IV SA/Wr 535/04

IV SA/Wr 535/04 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2005-08-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2004-08-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Wawrzyniak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne
Kombatanci
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
art. 1 ust. 1, art. 2
Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; III. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) odmówił skarżącemu E.M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie.
W uzasadnieniu tej decyzji wskazując na art. 2 cytowanej ustawy stwierdzono, iż we wnioskowanym okresie strona doznała prześladowań nie objętych przepisami ustawy.
Decyzją z dnia [...] r. Nr [...], po rozpoznaniu wniosku E. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.
W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie zebranych dokumentów stwierdzono, iż strona urodziła się w P., w miejscu pracy matki, już po fakcie jej deportacji do III Rzeszy. Powołując się na art. 2 pkt 1 oraz pkt 2 lit. a) powołanej wyżej ustawy organ wywiódł, iż fakt narodzin w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez rodziców nie jest represją w rozumieniu cytowanego przepisu, a zatem strona nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej. Dlatego odmówiono skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
Na powyższą decyzję E. M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.
Skarżący podał, że jego matka została deportowana na roboty do Niemiec [...] r. i pracowała "w obozie pracy w rolnictwie u gospodarza" do [...] r. Wskazując na uciążliwości, jakich doznał on i jego matka podkreślił, że dotyczyły one "tak dorosłego człowieka jak i dziecka". Oświadczył, że uciążliwości te odbiły się na zdrowiu jego matki, która zmarła mając zaledwie [...] lata, a on posiada "II grupę renty". Wniósł o przyznanie przedmiotowego świadczenia pieniężnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne właściwe są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Akt administracyjny jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie zaskarżonego aktu administracyjnego, względnie stwierdzenie jego nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.).
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.).
Przewidziane w tej ustawie świadczenie pieniężne – w myśl jej art. 1 ust. 1 – przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie jest zatem wystarczającą przesłanką do otrzymania takiego świadczenia podleganie jakimkolwiek represjom (choćby najbardziej dolegliwym) w czasie wojny, ale tylko takim, o których jest mowa w cytowanej ustawie.
Zgodnie z jej art. 2 represją w rozumieniu ustawy jest:
1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,
2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium:
a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,
b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Powołując się na unormowania zawarte w art. 2 pkt 2 lit. a) wyżej wymienionej ustawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wywiódł, iż urodzenie się i pobyt wraz z rodzicami na robotach przymusowych nie jest represją w rozumieniu cytowanej ustawy, a więc świadczenie z tego tytułu nie może być przyznane. Organ podkreślił, iż skarżący nie był deportowany do pracy przymusowej, ponieważ urodził się w miejscu pracy przymusowej matki, już po wywiezieniu jej do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy.
Problematyka osób urodzonych podczas II wojny światowej w obozach i innych miejscach odosobnienia oraz w czasie deportacji rodziców była w przeszłości wielokrotnie poruszana w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02, z dnia 11 lipca 2002 r. sygn. akt III RN 14/02, z dnia 13 stycznia 2000 r. sygn. akt III RN 112/99, z dnia 6 kwietnia 2000 r. sygn. akt III RN 143/99, z dnia 16 września 1996 r. sygn. akt III ARN 41/96 i III ARN 40/96, z dnia 29 maja 1996 r. sygn. akt III ARN 96/95, uchwała SN z dnia 10 lutego 1994 r. sygn. akt II UZP 31/93, uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98 – ONSA 1999, nr 1, poz. 1 oraz wyroki NSA z dnia 9 listopada 1993 r. sygn. akt V SA 1155/93, z dnia 11 lutego 2003 r. sygn. akt II SA/Ka 834/01 i z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04 – ONSAiWSA 2005/1/15 – z glosą aprobującą: Kręcisz W. OSP 2005/6/74). Orzeczenia powyższe, chociaż dotyczące różnych stanów faktycznych, wskazują, że sam fakt urodzenia się w określonym czasie, miejscu i w konkretnych warunkach może mieć decydujące i zarazem wystarczające znaczenie do uzyskania uprawnień przewidzianych w ustawie.
W wyroku z dnia 11 lipca 2002 r. sygn. akt III RN 14/02 Sąd Najwyższy, powołując się na liczne orzeczenia sądowe, wskazał między innymi, że za represję z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych uznać należy przebywanie dzieci urodzonych w łagrach lub na przymusowych zesłaniach i deportacji, a także, iż dzieci, które oczywiście nie były deportowane w celu pracy, lecz przebywały tam (wystarczy nawet, że tam się urodziły – podkreśl. WSA), spełniają warunki określone w ustawie o kombatantach. Sąd Najwyższy wywiódł, że istnieje istotne podobieństwo między przepisami tej ustawy i art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym podkreślając, iż w obydwu ustawach nie używa się innych dookreśleń pojęcia represjonowania, jak tylko "wywiezienie" lub "przebywanie". Nie jest więc – dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represjom – konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy.
Niemal identycznego stanu faktycznego, jak mający miejsce w niniejszej sprawie, dotyczy wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04. W wyroku tym stwierdzono, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.
W motywach tego wyroku podkreślono, że w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98 (ONSA 1999, nr 1, poz. 1) trafnie zwrócono uwagę, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, dalej cytowana jako "ustawa o świadczeniu", nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego, i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Należy przy tym mieć na uwadze, na co wielokrotnie zwrócono uwagę w orzecznictwie sądowym, że ustawa o świadczeniu odróżnia samo pojęcie represji i osoby represjonowanej od świadczenia, którego wysokość jest związana z okresem wykonywania pracy przymusowej. Dlatego też konsekwentnie przyjmuje się w orzecznictwie sądowym (na przykład w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2001 r. sygn. akt III RN 112/99), że wykazanie wykonywania pracy przymusowej nie jest warunkiem uznania za represję, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu, pobytu w obozie pracy lub na robotach przymusowych. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.
Dokonując w omawianym wyroku wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż kontrowersje dotyczące interpretacji tego przepisu, w kontekście pozostałych przepisów ustawy o świadczeniu, ujawniły się w orzecznictwie sądowym w zakresie dotyczącym dzieci, które były wywożone wraz z rodzicami, a także dzieci, które urodziły się w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez matkę. Naczelny Sąd Administracyjny w omawianym wyroku podzielił ten kierunek wykładni, który przyjmuje, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy, gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna niż sytuacja dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka ani to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił przy tym, że w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 11 lutego 2003 r. sygn. akt II SA/Ka 834/01, iż odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy, w stosunku do osób osadzonych tam w wieku niemowlęcym czy dziecięcym, nawet jeżeli dziecko nie mogło wykonywać pracy, godziłoby w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości.
Podzielając w pełni argumentację zawartą w przytoczonych wyżej wyrokach, a w szczególności w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04, uznać należy, że organ administracyjny przyjmując, iż skarżący nie spełnia warunków określonych w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, naruszył powyższy przepis prawa materialnego, a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Słusznie zatem skarżący kwestionował zgodność z prawem przedmiotowych decyzji.
W tym stanie rzeczy – zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 152 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzeczono jak w sentencji.
W myśl art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny jest zobowiązany orzec, w jakim zakresie zaskarżony akt może być wykonany przed uprawomocnieniem się wyroku. W rozpatrywanej sprawie jednak nie zachodziła potrzeba orzekania w tym przedmiocie, ponieważ ani zaskarżona decyzja, ani decyzja ją poprzedzająca nie tworzyły po stronie skarżącego żadnych praw, ani nie nakładały na niego żadnych obowiązków. Nie miały zatem cech wykonalności.