IV SA/WR 648/22

IV SA/Wr 648/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-02-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska
Ewa Kamieniecka /przewodniczący/
Katarzyna Radom /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 lutego 2023 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 29 sierpnia 2022 r. nr SKO/RŚ-423/225/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz A. D. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Przemkowa z dnia 8 lipca 2022 r. odmawiającą A. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.
Jak wynikało z akt sprawy wnioskiem z dnia 27 sierpnia 2021 r. Skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką T. D. Orzeczenie organu I instancji było trzykrotnie uchylane w trybie odwoławczym z nakazem przeprowadzenia dalszych czynności dowodowych mających na celu ustalenie zakresu opieki sprawowanej przez Stronę nad krewną. Nadto organ odwoławczy nie podzielał poglądu wyrażanego w I instancji i odmowy przyznania świadczenia na mocy art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej u.ś.r.). Rozpoznając sprawę po raz czwarty organ I instancji zaskarżoną decyzją odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że Skarżący figuruje w ewidencji podatkowej Gminy i w dacie wydania zaświadczenia, tj. 14 czerwca 2022 r. posiada gospodarstwo rolne o pow. [...] ha (grunty orne [...] klasy i łąki). W 2021 r. Skarżący otrzymał dopłaty obszarowe w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, w 2022 r. Strona nie ubiegała się o dopłaty. Zgodnie z oświadczeniem Strony ostatnie zatrudnienie zakończył w dniu 25 sierpnia 2021 r. (zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego), w oświadczeniu tym Skarżący opisał jakie wykonywał prace na roli, zasadniczo w zakresie produkcji roślinnej, co zajmowało mu kilka godzin dziennie. Wyjaśniał, że w okresie od dnia 28 listopada 2020 r. do dnia 25 sierpnia 2021 r. usiłował połączyć prace z opieką, jednakże z uwagi na pogarszający się stan zdrowia mamy podjął decyzję o zakończeniu pracy w gospodarstwie rolnym. Czasem w opiece pomagała mu siostra E., która jest aktywna zawodowo i pracuje w systemie zmianowym. Z oświadczenia Strony wynikało, że mama porusza się przy pomocy balkonika lub z asekuracją osoby trzeciej, z uwagi na osteoporozę dochodzi do złamań, jest po operacji ręki i złamaniu kości udowej prawej. U mamy zdiagnozowano chorobę wrzodową, co wymaga lekkostrawnej diety. Mama wymaga całodobowej opieki, gdyż sama nie jest w stanie wykonać codziennych czynności. Zakres zadań Skarżącego polega na robieniu zakupów, sprzątaniu mieszkania, przygotowaniu posiłków, praniu, załatwianiu spraw urzędowych, zakupu leków i paleniu w piecu. W opinii organu są to czynności związane z codziennym funkcjonowaniem i nie powinny kolidować w podjęciu zatrudnienia, zwłaszcza, że jak wyjaśniał Skarżący praca w gospodarstwie zajmował mu kilka godzin dziennie. Organ wskazał, że mama sama spożywa posiłki i zażywa leki, dodatkowo w okresie od 31 marca 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. była objęta wsparciem asystenta osoby niepełnosprawnej wymiarze 20 godzin miesięcznie, od dnia 11 kwietnia 2022 r. nadal - w wymiarze 18 godzin. Organ wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane nie za samą opiekę ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.
Powołując się na art. 17 ust. 1 b u.ś.r. organ stwierdził, że niepełnosprawność matki Skarżącego (ur. 1939 r.) datowana jest od dnia 18 września 2020 r., zaś znaczny jej stopień od dnia 12 stycznia 2021 r., a zatem po ukończeniu 18 roku życia, co wyklucza przyznanie świadczenia. Odnotowując istnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 organ wyjaśnił, że nie uchylił on wskazanej normy, która go wiąże.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze przywołało brzmienie istotnych w sprawie regulacji prawnych, tj. art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 i art. 17b ust. 1 oraz art. 27 ust. 5 u.ś.r. Dalej wskazało na powoływane przez organ I instancji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wywodząc, że wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. winna być dokonywana z uwzględnieniem zaleceń Trybunału odwołujących się m.in. do zasady sprawiedliwości. Powyższe oznacza, że wbrew stanowisku organu I instancji przepis art. 17 ust. 1b ww. ustawy nie może wyłączać prawa do świadczeń osób, u których niepełnosprawność powstała po wskazanych w przepisie okresach, co potwierdza jednolite orzecznictwo sądów administracyjnych. W pozostałym zakresie organ podzielił ustalenia i wnioski organu I instancji. Dokonując ponownej oceny okoliczności faktycznych sprawy organ stwierdził, że Skarżący spełnia wymogi podmiotowe opisane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co wymaga ustalenia istnienia zawiązku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy) w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. W tym zakresie organ odwołując się ponownie do orzecznictwa sądów administracyjnych wywodził, że celem świadczenia jest rekompensata utraconego zarobku osobie rezygnującej z aktywności zawodowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W żadnej mierze świadczenie nie jest zatem wynagrodzeniem za sprawowanie takiej opieki, czy zastępczym źródłem dochodu. Odnosząc się do ustaleń faktycznych organ odwoławczy wskazał, że matka Strony jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co potwierdza orzeczenie właściwej jednostki datowane na dzień 12 stycznia 2021 r. Przyczyną niepełnosprawności jest upośledzenie narządu ruchu oraz choroby neurologiczne, orzeczenie wydane jest na stałe. Sama zaś niepełnosprawność istnieje od dnia 18 września 2020 r. Osoba niepełnosprawna jest wdową i prowadzi gospodarstwo domowe ze Skarżącym (kawalerem). Z oświadczenia Strony złożonego w trakcie wywiadu środowiskowego wynika, że całodobowo opiekuje się niepełnosprawną matką. Z poczynionych przez organ ustaleń wynikało, że porusza się ona na wózku inwalidzkim i przy pomocy balkonika, jest pampersowana. Choruje na kamicę pęcherzyka żółciowego, bóle brzucha i głowy, otępienie naczyniopochodne, następstwa chorób naczyń mózgowych, jest po resekcji żołądka (choroba wrzodowa), złamaniu przezkrętarzowym kości udowej. Z uwagi na stan zdrowia wymaga całodobowej opieki drugiej osoby, co jest realizowane przez Skarżącego. Z oświadczeń Strony wynika, że mama samodzielnie wyłącznie spożywa posiłki resztę czynności związanych z jej funkcjonowaniem wykonuje Skarżący. W tym względzie wskazał na ubieranie, dbanie o higienę osobistą, asystę i prowadzenie do toalety przy pomocy balkonika. Strona opisała, że po wybudzeniu mamy rano myje ją, zmienia pampersa, balsamuje, pomaga w ubieraniu, przygotowuje śniadanie – co zajmuje ok 2 godzin. Przez dalsze pół godziny podaje leki i sprząta, następnie robi zakupy, w tym czasie przez ok 1,5 godziny mama pozostaje z opiekunką, asystentem osoby niepełnosprawnej. W dalszej kolejności Skarżący przygotowuje obiad, po obiedzie spacer i wspólne oglądanie telewizji, ćwiczenia rehabilitacyjne. Wieczorem ok. godz. 19 Strona przygotowuje kolację, a potem układa mamę do snu. Nadto Strona wykonuje wszystkie obowiązki domowe: pranie, sprzątanie, opłacanie rachunków, realizacja recept, wizyty u lekarza, załatwianie spraw urzędowych, czuwanie podczas snu. Z ustaleń organu wynikało, że matka Strony przez okres ok. dwóch miesięcy przebywała w Zakładzie Opiekuńczo – Rehabilitacyjnym w J., następnie u córki J. D. w J., ale w związku z trudnymi warunkami mieszkaniowymi wróciła do domu w grudniu 2020 r.
Z ustaleń pracownika socjalnego wynikało, że Skarżący sprawuje całodobową opiekę nad matką i wobec schorzeń upośledzenia narządu ruchu, neurologicznych i demencji musi być stale dyspozycyjny, co wyklucza podjęcie zatrudnienia. W rodzinie nie ma innych osób, które mogłyby podjąć się opieki nad matką. Brat Skarżącego A. D. mieszka w N., do kraju przyjeżdża dwa razy w roku na święta. Siostra J. D. mieszka w J., pracuje na pełen etat w równoważnym systemie czasu pracy, studiuje i ma rodzinę. Druga siostra E. K. mieszka w P. ale także pracuje zawodowo w systemie trzyzmianowym, opiekuje się wnukami, w weekendy, jeśli ma wolny czas wspomaga Stronę w opiece nad matką.
W toku postępowania przeprowadzono wywiad środowiskowy z E. K., która oświadczyła, że wspomaga matkę pomocą usługową i nadal ma zamiar pomagać w opiece nad nią. W ramach tej opieki pomaga bratu w czynnościach higienicznych przy mamie, robi zakupy niekiedy przygotowuje posiłki. Czynności takie przeprowadzono z udziałem drugiej siostry, która oświadczyła, że mieszka z mężem i trójką dzieci w wieku szkolnym, pracuje, odwiedza mamę w weekendy dwa razy w miesiącu.
W dniu 7 grudnia 2021 r. Skarżący złożył oświadczenie stwierdzając, że mama samodzielnie nie może wykonać praktycznie żadnej czynności, wyjątkiem jest spożywanie posiłków. Wymaga pomocy przy ubieraniu, myciu, prowadzeniu do toalety przy balkoniku, co jest spowodowane niepełnosprawnością ruchową, ma demencję i torbiel w czaszce, z uwagi na wiek nie jest zalecane jego usuwanie. Mama jest niepełnosprawna od dnia 18 września 2020 r. Skarżący próbował pogodzić pracę z opieką, pracował w gospodarstwie rolnym, ale nie był w stanie dłużej pogodzić jej z koniecznością sprawowania opieki i w dniu 25 sierpnia 2021 r. zaprzestał pracy. Na wezwanie organu, w oświadczeniu z dnia 22 czerwca 2022 r. Strona opisała czynności wykonywane w ramach pracy w gospodarstwie rolnym, które polegały na uprawie, zasiewach, koszeniu, nawożeniu, orce, pracach przygotowawczych, opryskach. Czynności te zajmowały mu kila godzin dziennie. W kolejnym oświadczeniu z dnia 2 grudnia 2021 r. Strona wskazała na posiadany areał, wywodząc, że 1 ha z 3,39 ha leży odłogiem, gdyż są to grunty niskiej klasy. Skarżący uprawiał zboża i ziemniaki, co z uwagi na niekorzystne warunki atmosferyczne i szkody wyrządzone przez zwierzynę nie przynosiło żadnych zysków.
Oceniając opisane okoliczności organ wskazał, że nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez Stronę a koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Wywodził, że sytuacja zdrowotna osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym jest różna i nie zawsze wymaga stałej czy natychmiastowej opieki, umożliwia samodzielne funkcjonowanie w pewnym wymiarze czasu. Pozwala to na wykonywanie opieki po pracy opiekuna, przy czym praca ta nie musi być wykonywana w pełnym wymiarze, co uzasadnia art. 3 pkt 22 u.ś.r. W opinii organu matka Skarżącego nie wymaga stałej i ciągłej opieki, nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy balkonika, nie wymaga leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok czy stomii. Samodzielnie spożywa przygotowane przez Stronę posiłki. Czynności mierzenia ciśnienia, czy higieny osobistej mogą być wykonywane w pewnych ustalonych porach dnia, co dowodzi możliwości pogodzenia zatrudnienia z opieką. Organ zwracał uwagę, że część czynności wykonywanych przez Stronę związana jest z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które realizowane są przez osoby pracujące, mogą być zatem wykonywane w czasie wolnym od pracy. Nie wszystkie też muszą być realizowane codziennie.
Za istotne organ uznał, że matka Skarżącego posiada jeszcze troje dzieci, które są zobowiązane wobec niej alimentacyjnie w takim samym stopniu jak Strona i od tego obowiązku się nie uchylają, co potwierdzają zebrane w sprawie dowody.
Organ zaznaczył także, że w świetle złożonych przez Stronę oświadczeń dotyczących prac wykonywanych w gospodarstwie rolnym nie jest wiarygodne aby przy tak niewielkim areale praca na roli zajmowała mu tyle czasu, tym bardziej, że ma ona charakter cykliczny. Tym samym Strona nie wykazała związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. W opinii organu praca w gospodarstwie rolnym nie była na tyle absorbująca i czasochłonna aby nie można było jej pogodzić z opieką nad matką.
W skardze Strona zaskarżając w całości decyzję organu odwoławczego zarzucała naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Stronę w celu sprawowania opieki nie wypełnia przesłanki ustawowej rezygnacji z pracy (jej niepodejmowania) w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Strona wnioskowała o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającego ją orzeczenia organu I instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy i przyznanie Stronie świadczenia, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania sądowego.
W uzasadnieniu Strona wywodziła, że podstawowym wymogiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia, przy czym opieka nie musi być całodobowa, co potwierdza powołane przez Stronę orzecznictwo. Stałość opieki winna być pojmowana jako trwałość a nie nieustanność, a jej zakres wyznacza niepełnosprawność osoby wymagającej opieki oraz zapewnienie jej godnych warunków. Opieka obejmuje także zaspokajanie normalnych, codziennych potrzeb osoby niepełnosprawnej, zapewnienie jej egzystencji, której nie jest w stanie sobie zapewnić bez pomocy innych osób. Strona negowała pogląd, że skoro nie wykonuje opieki przez całą dobę to wykluczone jest uznanie, że opieka ma charakter stały i długoterminowy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 259 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Istotny w sprawie jest również zapis art. 133 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., zgodnie z którym sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Sąd podziela korzystne dla Skarżącego stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.
Odmiennie natomiast należy spojrzeć na spór dotyczący zastosowania w tej sprawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w kontekście zebranych w sprawie dowodów i ich oceny dokonanej przez organy obu instancji. W opinii Sądu organy nie zebrały wystarczających dowodów powalających na zastosowanie przepisów prawa materialnego, nadto w sposób dowolny, a nie swobodny dokonały oceny okoliczności faktycznych sprawy, w konsekwencji przedwcześnie uznały, że w sprawie nie wystąpi związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Dla przejrzystości wywodu niezbędne jest przywołanie brzmienia istotnych w sprawie przepisów, tu art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., zgodnie z jego brzmieniem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Istota sporu sprowadza się do oceny istnienia zawiązku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną a w związku z tym rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia. Zgodnie z przywołanymi przepisami (w szczególności końcowym fragmentem regulacji art. 17 ust. 1 u.ś.r.) pomiędzy sprawowaniem opieki nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (przypadek tej sprawy), a niepodjęciem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi istnieć związek przyczynowy polegający na tym, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, jej natężenie wyłącza możliwość podjęcia pracy lub powoduje konieczność rezygnacji z jakiegokolwiek zatrudnienia.
W ustawie o świadczeniach rodzinnych brak definicji zwrotu "sprawowanie opieki". Zgodnie z wykładnią językową tego zwrotu "sprawowanie" to "sposób zachowania się", zaś "opieka" to "troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądanie, pilnowanie kogoś, czegoś." (E. Sobol, Popularny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2003). Zatem chodzi tu o działania, czynności podejmowane względem kogoś, dbałość o kogoś (coś). Przy czym ustawodawca czynnościom tym nadaje dodatkowe cechy odwołując się w przepisie bądź do stopnia niepełnosprawności lub poprzez bezpośrednie wskazanie, że chodzi tu o opiekę stałą lub długotrwałą. Musi być ona zatem systematyczna, świadczona w długim przedziale czasowym, a wskazany w dalszej części zapisu związek przyczynowy dowodzi, że jej zakres winien na tyle absorbujący aby angażował czas opiekuna w stopniu wyłączającym całkowicie możliwość podjęcia pracy zarobkowej lub rezygnacji z niej.
Chodzi tu zatem o sprawowanie opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Świadczenie jest bowiem powiązane z tą właśnie okolicznością, rezygnacją z pracy (niepodejmowaniem pracy), nie zaś z samą opieką nad osobą niepełnosprawną. Nie budzi zatem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo dla osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze – jak słusznie wskazały organy administracji - istotny jest faktyczny stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Wynika to z faktu, że obowiązująca definicja niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność, zwłaszcza osób starszych. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określania zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Jednakże na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna. Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Tym samym legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA).
Kolejnym istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że wbrew wywodom zawartym w zaskarżonej decyzji, zebrane dowody nie dają podstaw do wyprowadzania jednoznacznych ustaleń w kwestii braku lub nie opisanego związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z zatrudnienia) a koniecznością sprawowania opieki przez Skarżącego nad matką. W szczególności brak dostatecznych ustaleń odnoszących się do stanu zdrowia osoby wymagającej opieki, co wobec wskazanych w orzeczeniu o niepełnosprawności schorzeń, mających potwierdzenie w aktach sprawy, wymaga dalszych koniecznych ustaleń i ocen. Otóż okolicznością, która umknęła organom jest sygnalizowana przez Skarżącego, a wzmiankowana w dokumentacji medycznej choroba o podłożu neurologicznym - demencja starcza matki Skarżącego.
Zebrana w sprawie dokumentacja wskazuje, że matka Skarżącego jest dotknięta tym schorzeniem, co nakazywałoby dokonanie ustaleń w aspekcie samodzielności tej osoby, możliwości pozostawienia jej bez jakiejkolwiek opieki przez niewielki nawet okres czasu. Takich zaś ustaleń w sprawie nie poczyniono. Na ich konieczność wskazuje znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie z dnia 12 marca 2021 r. wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Niepełnosprawności w Polkowicach. Wynika z niego, że poza schorzeniami narządu ruchu niepełnosprawność matki Skarżącego wynika z chorób neurologicznych. W aktach sprawy znajduje się także dokumentacja medyczna zawierająca ocenę stanu zdrowia Skarżącej wg skali Barthela. Została ona sporządzona w związku ze skierowaniem matki Skarżącej do zakładu opiekuńczo-leczniczego i wskazuje na 10 punktowy wynik kwalifikacji wykluczający samodzielne funkcjonowanie. Dokument ten nie jest opatrzony żadną datą, co wymagałoby dalszych wyjaśnień. Z kolejnych dokumentów wynika, że osoba niepełnosprawna wymaga pomocy w zmianie pieluchmajtek kilka razy dziennie oraz pomocy w prowadzaniu do toalety (oświadczenie Strony z dnia 25 sierpnia 2021 r.). Ocena pracownika socjalnego opisana we wnioskach po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 20 września 2020 r. wykazuje, że Skarżący opiekuje się matką wobec czego nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z ustaleń tegoż wywiadu wynika, że matka Skarżącego poza upośledzeniem narządów ruchu, resekcją żołądka wywołaną chorobą wrzodową, kamicą pęcherzyka żółciowego, bólami brzucha i głowy, jest po przebytym złamaniu kości udowej – cierpi na otępienie naczyniopochodne, stanowiące następstwo chorób naczyń mózgowych, co nie pozwala jej na samodzielne funkcjonowanie i stało się powodem rezygnacji Skarżącego z pracy. W części końcowej tych ustaleń pracownik sporządzający protokół wskazał, że pomoc i opieka Skarżącego nad niepełnosprawną matką jest niezbędna i wymaga całodobowego poświęcenia się.
Z oświadczeń Skarżącego (z dnia 2 grudnia 2022 r. i z 31 marca 2022 r.) wynika, że mama wymaga ćwiczeń rozwijających mowę, czytanie, pisanie, myślenie, co jest charakterystyczne dla osób dotkniętych demencją.
W aktach sprawy znajduje się także kolejny dokument potwierdzający przeprowadzony wywiad środowiskowy, w którym poza wskazanymi już ustaleniami faktycznymi pracownik stwierdza, że mama Strony jest dotknięta demencją starczą, nadto, że w 2006 r. zdiagnozowano u niej torbiel w tylnym dole czaski uciskającą kość potyliczną. Wnioski pracownika socjalnego wynikające z wywiadu z dnia 9 grudnia 2021 r. potwierdzają te poczynione w toku uprzednich czynności.
Przy czym w protokołach obu wywiadów, w części opisujących dokonane ustalenia, brak jakichkolwiek informacji potwierdzających w jakiej kondycji zdrowotnej (psychicznej) jest matka Strony, czy można z nią nawiązać kontakt słowny, czy odpowiada na zadane pytania logicznie, czy występują u niej oznaki demencji.
Nadto Skarżący przedłożył dokumentację datowaną na dzień 13 stycznia 2021r. wydaną przez poradnię Lekarza POZ – wywiad pielęgniarski i zaświadczenie lekarskie wskazujący na istnienie u matki Skarżącego demencji starczej. Oraz zaświadczenie kierownika Domu Krótkiego Pobytu w P. wskazujące na pobyt matki Strony na turnusie dziennego wsparcia w tym ośrodku w dniach od 11 marca 2021 r. do dnia 31 marca 2021 r.
Nadto w oświadczeniach składanych w toku postępowania Skarżący wskazuje również, że w czasie gdy udaje się na zakupy mama nie pozostaje sama ale pod opieką asystenta osoby niepełnosprawnej.
Jednocześnie w aktach sprawy znajdują się dwa oświadczenia matki Skarżącego (oświadczenia o dochodach), jak się wydaje jedynie podpisane przez osobę niepełnosprawną, potwierdzające, że nie jest samodzielna.
W treści zaskarżonej decyzji organ wspomina o tym, że osoba niepełnosprawna dotknięta jest tym schorzeniem nie zwracając uwagi na konsekwencje takiej choroby, która w jej dalszych stadiach uniemożliwia pozostawanie chorego bez opieki, co może całkowicie wyłączyć możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy przez opiekuna. Pomija cześć zebranych w sprawie dowodów, nie odnosząc się do zawartych w nich stwierdzeń. Tym samym ocena dokonana przez organ administracji nie jest kompletna, nie odpowiada wymogom wynikającym z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej k.p.a.). Niezależnie od tego zebrany materiał dowodowy jest niepełny i wymaga uzupełnienia, jednoznacznego ustalenia w jakim zakresie matka Skarżącego wymaga opieki i czy umożliwia ona Stronie podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.
Jakkolwiek bowiem istotnie znaczna część działań Skarżącego sprowadza się do zaopatrzenia chorej w bieżące potrzeby związane z funkcjonowaniem, charakterystyczne dla każdego gospodarstwa domowego. Są to sprzątanie, prasowanie, pranie, zakupy. Poza tym zakresem leżą jednak czynności związane z nadzorowaniem, wspomaganiem lub wręcz zastępowaniem chorej w bieżących czynnościach dnia codziennego. W opinii Sądu opieka nad osobą dotkniętą otępieniem (demencją) nie musi sprowadzać się do zabiegów leczniczych, lecz obejmuje czynności związane z pielęgnacją i reagowaniem na jej bieżące potrzeby fizjologiczne i życiowe. W wielu przypadkach uniemożliwia pozostawię takiej osoby bez opieki choćby na krótki czas. W realiach tej sprawy nie przeprowadzono właściwych ustaleń pozwalających na dokonanie istotnych dla sprawy ocen.
Dotąd powiedziane prowadzi do wniosku, że przeprowadzone przez organ postępowanie dotknięte jest wadami, w sprawie nie zebrano bowiem wszystkich istotnych dowodów potwierdzających stan zdrowia matki Skarżącego, w szczególności odnoszących się do stopnia jej samodzielności w związku z sygnalizowaną demencją. W szczególności brak w tym zakresie właściwej dokumentacji medycznej, z której w sposób niewątpliwy i jednoznaczny będzie wynikało, czy stan zdrowia umożliwia jej samodzielne funkcjonowanie i w jakim zakresie, czy też taka okoliczność zostanie zanegowana. Uchybienia te polegające na naruszeniu przepisów art. 7 i art. 75 § i art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. niewątpliwe mają wpływ na wynik sprawy, co legło u podstaw uchylenia zaskarżonej decyzji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany do uzupełnia niezbędnej dokumentacji i właściwej oceny zebranych dowodów, co pozwoli na prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.
Odnosząc się do wskazanego przez organ faktu istnienia obowiązku podatkowego w podatku od nieruchomości trzeba stwierdzać, że nie ma on istotnego znaczenie dla spawy i nie przesadza o prowadzeniu przez Skarżącego działalności gospodarczej. Podatek od nieruchomości ma charakter majątkowy, płacony jest w związku z posiadaniem nieruchomości.
Uznając, że zaskarżona decyzja narusza wskazane przepisy prawa procesowego Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił ww. orzeczenie. O kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.