II SA/Ke 345/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w KielcachKielcach2025-11-05
NSAinneWysokawsa
świadczenie pielęgnacyjneniepełnosprawnośćnienależnie pobrane świadczeniezwrot świadczeniapostępowanie administracyjnepouczeniezakaz reformationis in peiusorzeczenie o niepełnosprawności

WSA uchylił decyzję o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane z powodu braku wystarczających ustaleń dotyczących pouczenia strony i daty dowiedzenia się o zmianie stanu prawnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, która uznała świadczenie pielęgnacyjne za nienależnie pobrane. Sąd uznał, że organy nie wykazały wystarczająco, czy strona była prawidłowo pouczona o konsekwencjach zmiany orzeczenia o niepełnosprawności syna oraz kiedy dowiedziała się o tej zmianie. Brak tych ustaleń uniemożliwił prawidłową ocenę, czy świadczenie było nienależnie pobrane i czy doszło do naruszenia zakazu reformationis in peius.

Sprawa dotyczyła uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, która uznała świadczenie pielęgnacyjne za nienależnie pobrane i nakazała jego zwrot. Skarżąca E. A. kwestionowała tę decyzję, zarzucając naruszenie przepisów k.p.a. oraz zakazu reformationis in peius. Sąd administracyjny uznał skargę za zasadną, wskazując na istotne naruszenia przepisów postępowania przez organy obu instancji. Kluczowym problemem było ustalenie, czy skarżąca została skutecznie pouczona o tym, że zmiana orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jej syna może skutkować utratą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd podkreślił, że samo wskazanie w decyzjach o obowiązku powiadomienia o zmianach nie jest wystarczające, a pouczenie musi być jasne, zrozumiałe i odnosić się do konkretnej sytuacji strony. Ponadto, organy nie ustaliły precyzyjnie daty, kiedy skarżąca dowiedziała się o wydaniu nowego, ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności syna, co jest kluczowe dla oceny świadomości pobierania świadczenia w złej wierze. Sąd zwrócił również uwagę na potencjalne błędy w ustaleniu daty utraty ważności poprzedniego orzeczenia oraz złożenia wniosku o nowe orzeczenie. Wreszcie, sąd stwierdził naruszenie zakazu reformationis in peius, gdyż SKO orzekło na niekorzyść strony, mimo braku wystarczających podstaw do uznania decyzji organu I instancji za rażąco naruszającą prawo. W związku z tym, WSA uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji, nakazując ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem wskazanych uchybień.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, jeśli strona nie została skutecznie pouczona o konsekwencjach zmiany orzeczenia i nie miała świadomości pobierania świadczenia w złej wierze.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że organy nie wykazały, kiedy strona dowiedziała się o nowym orzeczeniu i czy była prawidłowo pouczona o braku prawa do świadczenia, co jest warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (12)

Główne

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uchylenia decyzji organu.

u.ś.r. art. 30 § 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

u.ś.r. art. 30 § 2

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Definicja nienależnie pobranego świadczenia.

ustawa o rehabilitacji art. 6bb § 1

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Utrata ważności dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności z dniem wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia.

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 135

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty.

p.p.s.a. art. 125 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do fakultatywnego zawieszenia postępowania.

k.p.a. art. 139

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Zakaz reformationis in peius.

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Zasada prawdy obiektywnej.

k.p.a. art. 77 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego.

k.p.a. art. 107 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Wymogi uzasadnienia decyzji.

u.ś.r. art. 17 § 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Zasada podzielności świadczenia.

ustawa o rehabilitacji art. 6bb § 3

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Zachowanie ważności dotychczasowego orzeczenia do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organy nie wykazały, że skarżąca została skutecznie pouczona o braku prawa do świadczenia w przypadku zmiany orzeczenia o niepełnosprawności. Organy nie ustaliły precyzyjnie daty, kiedy skarżąca dowiedziała się o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organ odwoławczy naruszył zakaz reformationis in peius, orzekając na niekorzyść strony bez wykazania rażącego naruszenia prawa przez organ I instancji. Istnieją wątpliwości co do prawidłowości ustalenia daty utraty ważności poprzedniego orzeczenia o niepełnosprawności i terminu złożenia wniosku o nowe orzeczenie.

Godne uwagi sformułowania

W przypadku nienależnie pobranego świadczenia chodzi o świadomość jego pobierania mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych. Rażącym naruszeniem prawa jest sprzeczność pomiędzy rozstrzygnięciem, a treścią przepisu przez ich proste zestawienie ze sobą i nie chodzi tu o błędy w wykładni prawa, a o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny. Ostateczność decyzji oraz prawomocność decyzji to dwie różne kwestie.

Skład orzekający

Renata Detka

przewodniczący

Beata Ziomek

członek

Jacek Kuza

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, wymogów pouczenia strony, zakazu reformationis in peius oraz ostateczności decyzji w sprawach orzekania o niepełnosprawności."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji związanej ze zmianą przepisów o orzekaniu o niepełnosprawności i świadczeniach pielęgnacyjnych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia nienależnie pobranych świadczeń i prawidłowości pouczeń organów, co ma znaczenie praktyczne dla wielu osób. Wyjaśnia też złożone kwestie proceduralne.

Czy stracisz świadczenie pielęgnacyjne, jeśli nie wiedziałeś o zmianie przepisów? Sąd wyjaśnia.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Ke 345/25 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2025-11-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-07-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Beata Ziomek
Jacek Kuza /sprawozdawca/
Renata Detka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 125 par. 1 pkt 1,
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 139, art. 16 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2025 r. sprawy ze skargi E. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 23 maja 2025 r. [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach decyzją z 23 maja 2025 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania E. A. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Kielce z 28 marca 2025 r. orzekającej o stwierdzeniu, że świadczenie pielęgnacyjne przyznane w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, decyzją z 21 października 2024 r., zmienioną decyzją z 18 grudnia 2024 r., wypłacone za okres od 1 do 31 marca 2025 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 do 31 marca 2025 r. w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa, uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i w to miejsce orzekło o:
1. uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem przyznane decyzją z 21 października 2024r. ze zmianami, wypłacone za okres od 6 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. w łącznej kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym;
2. zobowiązaniu E. A. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od 6 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. w łącznej kwocie [...]zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.
W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przyznane E. A. decyzją z 21 października 2024 r. na okres od 1 października 2024 r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność - do 31 marca 2025 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Rozstrzygnięciem z 18 grudnia 2024 r. powyższa decyzja została zmieniona w części dotyczącej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w ten sposób, że przyznano świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem A. P. w okresie od 1 października do 31 grudnia 2024 r. w wysokości [...] zł miesięcznie i od 1 stycznia 2025 r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność - do 31 marca 2025 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Jak wynika z akt sprawy 18 listopada 2024 r.,orzeczeniem Miejskiego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K., A. P. został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie to zostało 6 lutego 2025 r. uchylone przez Wojewódzki Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. w części dotyczącej symbolu przyczyny niepełnosprawności oraz wskazań w punktach 2 i 9. Jednocześnie wskazano, że A. P. nie kwalifikuje się do wyższego niż umiarkowany stopień niepełnosprawności.
Organ II instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie utrata prawa do świadczenia pielęgnacyjnego została powiązana z ostatecznością orzeczenia. Skoro więc w stosunku do syna odwołującej wydano kolejne ostateczne orzeczenie, to zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do tego świadczenia. Kolegium zaznaczyło, że strona została właściwie pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Stosowne pouczenie zawarte zostało w decyzji z 21 października 2024 r. jak i decyzji z 18 grudnia 2024 r. Z ich treści wynika, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o każdej zmianie, która ma wpływ na prawo do świadczenia. Niewątpliwie wydanie kolejnego ostatecznego orzeczenia, jest właśnie zmianą istotną, mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tym bardziej, że w nowym orzeczeniu A. P. nie kwalifikuje się do wyższego niż umiarkowany stopnia niepełnosprawności. Ponadto w osnowie obu powyższych decyzji znajduje się zapis, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznano do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia. Przyjąć zatem należy, że odwołująca miała świadomość, że uzyskanie nowego ostatecznego orzeczenia powoduje ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Dalej Kolegium stwierdziło, że ponieważ Wojewódzki Zespół wydał 6 lutego 2025 r. orzeczenie ostateczne, to z tym dniem ustało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji zostały spełnione przesłanki z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 323, ze zm.), bowiem świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych. Ustalenia co do nienależności pobranego przez stronę świadczenia obligowały z kolei organ, do orzeczenia jego zwrotu wraz z należnymi odsetkami.
Zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki do uznania wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego, za świadczenie nienależnie pobrane za okres wcześniejszy niż ustalony kwestionowaną decyzją. Cytując treść art. 139 kpa Kolegium podniosło, że organ I instancji rażąco naruszył art 6bb ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U.2024.44) w związku z art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uznał bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne jest nienależnie pobrane od 1 marca 2025 r. i nie uwzględnił okoliczności, że w osnowie decyzji z 21 października 2024 r. i z 18 grudnia 2024 r. istnieje zapis wskazujący, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznano od 1 października 2024 r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność, tj. do 31 marca 2025 r. Nadto organ nie wziął pod uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne jest podzielne i obowiązuje zasada przeliczenia świadczenia przysługującego za poszczególne dni.
Kolegium również podało, że orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. stało się ostatecznie z dniem jego wydania – 6 lutego 2025 r. Tym samym wypłacone od tego dnia, czyli za okres od 6 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. świadczenie pielęgnacyjne w łącznej kwocie [...]zł uznać należy za nienależnie pobrane. Skoro za okres 1 – 5 lutego 2025 r. świadczenie było należne w kwocie [...]zł, to pozostała wypłacona kwota za miesiąc luty 2025 r. wynosi [...] zł. Z kolei za okres 1 – 31 marca 2025 r. świadczenie zostało wypłacone w kwocie [...]zł.
Odnosząc się do argumentów odwołania Kolegium wskazało, że od orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu nie służy żaden środek zaskarżenia w toku postępowania administracyjnego, a zatem jest ono ostateczne, nie jest jednak prawomocne, gdyż strona odwołała się od niego do Sądu Rejonowego w K.. W decyzji z 21 października 2024 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przyznane do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia. Utrata prawa do ww. świadczenia została zatem powiązana z ostatecznością, a nie z prawomocnością orzeczenia o niepełnosprawności. Fakt, że orzeczenie to nie jest prawomocne nie ma znaczenia w sprawie i nie ma podstaw do zawieszania niniejszego postępowania do czasu zakończenia sprawy przed SR w K..
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, E. A. decyzji tej zarzuciła naruszenie art. 7 w związku z art. 77 i art. 107 § 1 i § 3 kpa poprzez:
a. nielogiczną i dowolną ocenę dowodów skutkującą wydaniem decyzji uznającej za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego od 6 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. w wysokości [...] zł i nakazującej zwrot tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi;
b. nieuzasadnienie w sposób wyczerpujący i wnikliwy wydanej decyzji, co sprowadziło się jedynie do przywołania w jej treści przepisów prawa skutkujących zdaniem organu, koniecznością jej wydania;
- naruszenie art. 139 kpa co spowodowało naruszenie zakazu reformationis in peius i w konsekwencji rozstrzygnięcie na niekorzyść odwołującej, po wniesieniu przez nią odwołania, w zakresie w jakim SKO zobowiązało ją do zwrotu kwoty [...]zł zamiast kwoty [...]zł.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego zakończenia sprawy przed Sądem Rejonowym w K. w przedmiocie odwołania od decyzji Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K..
W uzasadnieniu skargi jej autor podał, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do przyjęcia, że w okresie od 6 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze - ze świadomością, że się ono jej nie należy, skoro w tym okresie toczyło się postępowanie odwoławcze. Nie sposób również przyjąć, że pobierając świadczenie pielęgnacyjne w powyższym okresie mogła i powinna przypuszczać, że w lutym 2025 r. nie zostanie przyznane jej synowi orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
W ocenie skarżącej świadomość, że świadczenie jest nienależne ma istnieć w dacie jego pobierania, a nie dotyczyć sytuacji przyszłych, niemożliwych do przewidzenia w dacie jego pobierania. W konsekwencji nie może więc ponosić negatywnych skutków takiego stanu rzeczy.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie sądowej Sąd oddalił wniosek skarżącej o zawieszenie postępowania sądowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrocie stanowił art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2024.323. t.j. ze zm.), dalej u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Z przytoczonych przepisów wynika także, że u.ś.r. reguluje obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, co jest czym innym niż świadczenie nienależne. Należy bowiem rozróżnić te dwa pojęcia. Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy ta podstawa odpadła. W przypadku nienależnie pobranego świadczenia chodzi o świadomość jego pobierania mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. W tym zakresie organy winny kierować się zasadami postępowania, wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Organy obu instancji wskazały, że w sprawie zaistniały przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zadaniem Sądu było ustalenie, czy istotnie takie przesłanki w niniejszej sprawie zaistniały i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis.
Przytoczony wyżej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. istotnie wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części. Drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania.
Ustaloną przez organy okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego skarżącej decyzją z 21 października 2024 r. w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym małoletnim synem A. P., było wydanie przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 6 lutego 2025 r. ostatecznego orzeczenia, które spowodowało, że A. P. nie legitymował się od daty jego wydania orzeczeniem, które w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. było konieczne do dalszego przysługiwania jego matce E. A. świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność ta istotnie zaistniała w dniu 6 lutego 2025 r., skoro w tej dacie orzeczenie to zostało wydane, a przepis art. 6bb ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. 2024.44. t.j. ze zm.), dalej ustawa o rehabilitacji, o którym będzie jeszcze niżej mowa, zachowanie ważności dotychczasowego orzeczenia ustalającego niepełnosprawność albo orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności – wiąże z dniem wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia.
Potrzeba uzyskania przez A. P. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynikła z tego, że w uzyskanym przez niego w dniu 17 maja 2022 r. orzeczeniu o niepełnosprawności określającym takie wskazania, które w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. uprawniały jego matkę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, stwierdzono, że orzeczenie to wydaje się do dnia 4 czerwca 2024 r., tj. do dnia ukończenia przez A. P. 16 roku życia.Stosownie jednak do treści wspomnianego art. 6bb ust. 3 ustawy o rehabilitacji, w związku ze złożeniem przez E. A. wniosku o wydanie kolejnego orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności jej syna A. P., dotychczasowe orzeczenie z 17 maja 2022 r. o jego niepełnosprawności zachowało ważność do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność. Skutek ten, stosownie do treści art. 6bb ust. 3 ustawy o rehabilitacji, potwierdzony został w zaświadczeniu z 10 października 2024 r. wystawionym przez Przewodniczącego Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. (k. 8 akt administracyjnych). W zaświadczeniu tym ustalono w szczególności datę ważności dotychczasowego orzeczenia z 17 maja 2022 r. o niepełnosprawności A. P., tj. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność, tj. do dnia 31 marca 2025 r. W konsekwencji w decyzji z 21 października 2024 r. przyznającej E. A. świadczenie pielęgnacyjne określono, że przyznano je na okres od 1 października 2024 r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność, tj. do dnia 31 marca 2025 r. Ponieważ jeszcze przed tą datą, bo w dniu 6 lutego 2025 r., orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 18 listopada 2024 r. zaliczające A. P. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności datującego się od 20 września 2024 .r, tj. od dnia złożenia wniosku – stało się ostateczne na skutek wydania orzeczenia przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, w tej właśnie dacie, tj. w dniu 6 lutego 2025 r., dotychczasowe ostateczne orzeczenie o niepełnosprawności z 17 maja 2022 r., którym legitymował się A. P., i które było podstawą uzyskania przez jego matkę świadczenia pielęgnacyjnego – straciło swoją ważność (art. 6bb ust. 1 ustawy o rehabilitacji). Skoro tak, to z tą datę należało uznać świadczenie pielęgnacyjne przyznane E. A. z tytułu sprawowania przez nią opieki nad małoletnim synem A. P. i pobrane za okres do 31 marca 2025 r. - za nienależne.
Aby jednak zasadne było uznanie tego świadczenia za nienależnie pobrane, konieczne było spełnienie drugiego z warunków przewidzianych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj. pouczenia osoby pobierającej to świadczenie o braku prawa do jego pobierania. W przypadku bowiem nienależnie pobranego świadczenia chodzi o świadomość jego pobierania mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych w całości lub w części. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie się przyjmuje, że za świadczenie nienależnie pobrane, należy uznać świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 listopada 2019 r., II SA/Rz 954/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 2020 r., II SA/GI 1121/19; wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16, oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09). Zatem nienależność pobranego świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie (wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, z 4 października 2011 r., I OSK 762/11 i z 8 września 2017 r., I OSK 3175/15, wyroki: WSA we Wrocławiu z 16 stycznia 2020 r., IV SA/Wr 447/19, WSA w Kielcach z 13 czerwca 2012 r., II SA/Ke 329/12, WSA w Krakowie z 13 lipca 2017 r., III SA/Kr 556/17, WSA w Rzeszowie z 9 września 2025 r., II SA/Rz 580/25). W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się także, że celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (vide: np. wyrok NSA z 4 października 2011 r., I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 r., II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Krakowie z 13 lipca 2017 r., III SA/Kr 556/17). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (vide: wyrok NSA z 8 września 2017 r., I OSK 3175/15).
Odnosząc się do tych kwestii organ II instancji uznał, że strona odwołująca się została wcześniej właściwie pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Za pouczenia takie uznano wskazanie w pouczeniach zawartych w decyzjach z 21 października i 18 grudnia 2024 r. doręczonych skarżącej, że osoba ubiegająca się jest obowiązana powiadomić gminny organ właściwy o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym również o przypadku wyjazdu wnioskodawcy lub członka jego rodziny poza granicy Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie SKO wydanie kolejnego ostatecznego orzeczenia jest natomiast istotną zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza, że w tym nowym orzeczeniu stwierdzono, że A. P. nie kwalifikuje się do wyższego niż umiarkowany stopnia niepełnosprawności. Jednocześnie ww. decyzje zawierały pouczenie o tym, że niepoinformowanie organu właściwego o zmianach, o których mowa wyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji – koniecznością ich zwrotu. Kierując się takim poglądem organ II instancji przyjął, że już w dacie wydania ostatecznego orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, tj. w dniu 6 lutego 2025 r., E. A. utraciła prawo do pobierania przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z czym za okres od tego dnia należało uznać je za nienależnie pobrane i zobowiązać ją do jego zwrotu jako nienależnie pobranego.
Odnosząc się do takiej argumentacji należy w pierwszy rzędzie zauważyć, że organy administracji nie ustaliły, czy E. A. uzyskała informację o treści tego orzeczenia już w dniu 6 lutego 2025 r., a jeśli nie w tym dniu, to kiedy.
Z treści tego orzeczenia wynika, że zostało ono wydane na posiedzeniu w dniu 6 lutego 2025 r., co do którego nie wiadomo, czy E. A. była o nim zawiadomiona i czy się na nim stawiła. Zgodnie z pouczeniem zamieszczonym w tym orzeczeniu, miało ono zostać jej doręczone, co prawdopodobnie nastąpiło, skoro, jak twierdzi w skardze, wniosła od niego odwołanie do Sądu Rejonowego w K. Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Procedura rozpatrywania wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności, zawiadamiania o terminie rozpatrzenia wniosku, skutki niestawiennictwa na posiedzeniu i możliwość wydania orzeczenia bez uczestnictwa osoby zainteresowanej, zostały uregulowane w przepisach § 7, 10, 11, 16 i 17 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. 2021.857 ze zm.). Z przepisów tych wynika, że ostateczne orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności mogą być ogłaszane i doręczane w różnych datach. Okoliczności te jednak zostały całkowicie pominięte przez organy rozpatrujące niniejszą sprawę, przez co bez uzupełnienia ustaleń i rozważań w tym zakresie nie jest możliwe rozstrzygnięcie, do jakiej daty dotychczasowe orzeczenie A. P. o niepełnosprawności z 17 maja 2022 r. zachowało ważność w rozumieniu art. 6bb ust. 1 ustawy o rehabilitacji. To natomiast może mieć wpływ na ocenę, czy i za jaki okres świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej miało charakter nienależnie pobranego. Do dnia dowiedzenia się bowiem przez skarżącą o treści ostatecznego orzeczenia z 6 lutego 2025 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jej syna Alana, nie mogła ona wiedzieć, że ewentualnie pobrane przez nią świadczenie pielęgnacyjne za luty, a być może i za marzec 2025 r. - jest nienależne. Nie mogła też do tego momentu wywiązać się z obowiązku zawiadomienia właściwego organu o wydaniu tego orzeczenia. Nie można więc do tej nieustalonej daty przyjąć, że przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne można uznać za nienależnie pobrane za okres od 6 lutego 2025 r.
Nie zmienia takiej oceny to, że orzeczenie zaliczające A. P. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zostało wydane w pierwszej instancji przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. już 18 listopada 2024 r., ponieważ orzeczenie to nie stało się wówczas ostateczne, gdyż reprezentująca A. P. matka E. A. się od niego odwołała. Natomiast obowiązek powiadomienia właściwego organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym to obowiązku została ona pouczona, nie mógł dotyczyć nieostatecznych rozstrzygnięć, skoro co do zasady, przed upływem terminu do wniesienia odwołania decyzja nie ulega wykonaniu, strona to odwołanie wniosła, a wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji (art. 130 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 66 ust. 1 ustawy o rehabilitacji).
Brak ustaleń co do daty dowiedzenia się przez E. A. o wydaniu ostatecznego orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 6 lutego 2025 r. uniemożliwia stwierdzenie, w jakiej dacie dowiedziała się ona o okoliczności, która spowodowała nienależność świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego jej decyzją z 21 października 2024 r.
Dla oceny zasadności twierdzenia organu o nienależnym pobraniu przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego konieczne może być również wyjaśnienie, kiedy konkretnie to świadczenie za miesiąc luty i marzec 2025 r., skarżąca pobrała. Jeśli bowiem nastąpiło to przed dniem, w którym dowiedziała się o wydaniu wspomnianego wyżej ostatecznego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jej syna Alana, to nie da się przyjąć, że w dacie wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego za te miesiące miała świadomość jego nienależnego pobrania.
Brak powyższych ustaleń stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podzielając wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych i przedstawione wyżej poglądy co do formy i zakresu pouczenia, jakie powinien otrzymać beneficjent świadczenia rodzinnego, aby móc mu przypisać nienależne pobranie takiego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r., należy stwierdzić, że dokonane w niniejszej sprawie i opisane wyżej pouczenia takich cech nie miały. Przede wszystkim wskazanie we wspomnianych pouczeniach tylko, że E. A. jest obowiązana niezwłocznie powiadomić gminny organ właściwy o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zacytowanie w tym pouczeniu treści art. 30 ust. 2 u.ś.r. nie wyjaśniało, jakie konkretnie zmiany mają wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym bardziej nie ma w tych pouczeniach informacji, że uzyskanie ostatecznego orzeczenia zaliczającego A. P. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności spowoduje, że osoba rezygnująca z zatrudnienia w celu sprawowania nad nim opieki nie będzie już miała prawa do pobierania przyznanego jej wcześniej świadczenia pielęgnacyjnego. W skomplikowanych okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy wynikłych z wejścia w życie z dniem 3 sierpnia 2024 r. art. 6bb ustawy o rehabilitacji (art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, Dz.U. 2024.1165.), który przedłużał ważność posiadanego przez syna skarżącej orzeczenia o niepełnosprawności do alternatywnie i nie do końca jednoznacznie ustalanego terminu, nie można przyjąć, że takie pouczenie, jakie zostało zawarte w doręczonych stronie decyzjach z 21 października i 18 grudnia 2024 r., faktycznie pozwalało skarżącej na uzyskanie dostatecznej wiedzy o tym, że przyznane jej świadczenie pielęgnacyjne za okres do 31 marca 2025 r. było nienależnie pobrane w całości, czy też w jakiejś części. Wbrew twierdzeniom organu II instancji, to że w osnowie decyzji z 21 października 2024 r. przyznającej E. A. świadczenie pielęgnacyjne, jak i w kolejnej decyzji zmieniającej określono, że świadczenie to otrzymała na okres do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność – również nie może dowodzić dostatecznego pouczenia strony o okolicznościach, o jakich mowa w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W dalszym ciągu bowiem nie wyjaśniało to wątpliwości, jakie budzi określenie w tej decyzji daty utraty ważności dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności syna skarżącej oraz powiązania tej ważności z możliwością dalszego, legalnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.
Niewykazanie w sprawie zaistnienia drugiej przesłanki pozwalającej na uznanie świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego skarżącej za nienależnie pobrane powoduje, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, naruszały przepisy postępowania administracyjnego w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedstawione powyżej wątpliwości dotyczące daty dowiedzenia się przez skarżącą o wydaniu ostatecznego orzeczenia z 6 lutego 2025 r. o stopniu niepełnosprawności jej syna, nie mają wpływu na ocenę daty, do jakiej ważność zachowało dotychczasowe orzeczenie. Przepis art. 6bb ustawy o rehabilitacji określił bowiem precyzyjnie tę datę i nie jest ona zależna od dnia dowiedzenia się przez zainteresowane osoby o dacie wydania takiego ostatecznego orzeczenia. Ta data jednak również musi być w niniejszej sprawie brana pod uwagę, skoro zależy od niej uznanie świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, a nie tylko sama jego nienależność.
W sprawie należy jeszcze zwrócić uwagę na poprawność obliczenia drugiego z alternatywnych sposobów określenia daty, do jakiej w myśl art. 6bb ust. 1 ustawy o rehabilitacji, zachowało ważność posiadane przez syna skarżącej orzeczenie o niepełnosprawności z 17 maja 2022 r. Określa ono bowiem końcową datę, do jakiej zachowanie ważności dotychczasowego orzeczenia może mieć miejsce. W razie więc upłynięcia określonego w tym przepisie terminu przed datą wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, to w tej właśnie dacie kończy się ważność dotychczasowego orzeczenia.
Zgodnie z wspomnianym przepisem dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności zachowuje ważność do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność. Skoro więc datą określającą ważność dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności syna skarżącej był 4 czerwca 2024 r., to ostatnim dniem szóstego miesiąca następującego po tej dacie był 31 grudnia 2024 r., a nie 31 marca 2025 r., jak to przyjął w zaświadczeniu z 10 października 2024 r. Przewodniczący Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. (k. 8 akt administracyjnych), a za nim również organy obu instancji. Należy też zwrócić uwagę, że przewidziana w art. 6bb ust. 1 ustawy o rehabilitacji możliwość zachowania ważności dotychczasowego orzeczenia uzależniona jest od złożenia wniosku o wydanie kolejnego orzeczenia w okresie ważności orzeczenia dotychczasowego. Tymczasem wniosek E. A. o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jej syna A. P. został złożony w dniu 20 września 2024 r., co wynika z treści znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 18 listopada 2024 r. (k. 18 akt administracyjnych). Oznaczałoby to, że wniosek ten został złożony już po dacie ważności dotychczasowego orzeczenia A. P. o jego niepełnosprawności z 17 maja 2022 r. która została w nim określona na 4 czerwca 2024 r. (k. 7 akt administracyjnych).
W takiej sytuacji może się okazać, że pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne zyskało cechę nienależnego wcześniej niż nawet w dacie wydania nowego, ostatecznego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej.
Te okoliczności również nie zostały w sprawie wyjaśnione, co będzie obowiązkiem organu I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.
Odnosząc się do kolejnego zarzutu skargi należy stwierdzić, że również jest on zasadny.
Zgodnie z art. 139 k.p.a. organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.
Zakaz reformationis in peius wynikający z przytoczonego przepisu został złamany w zaskarżonej decyzji, co dostrzegł i przyznał organ II instancji. Uznał jednak, że może orzec na niekorzyść strony odwołującej się, ponieważ zaistniała w sprawie okoliczność wyłączająca ten zakaz, tj. decyzja organu I instancji rażąco naruszała prawo. Za takie rażące naruszenie prawa uznano w szczególności przyjęcie przez organ I instancji, że świadczenie pielęgnacyjne jest nienależnie pobrane począwszy od 1 marca 2025 r. w sytuacji, gdy w osnowie decyzji z 21 października 2024 r. przyznającej E. A. świadczenie pielęgnacyjne, jak i w kolejnej decyzji z 18 grudnia 2024 r. zmieniającej wysokość tego świadczenia, istnieje jednoznaczny zapis wskazujący, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznano od 1 października 2024 r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność, tj. do dnia 31 marca 2025 r. Dodatkowo SKO w K. uwzględniło, że świadczenie pielęgnacyjne jest podzielne i obowiązuje zasada przeliczenia przysługującego za poszczególne dni świadczenia.
Z takimi argumentami nie można się jednak zgodzić.
Zgodnie z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa sądów administracyjnych, art. 139 k.p.a. dopuszcza odstępstwa od zakazu reformationis in peius, gdy zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny. Odstępstwa te mają charakter wyjątków od generalnej zasady niepogarszania sytuacji prawnej strony odwołującej się i jako takie nie podlegają wykładni rozszerzającej. Powinny mieć zatem zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych. Strona odwołująca się powinna bowiem pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że wniesione przez nią odwołanie, jeżeli nie okaże się skuteczne, spowoduje co najwyżej utrzymanie jej dotychczasowej sytuacji prawnej ustalonej zaskarżoną decyzją, w żadnym zaś wypadku nie doprowadzi do jej pogorszenia. Rozstrzygając sprawę na niekorzyść strony odwołującej się organ odwoławczy zobowiązany jest szczegółowo wykazać w uzasadnieniu swojej decyzji, że w sprawie wystąpił stan, o którym mowa w art. 139 k.p.a. Dla przełamania ograniczenia przewidzianego art. 139 k.p.a. konieczne jest wykazanie "rażącego" naruszenia prawa. Oznacza to zastosowanie przez organ administracji przepisu do danego stanu faktycznego wbrew jego literalnemu brzmieniu. Rażącym naruszeniem prawa jest sprzeczność pomiędzy rozstrzygnięciem, a treścią przepisu (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2025 r. III OSK 768/22, wyrok NSA z 13 sierpnia 2024 r., I GSK 717/23). O rażącym naruszeniu prawa można zatem mówić jedynie wtedy, gdy stwierdzone naruszenie ma znacznie większą wagę aniżeli stabilność ostatecznej decyzji administracyjnej Dotyczyć może tylko przypadków ewidentnego bezprawia, którego nigdy nie można usprawiedliwiać ani tolerować (por. wyrok NSA z 9 września 1998 r., II SA 1249/97). Ani błędna wykładnia przepisu o niejednoznacznej treści, nawet jeśli później wykładnia ta uznana zostanie za nieprawidłową, ani wadliwe zastosowanie przepisów składających się na podstawę prawną decyzji, nie mogą być kwalifikowane jako przesłanka nieważności decyzji. Konieczność eliminacji decyzji z obrotu prawnego winna być konsekwencją istnienia w nich wad o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym. Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią przepisu przez ich proste zestawienie ze sobą i nie chodzi tu o błędy w wykładni prawa, a o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny. Innymi słowy, o rażącym naruszeniu prawa mówić można tylko wówczas, gdy proste zestawienie treści rozstrzygnięcia z treścią zastosowanego przepisu prawa wskazuje na ich oczywistą niezgodność (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 marca 2024 r. II SA/Ke 24/24).
O tak rozumianym rażącym naruszeniu prawa nie może, zdaniem Sądu, być w sprawie mowy. Skomplikowanie regulacji określającej w alternatywny sposób datę, do jakiej zachowuje ważność dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności, w powiązaniu z subiektywnymi okolicznościami wpływającymi na ocenę, czy istotnie zachodzi w sprawie świadome nienależne pobranie świadczenia pielęgnacyjnego, (co zostało szczegółowo wyżej wyjaśnione) powoduje, że nie można uznać, aby można było w niniejszej sprawie zastosować przewidziane w art. 139 k.p.a. przesłanki wyłączającej zakaz reformationis in peius.
Również zasada przeliczenia przysługującego świadczenia pielęgnacyjnego za poszczególne dni istotnie wynikająca z art. 17 ust. 4 u.ś.r. nie może świadczyć o rażącym naruszeniu prawa przez organ I instancji. Skoro bowiem nie zostało w sprawie wystarczająco wyjaśnione, czy i ewentualnie za jaki okres w sprawie świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej ma charakter nienależnie pobranego, to określenie go przez organ I instancji jako nienależnie pobranego za okres od 1 do 31 marca 2025 r. nie może świadczyć o rażącym naruszeniu art. 17 ust. 4 tej ustawy. Nie można bowiem wykluczyć, że nienależne pobranie tego świadczenia dotyczyło całego miesiąca marca 2025 r.
Na koniec należy wyjaśnić, że niezasadny był zamieszczony w skardze wniosek o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego zakończenia sprawy przed Sądem Rejonowym w K. w przedmiocie odwołania od orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 6 lutego 2025 r.
Wyjaśnić należy, że na podstawie art. 16 § 1 k.p.a. decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Tak więc decyzja organu II instancji - orzeczenie właściwego wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności - jest ostateczna z momentem jest wydania. Z kolei decyzja jest prawomocna jeżeli nie można jej zaskarżyć do sądu. Należy więc - odróżnić dwie kwestie - to jest ostateczności decyzji oraz prawomocności decyzji. Ponadto, decyzja ostateczna jest zawsze wykonalna, bez względu na jej prawomocność. Jedynie na wniosek strony można wstrzymać jej wykonalność na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które jednak w takiej sprawie nie mają zastosowania. Z kolei przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, które się stosuje w ramach zaskarżenia decyzji wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności nie przewidują takiej możliwości.
W niniejszej sprawie orzeczenie z 6 lutego 2025 r. o stopniu niepełnosprawności wydane przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. jako organ II instancji, jest tym samym, uwzględniając treść art. 16 § 1 k.p.a., decyzją ostateczną. Odwołania wnoszone od orzeczeń wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności na podstawie art. 6c ust. 8 ustawy o rehabilitacji nie są bowiem podejmowane w administracyjnym toku instancji, jako kierowane do sądu powszechnego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, który w żadnej mierze nie jest organem administracji i nie wykonuje zadań z tego zakresu. Zaskarżenie orzeczenia wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności do sądu powszechnego nie zmienia zatem faktu, że w administracyjnym toku instancji orzeczenie to jest ostateczne i jednocześnie wykonalne (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 14 września 2021 r., III SA/Kr 1011/21 i w Gdańsku z 2 czerwca 2022 r., III SA/Gd 1017/21). ,
Skoro więc orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 6 lutego 2025 r. o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej było ostateczne i wykonalne z dniem jego wydania mimo jego zaskarżenia odwołaniem do Sądu Rejonowego w K. Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, to rozstrzygnięcie niniejszej sprawy nie zależało od wyniku innego toczącego się postępowania sądowego, w szczególności od wyniku postępowania przed wymienionym sądem rejonowym. To zaś oznacza brak w sprawie przewidzianej w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. fakultatywnej przesłanki zawieszenia postępowania. Nie oznacza to jednak, że ewentualne rozstrzygnięcie odwołania E. A. od orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 6 lutego 2025 r. o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej nie będzie miało znaczenia dla organu I instancji rozpatrującego sprawę ponownie. W razie bowiem zmiany tego orzeczenia w sposób wnioskowany przez skarżącą organ I instancji będzie musiał uwzględnić wpływ takiego ewentualnego orzeczenia na przyjętą w sprawie nienależność świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego E. A. za okres objęty niniejszą sprawą.
Uwzględniając powyższe rozważania Sąd stwierdził wskazane wyżej szczegółowo naruszenia przez organy obu instancji przepisów postępowania administracyjnego w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy. To zaś spowodowało uwzględnienie skargi, o czym orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c). w zw. z art. 135 p.p.s.a.
Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji uzupełni brakujące w sprawie ustalenia dotyczące daty dowiedzenia się przez skarżącą o wydaniu kolejnego ostatecznego orzeczenia ustalającego stopnień niepełnosprawności jej syna A. P., a także co do tego, czy była ona rzeczywiście pouczona o braku prawa pobierania świadczenia pielęgnacyjnego będącego przedmiotem sprawy, w sposób, o jaki chodzi w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organ wyjaśni też, czy wniosek o wydanie kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej został złożony w okresie ważności jego dotychczasowego orzeczenia. W razie uwzględnienia odwołania wniesionego przez E. A. do Sądu Rejonowego w K. Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 6 lutego 2025 r. o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej, organ uwzględni jego treść przy rozstrzyganiu sprawy. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ wyda stosowną decyzję uwzględniając wszystkie przedstawione wyżej uwagi i eliminując dotychczasowe naruszenia prawa.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI