IV SA/Wr 521/23

IV SA/Wr 521/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-02-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Makowska-Hrycyk
Gabriel Węgrzyn /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2024 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi G. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 12 czerwca 2023 r. nr SKO 4103/626/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Decyzją z 12 VI 2023 r. (nr SKO 4103/626/2023), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania G. K. (dalej jako "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję z 5 IV 2023 r. (nr MOPS.DŚ.4322/9932ŚP/2021) Prezydenta Wałbrzycha (dalej "prezydent") odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką Panią K. T.
Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy:
Skarżący wnioskiem złożonym w dniu 25 I 2022 r. wystąpił o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. T.
Do wniosku załączono m.in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wałbrzychu z dnia 26 XI 2018 r. o stopniu niepełnosprawności zaliczające matkę skarżącego, od 24 X 2018 r. do 30 XI 2023 r., do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do wniosku dołączono też Kartę leczenia szpitalnego z którego wynika, że w 2018 r. podopieczna w trybie pilnym przeszła operację usunięcia nowotworu złośliwego esicy. W 2018 r. i w 2019 r. była leczona chemioterapią.
W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 3 III 2022 r. prezydent ustalił m.in., że K. T. porusza się samodzielnie po mieszkaniu, załatwia samodzielnie swoje potrzeby fizjologiczne i higieniczne. Skarżący zajmuje się takimi czynnościami jak: robienie zakupów, realizowanie recept oraz zamawianie wizyt lekarskich, wychodzenie z matką na spacery, sprzątanie i przygotowywanie posiłków. Pracownik socjalny stwierdził w wywiadzie, że skarżącego nie było w domu. W trakcie wywiadu ustalono, że skarżący wyjechał do Ś. w dniu 2 III 2022 r. i w rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym nie potrafił powiedzieć kiedy wróci. W wywiadzie opisano, że podopieczna jest samodzielna i jedyne co, to nie opuszcza samodzielnie mieszkania.
Decyzją z dnia 8 III 2022 r. (MOPS.DŚ.4322/9932ŚP/2021) prezydent odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie spełnia ona warunków jego przyznania. W podstawie prawnej i w uzasadnieniu prawnym decyzji administracyjnej organ przywołał m.in. art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. - dalej jako: "uśr"). W uzasadnieniu decyzji wskazano jako przyczynę odmowy fakt, że ustalony stopień niepełnosprawności podopiecznej, datuje się dopiero od 62. roku życia matki skarżącego. Brak tu zatem uprawnienia do świadczenia z powodu momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Powołano się także na okoliczność, że skarżący nie sprawuje całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ nie zachodzi taka potrzeba. Podopieczna jest bowiem osobą samodzielną, a skarżący wyjechał do Ś. w dniu 2 III 2022 r. i w rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym nie potrafił powiedzieć kiedy wróci.
SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z dnia 13 V 2022 r. (SKO 4103/237/2022) utrzymało w mocy decyzję prezydenta, podzielając jego ocenę w zakresie braku konieczności sprawowania przez skarżącego stałej opieki wymagającej rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania.
Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 9 XI 2022 r. (IV SA/Wr 411/22) uwzględniono skargę wniesioną przez skarżącego uchylając decyzję organów obu instancji. Sąd wyjaśnił, że przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie pozwalał na ustalenie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, pozostawiając niewyjaśnione wątpliwości co do stanu faktycznego. Zakres opieki nie został uszczegółowiony w trakcie wywiadu środowiskowego, poprzez przedstawienie choćby planu dnia niepełnosprawnej i skarżącego, czy przez dookreślenie tychże schorzeń i wynikających z nich ograniczeń wymuszających na skarżącym stałą obecność. Nie wiadomo, ile faktycznie czasu (godzin) dziennie skarżący poświęca na czynności związane ze sprawowaniem opieki i czy stan zdrowia jego matki wyklucza możliwość pozostawiania jej samej. Nie ustalono również dokładnie, kto wchodzi w skład gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego wspólnie z matką i czy również inne osoby ewentualnie uczestniczą w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną a jeśli tak, to w jakim zakresie. W związku z powyższym Sąd stwierdził, że sporządzony w sprawie wywiad środowiskowy nie zawiera dostatecznych ustaleń co do zakresu sprawowanej przez opiekuna opieki oraz rodzaju i charakteru schorzeń osoby niepełnosprawnej.
W ponownie prowadzonym postępowaniu prezydent ustalił przy udziale skarżącego, że opieka nad matką skarżącego prowadzona jest naprzemiennie przez skarżącego i jego wujka D. M. zamieszkującego w P. W dniu przeprowadzeniu wywiadu, tj. w dniu 15 III 2023 r., K. T. przebywała u D. M. i – według oświadczenia skarżącego – miała tam przebywać do końca zimy. Ustalono także, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego obejmuje pomoc w czynnościach życia codziennego, jak w przygotowaniu obiadu, sprzątaniu, wychodzeniu na spacery, załatwianiu spraw urzędowych, czy wizyt lekarskich. Doprecyzowano zakres czynności opiekuńczych, które obejmują: ćwiczenia fizyczne ok. 15 min; pomoc w gotowaniu obiadu; sprzątanie; pranie i prasowanie (2 razy w tygodniu); wizyty lekarskie (w zależności od potrzeb); opłacanie rachunków; robienie zakupów i realizację recept; załatwianie spraw urzędowych. Skarżący oświadczył też, że pracuje na cały etat i czas nieokreślony w firmie C. S.A. w Ś.
Decyzją z 5 IV 2023 r. (Nr MOPS.DŚ.4322/9932ŚP/2021) prezydent ponownie odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki. Stwierdził, że ustalony stopień niepełnosprawności matki skarżącego, datuje się od 62. roku życia. Brak zatem uprawnienia do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Powołano się także na okoliczność, że skarżący nie sprawuje całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ nie zachodzi taka potrzeba, a nadto skarżący jest osobą aktywną zawodowo.
W wyniku złożonego odwołania, SKO decyzją z 12 VI 2023 r. (nr SKO 4103/626/2023) utrzymało decyzję prezydenta w mocy.
W decyzji odwoławczej wyjaśniono, że nie można odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności K. T. wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. SKO powołało się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 X 2014 r. sygn. akt K 38/13, w świetle którego moment powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy różnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO zgodziło się jednak ze stanowiskiem prezydenta stwierdzającym brak podstaw do stwierdzenia przesłanki konieczności sprawowania stałej opieki wykluczającej aktywność zawodową opiekuna. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącego potrzebuje pomocy w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego, robienia zakupów, ugotowania obiadu. Istotne znaczenie ma tu zakres opieki, jej intensywność, stałość, która jest niezbędna do egzystencji osoby wymagającej opieki, zakres tej opieki powinien być tak absorbujący dla osoby ją sprawującej, że wyklucza podjęcie zatrudnienia. Z całą pewnością opieka ta znacząco powinna wykraczać poza zwykłe czynności domowe wykonywane w każdym gospodarstwie domowym takich jak gotowanie, sprzątanie, pranie, robienie zakupów, realizacja recept oraz wspólne spędzanie czasu podczas którego odbywają się wspólne spacery, czytanie książek, pism, dotrzymywanie towarzystwa. SKO zaznaczyło, że wykonywanie takich czynności jak przygotowanie posiłku, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowanie posiłków są to czynności wykonywane we wszystkich gospodarstwach domowych przez osoby pracujące, tym bardziej w przypadku gdy osoby wymagające opieki mieszkają razem z rodziną. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, pomoc w higienie osobistej przez wspólnie zamieszkujących domowników mogą być wykonywane poza godzinami pracy. Nadto podkreślono, że skarżący od XI 2022r. pracuje, matka skarżącego przebywa zaś od II 2023r. u bratanka, który udziela jej pomocy. Uwzględniając powyższe brak jest – zdaniem SKO - podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wobec niespełnienia wszystkich koniecznych przesłanek, o których mowa w art. 17 uśr.
W skardze na decyzję SKO skarżący wniósł o: uchylenie decyzji organów obu instancji i przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Zarzucono przy tym naruszenie art. 17 ust. 1 uśr, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W motywach skargi podniesiono, że z art. 17 ust. 1 uśr wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej i ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być jednak opieką całodobową. Z kolei warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (odwołując się do wyroku WSA w Krakowie z 9 XII 2019 r., III SA/Kr 1164/19).
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa.
Przede wszystkim w sprawie wykonane zostały wskazania sformułowane w motywach wyroku tutejszego Sądu z 9 XI 2022 r. (IV SA/Wr 411/22). Postępowanie dowodowe zostało uzupełnione w zakresie podanym w orzeczeniu, dając wiarygodny obraz stanu faktycznego, umożliwiający rozstrzygnięcie sprawy.
Jak wynika z art. 17 ust. 1 uśr (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej – Dz.U. z 2023 r., poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a uśr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przy interpretacji art. 17 ust. 1b uśr należy jednak wziąć pod uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U z 2014 r., poz. 1443).
W świetle powyższego stwierdzić trzeba, że w okolicznościach sprawy na pewno nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego fakt, że niepełnosprawność marki skarżącego powstała po upływie lat wskazanych w art. 17 ust. 1b uśr. Wójt nie miał zatem podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na moment powstania niepełnosprawności K. T. i zasadnie SKO zwróciło na to uwagę w decyzji odwoławczej
Rację natomiast mają organy obu instancji stwierdzając, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka w postaci konieczności sprawowania przez skarżącego "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy" wymagającej z jego strony rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Jakkolwiek przesłanka ta nie została ustawowo zdefiniowana, to jednak była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie sądów administracyjnych, w wyniku czego wykrystalizował się określony sposób jej rozumienia. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 uśr chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. W orzecznictwie trafnie podnosi się, że opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia. Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. wyrok NSA z 23 I 2024 r., I OSK 50/23 – publ. CBOSA). Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (zob. wyrok NSA z 9 I 2024 r., I OSK 2449/22 – publ. CBOSA).
Warto też zaznaczyć, że sama nazwa określająca charakter świadczenia jako "pielęgnacyjny" sugeruje, że chodzi zasadniczo o opiekę pielęgnacyjną, związaną ściśle z ustaloną niepełnosprawnością. Takiej opieki nie można utożsamiać z opieką geriatryczną, która stanowi konsekwencję naturalnych w zaawansowanym wieku ograniczeń psychofizycznych osoby wymagającej opieki.
Z ustaleń faktycznych wynika, że K. T. przeszła operację raka jelita i odbyła cykle chemioterapii. Znaczny stopień niepełnosprawności został ustalony z przyczyny określonej symbolem 08-T oznaczającym choroby układu pokarmowego. Zakres opieki sprawowanej przez skarżącego obejmował zaś pomoc w czynnościach życia codziennego, jak w przygotowaniu obiadu, sprzątaniu, wychodzeniu na spacery, załatwianiu spraw urzędowych, czy wizyt lekarskich. Matka skarżącego poruszała się bowiem samodzielnie. Samodzielnie wstawała i kładła się do łóżka. Potrafiła sporządzić posiłek typu śniadanie, podwieczorek, kolacja. Samodzielnie się też myła, przy czym ze względu na rwę kulszową potrzebowała asysty przy wchodzeniu i wychodzeniu z kabiny prysznicowej. Była komunikatywna i logiczna. Skarżący zaś w oświadczeniu z dnia 15 III 2023 r. sam przyznał, że pracuje na cały etat i czas nieokreślony w firmie C. S.A. w Ś., zaś opiekę nad matką sprawuje naprzemiennie z wujkiem D. M., u którego zresztą matka przebywała w momencie wywiadu przeprowadzonego w dniu 15 III 2023 r. Według oświadczenia skarżącego pobyt matki u wujka był planowany do końca zimy.
W ocenie Sądu nie sposób w powyższych okolicznościach uznać, że skarżący sprawuje opiekę pielęgnacyjną wykluczającą możliwość podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Podnoszone zaś w skardze argumenty, zarzucające błędną wykładnię art. 17 ust. 1 uśr, poprzez przyjęcie, że rezygnacja przez skarżącego z zatrudnienia nie jest związana z koniecznością sprawowania stałej opieki, wydają się nie korelować ze stanem faktycznym sprawy. Z ustaleń dowodowych wynika bowiem, że skarżący na moment wydania decyzji przez wójta był osobą aktywną zawodowo, mimo sprawowania opieki nad matką (w sposób naprzemienny z wujkiem). Z odwołania nie wynikało, by zaszły jakiekolwiek zmiany w tym zakresie. Co więcej, stan matki skarżącego nie wymagał stałej opieki pielęgnacyjnej z uwagi na spory zakres samodzielności. Nie sposób w takich warunkach uznać, że spełniona została przesłanka w postaci rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki.
Wobec powyższego Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa.
Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.