II SA/Łd 401/25

II SA/Łd 401/25 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-11-06
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-06-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agata Sobieszek-Krzywicka
Beata Czyżewska /sprawozdawca/
Michał Zbrojewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. a, pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 23 ust. 1, ust. 1a
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 2809
art. 133 par. 1, art. 139
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 135, art. 250 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 763
oar. 23 ust. 1 pkt 1 lit. c, par. 4 ust. 3
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu  terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Zbrojewski, Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka, Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.), , Protokolant asystent sędziego Robert Latek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2025 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 1 kwietnia 2025 r. znak: SKO.4111.20.2025 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 3 marca 2025 r., znak: SOCVI.554.323LW.2025.027417.FA; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adw. K.P., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy al. [...] lok. [...], kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. dc
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 1 kwietnia 2025 r. znak: SKO 4111.20.2025 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania B.P., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 3 marca 2025 r. znak: SOCVI.554.323LW.2025.027417.FA.
Z akt sprawy wynika, że decyzją z 3 marca 20025 r. Prezydent Miasta Łodzi, na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 572 - dalej w skrócie "k.p.a."), art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. a, pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 23 ust. 1, ust. 1a, ust. 5, ust. 6, ust. 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 z późn.zm. - dalej w skrócie "ustawa"), Zarządzenia Nr 2696/2024 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 10 grudnia 2024 r. w sprawie upoważnienia pracowników Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi do wydawania decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej, orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie (pkt 1) oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 1500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 255,23 zł, co w sumie stanowi kwotę 1755,23 zł (pkt 2).
W odwołaniu od powyższej decyzji B.P. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania ze względu na trudną sytuację majątkową rodziny. Wyjaśniła, że o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się 18 września 2024 r. z pisma Komornika Sądowego w S. Wynikało z niego, że dłużnik alimentacyjny zmarł [...] czerwca 2024 r. Fakt ten niezwłocznie zgłosiła telefonicznie do Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi. Strona odebrała również świadczenie za wrzesień 2024 r., które odesłała na rachunek bankowy organu. 20 września 2024 r. odwołująca złożyła w organie wniosek o odstąpienie od nakazania zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z aktem zgonu dłużnika alimentacyjnego, z którego wynikało, że zmarł on [...] czerwca 2023 r. w D., a w polskim rejestrze akt zgonu został wprowadzony [...] sierpnia 2024 r. Strona wyjaśniła, że pobierała świadczenie w dobrej wierze nie wiedząc o śmierci dłużnika alimentacyjnego.
Powołaną na wstępie decyzją z 1 kwietnia 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy przytoczył brzmienie art. 2 pkt 7, art. 23 ust. 1 ustawy, a następnie wyjaśnił, że 22 sierpnia 2022 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P.. Decyzją z 24 sierpnia 2022 r. znak: SOCIII.520.070982.2022.027417.000002.0z.5/05-A.2022 Prezydent Miasta Łodzi przyznał B.P. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie.
11 września 2024 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi wpłynęło postanowienie z 4 września 2024 r. Komornika Sądowego w S. o zawieszeniu prowadzonego postępowania z uwagi na zgon dłużnika alimentacyjnego W.P., który nastąpił [...] czerwca 2024 r. Kancelaria komornika 4 września 2024 r. otrzymała wniosek Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego o umorzeniu postępowania w zakresie należności na jego rzecz w związku z ich wygaśnięciem z mocy prawa na skutek zgonu dłużnika (akt zgonu z [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] wydany przez USC w K.).
14 października 2024 r. do organu wpłynął odpis skrócony aktu zgonu, wydany przez Urząd Stanu Cywilnego K. nr [...], z którego wynika, że dłużnik alimentacyjny W.P. zmarł [...] czerwca 2023 r.
Postanowieniem z 3 października 2024 r. Komornik Sądowy w S., umorzył prowadzone postępowanie z uwagi na zgon dłużnika alimentacyjnego W.P., który nastąpił [...] czerwca 2023 r.
Odwołując się w następnej kolejności do przepisów art. 9 ust. 1, art. 2 pkt 11 i pkt 3 ustawy organ drugiej instancji wyjaśnił, że wraz ze zgonem dłużnika alimentacyjnego jego zobowiązanie do alimentów wygasa. Kolegium dodało, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są osobom uprawnionym do alimentów niejako w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, którzy pomimo ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego nie są w stanie, bądź nie chcą się z niego wywiązywać. Świadczenie to ma charakter zwrotny, do którego zwrotu zobowiązany jest dłużnik alimentacyjny. W związku ze śmiercią dłużnika brak jest podstaw do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W związku z powyższym świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. nie przysługują B.P. od 1 lipca 2023 r.
Organ odwoławczy zauważył, że w judykaturze sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, iż zarówno zmiana decyzji pierwotnie przyznającej świadczenie, jak i jej uchylenie ma charakter konstytutywny, albowiem wpływa na dotychczasowy zakres przyznanych świadczeń, odmiennie je kształtuje lub wręcz je odbiera. Zasadą jest zatem, że decyzja wydana w trybie art. 24 ust. 1 ustawy, może wywrzeć skutki wyłącznie na przyszłość (ex nunc). W sytuacji, jaka miała miejsce w sprawie niniejszej, gdy w całości upłynął okres na jaki świadczenia zostały przyznane (od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r.), a decyzja wygasła, to brak było podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznających świadczenia w trybie art. 24 ust. 1 ustawy z mocą wsteczną, tj. od 1 lipca 2023 r. W takim wypadku zastosowanie znajduje jedynie materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r.
Wobec treści art. 23 ust. 2 i ust. 4 ustawy zasadnym jest wydanie jednej decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium dodało, że o przypadkach, w których nie przysługuje prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń B.P. była pouczona we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz w decyzji przyznającej świadczenia.
W ustalonym stanie faktycznym sprawy Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ pouczył również stronę o treści art. 23 ust. 8 ustawy.
W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B.P. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania, podnosząc zarzuty błędnego ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy oraz błędnej oceny dowodów. Według strony, decyzja Kolegium jest niesłuszna i niesprawiedliwa. W obszernym uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła dotychczasowy przebieg postępowania i powtórzyła co do zasady argumentację z odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Wyjaśniła, że pobierała świadczenie w dobrej wierze, nie posiadała bowiem informacji o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Zdaniem strony, dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że nastąpił zgon dłużnika alimentacyjnego. Skarżąca dodała, że pobrane środki rozdysponowała na potrzeby niepełnosprawnego syna. Przedstawiła również trudną sytuację zdrowotną i finansową rodziny wyjaśniając, iż ewentualny zwrot świadczeń spowoduje duży uszczerbek w utrzymaniu rodziny i pogorszy i tak już trudną sytuację życiową strony.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.
Postanowieniem z 2 lipca 2025 r. referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata i umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Postanowieniem z 11 września 2025 r. Sąd oddalił wniosek organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i skierował sprawę do rozpoznania w trybie zwykłym.
Na rozprawie 6 listopada 2025 r. skarżąca i jej pełnomocnik poparli skargę i podtrzymali argumentację zaprezentowaną w jej treści. Pełnomocnik skarżącej wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu wskazując, że nie zostały one opłacone w całości ani w części.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z dyspozycją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli B.P. uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 1 kwietnia 2025 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 3 marca 2025 r. w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 500 zł miesięcznie i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 1500 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania zaskarżonej decyzji w kwocie 255,23 zł, co w sumie stanowi kwotę 1755,23 zł.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 - dalej w skrócie "ustawa"). Zgodnie z treścią art. 23 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 1a). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu (ust. 5). Nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 6). Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust. 7). Organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (ust. 8). W przypadku śmierci osoby, która pobrała nienależnie świadczenia, należności, o których mowa w ust. 1, wygasają (ust. 9).
Po myśli art. 2 pkt 7 ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego:
a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,
b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,
c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,
d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,
e) (uchylona)
f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,
g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.
Podkreślić należy, że zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Osobą uprawnioną, w rozumieniu art. 2 pkt 11 ustawy, jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Dłużnikiem alimentacyjny jest natomiast osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy).
W pierwszym rzędzie wyjaśnić należy, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są osobom uprawnionym do alimentów w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, które z różnych względów nie są w stanie wywiązywać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego bądź też nie chcą się z niego wywiązywać. Stosownie do treści art. 27 ust. 1 ustawy, dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Zasadą jest więc obowiązek zwrotu tych świadczeń przez dłużnika alimentacyjnego. Przy czym wraz ze zgonem dłużnika alimentacyjnego jego zobowiązanie do alimentów wygasa, co w konsekwencji oznacza dla osoby uprawnionej do alimentów, że wraz ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego brak jest podstaw do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Innymi słowy, wraz ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego dochodzi do zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do spornego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 133 § 1 i art. 139 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 2809) rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego. Z powyższego wynika, że obowiązek alimentacyjny ma charakter ściśle osobisty i wygasa wraz ze śmiercią zobowiązanego.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, stanowiącego podstawę wydania rozstrzygnięć Prezydenta Miasta Łodzi oraz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi wynika, że decyzją z 24 sierpnia 2022 r. znak: SOCIII.520.070982.2022.027417.000002.0z.5/05-A.2022 Prezydent Miasta Łodzi, po rozpoznaniu wniosku B.P., przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie. 11 września 2024 r. do organu wpłynęło postanowienie Komornika Sądowego w S. z 4 września 2024 r. o zawieszeniu prowadzonego postępowania z uwagi na zgon dłużnika alimentacyjnego W.P., który nastąpił [...] czerwca 2024 r. Kancelaria komornika 4 września 2024 r. otrzymała wniosek Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego o umorzeniu postępowania w zakresie należności na jego rzecz w związku z ich wygaśnięciem z mocy prawa na skutek zgonu dłużnika (akt zgonu z [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] wydany przez USC w K.). 14 października 2024 r. do organu wpłynął odpis skrócony aktu zgonu, wydany przez Urząd Stanu Cywilnego K. nr [...], z którego wynika z kolei, że dłużnik alimentacyjny W.P. zmarł [...] czerwca 2023 r. Postanowieniem z 3 października 2024 r. Komornik Sądowy w S., umorzył prowadzone postępowanie z uwagi na zgon dłużnika alimentacyjnego W.P., który nastąpił [...] czerwca 2023 r. Wobec poczynionych wyżej ustaleń organ pierwszej instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy orzekły o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 1500 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 255,23 zł, co w sumie stanowi kwotę 1755,23 zł. Według organów, w stanie faktycznym sprawy niniejszej zastosowanie ma przepis art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, wedle którego, za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
W przekonaniu Sądu co do zasady prawidłowe jest stanowisko organów orzekających, że wystąpienie obiektywnej okoliczności w postaci śmierci dłużnika alimentacyjnego stanowi jednocześnie przesłankę uniemożliwiającą dalsze pobieranie przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie oznacza to jednak, jak wadliwie przyjęły organy obu instancji, automatycznego uznania wszelkich pobranych świadczeń po śmierci dłużnika alimentacyjnego za podlegające zwrotowi.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, zgodnie z którym z treści art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy wynika, iż obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 października 2018 r., I OSK 1065/18; z 17 listopada 2020 r., I OSK 1163/20; z 30 września 2025 r., I OSK 1808/24 i I OSK 1809/24; z 25 lutego 2025 r., I OSK 918/23; z 19 kwietnia 2024 r., I OSK 2275/22 oraz WSA we Wrocławiu z 10 grudnia 2019 r., IV SA/Wr 371/19 i z 6 czerwca 2024 r. IV SA/Wr 633/23 - wszystkie orzeczenia przywołane w niniejszym uzasadnieniu dostępne - https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Analiza art. 2 pkt 7 ustawy prowadzi do wniosku, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g ustawy dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję (vide: wyrok NSA z 18 grudnia 2020 r., I OSK 1409/20).
Sąd podziela w pełni powyższe poglądy i uważa, że dla wydania rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające jedynie uznanie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest wykazanie przez organ, iż osoba, której świadczenia te wypłacono, pobrała je ze świadomością o ich nieprzysługiwaniu. Dopiero wtedy można ją uznać za osobę, która pobrała nienależne świadczenia w rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy.
W kontrolowanej sprawie okoliczności te nie były w ogóle przedmiotem zainteresowania i oceny ze strony organów orzekających w sprawie.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że w materiale aktowym znajduje się pismo B.P. z 20 września 2024 r. zatytułowane "WNIOSEK", w którym skarżąca wyjaśniła, że 18 września 2024 r. otrzymała od Komornika Sądowego S. informację o śmierci dłużnika W.P., który był zobowiązany do płacenia alimentów. W momencie, gdy skarżąca pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, nie wiedziała o śmierci dłużnika, który zmarł [...] czerwca 2023 r. w D.. Akt zgonu znalazł się w polskim rejestrze w sierpniu 2024 r. i do tego czasu strona nie wiedziała o zgonie. W treści pisma skarżąca przedstawiła również sytuację finansową i zdrowotną rodziny i wniosła o "odstąpienie od nakazania zwrotu świadczeń za okres od [...] czerwca 2023 r. do sierpnia 2024 r.", a w końcowej części pisma o umorzenie wskazanych wyżej należności. Do pisma załączyła kserokopie postanowienia Komornika Sądowego w S. z 4 września 2024 r. i akt zgonu dłużnika alimentacyjnego W.P., wedle którego dłużnik zmarł [...] czerwca 2023 r. Postanowieniem z 8 października 2024 r. organ pierwszej instancji odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie wniosku z 20 września 2024 r. o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Następnie zaś decyzją z tej samej daty Prezydent Miasta Łodzi uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko A.P. za okres od 1 lipca 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. w wysokości 500 zł miesięcznie i zobowiązał B. P. do zwrotu tych świadczeń w kwocie 1000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 16,49 zł, co w sumie stanowi kwotę 1016,439 zł. W aktach sprawy zalega również informacja o zwrocie przez skarżącą na rzecz organu w dniu 20 września 2024 r. wypłaconego jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego za miesiąc wrzesień 2024 r. Co równie istotne skarżąca odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji wskazując między innymi, iż po otrzymaniu postanowienia Komornika Sądowego 18 września 2024 r. poinformowała telefonicznie organ o śmierci dłużnika wnosząc o wstrzymanie wypłaty świadczenia, które było wówczas w realizacji. Gdy tylko dostała świadczenie odesłała je organowi. Strona wskazała również, że 19 września 2024 r. wzięła z Urzędu Stanu Cywilnego w Ł. akt zgonu dłużnika alimentacyjnego i zauważyła wówczas inną datę zgonu, aniżeli wskazana w postanowieniu Komornika. Po sprawdzeniu przez pracownika USC rozbieżności co do daty zgonu, skarżąca została poinformowana, że zgon dłużnika nastąpił [...] czerwca 2023 r. w D., a w polskim rejestrze został wprowadzony [...] sierpnia 2024 r. Również telefonicznie strona uzgodniła z Komornikiem Sądowym datę zgonu dłużnika alimentacyjnego. Wobec powyższego strona podkreśliła, że pobierając świadczenie nie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, gdyż do 18 września 2024 r. nie wiedziała o zgonie dłużnika alimentacyjnego. Skarżąca wskazała również, że powiadomiła organ o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia. Do odwołania załączyła również ksero aktu zgonu, wedle którego dłużnik alimentacyjny zmarł w D. [...] czerwca 2023 r. i kserokopię postanowienia Komornika Sądowego z 3 października 2024 r. o umorzeniu prowadzonego postępowania egzekucyjnego, z którego wynika, że zgon dłużnika nastąpił [...] czerwca 2023 r. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi decyzją z 29 października 2024 r., na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Przytoczone wyżej okoliczności, poprzedzające wydanie wspomnianej wyżej decyzji kasacyjnej Kolegium z 29 października 2024 r., powielone zresztą w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, zostały ewidentnie zignorowane przez organy obu instancji przy rozpatrywaniu kontrolowanej sprawy, choć świadczą one dobitnie o tym, że to skarżąca, a nie organy administracyjne czynnie dążyła do ustalenia prawidłowego stanu faktycznego sprawy, wypełniając przy tym spoczywający nań obowiązek niezwłocznego poinformowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co więcej z okoliczności tych wynika, że zarówno organ jak i sama skarżąca z niemalże rocznym opóźnieniem powzięli informację o śmierci dłużnika alimentacyjnego.
A zatem kwestia, czy skarżąca pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r., wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego W.P., miała kluczowe znaczenie dla wyniku kontrolowanej sprawy. Organy obu instancji natomiast w ogóle tej kwestii nie badały, uznając skarżącą arbitralnie za osobę, która pobrała świadczenie nienależnie w myśl przytoczonych wyżej przepisów.
W ocenie Sądu, dopiero ustalenie, że skarżąca wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, będzie uprawniało organ do uznania, że świadczenie za ten okres zostało nienależnie pobrane w rozumieniu art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. Niewyjaśnienie omówionych wyżej okoliczności powoduje, że organy obu instancji uchybiły przepisom prawa procesowego - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., naruszając równocześnie prawo materialne przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. Stwierdzone uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić w tym miejscu trzeba, że w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w art. 3 i następnych przewidziano działania wobec dłużników alimentacyjnych w celu skutecznego wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych, wypłacanych zastępczo przez Państwo. Równocześnie, w przepisach tych, ustawodawca nałożył na osobę uprawnioną pewne obowiązki, mogące mieć wpływ na przyznanie tychże świadczeń. Nie uwzględnił natomiast sytuacji, w której zarówno organy, jak i osoby uprawnione nie posiadają wiedzy o ustaniu przesłanek stanowiących podstawę świadczeń, bez własnej winy, pozyskując informacje o tym fakcie po upływie znacznego czasu od zaistnienia takich okoliczności. Co nie oznacza, że okoliczności te nie mają znaczenia dla oceny czy świadczenie nienależne zostało nienależnie pobrane, mając w tle tezę, że elementem konstrukcyjnym tego ostatniego jest świadomość uprawnionego o ustaniu przesłanki stanowiącej podstawę pobieranych świadczeń.
W niniejszej sprawie, bez żadnego zawinienia, zarówno ze strony skarżącej jak i organów orzekających, fakt zgonu zobowiązanego został ujawniony dopiero we wrześniu 2024 r., w sytuacji, gdy świadczenia alimentacyjne skarżąca pobierała od 1 października 2022 r. W tym przypadku wykładnia art. 2 pkt 7 lit. a ustawy dokonana została przez organy obu instancji w oderwaniu od wiedzy strony.
Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd orzekł, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r., poz. 763).
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy, a następnie na podstawie materiału dowodowego oceni, czy spełnione zostały przesłanki uzasadniające ich zastosowanie.
dc