IV SA/Wr 51/25

IV SA/Wr 51/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2025-10-29
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-02-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Makowska-Hrycyk
Ewa Kamieniecka /przewodniczący sprawozdawca/
Katarzyna Radom
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1292
art. 3 pkt 1, art. 13 ust. 1, art. 22 ust. 2
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Katarzyna Radom, Protokolant: Referent Kamila Ostrowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 29 października 2025 r. sprawy ze skargi Prezydenta Wrocławia na czynność materialno-techniczną Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 13 listopada 2024 r. nr WZN.5140.20.2024.DO w przedmiocie odmowy wykreślenia mostów drogowych z wojewódzkiej ewidencji zabytków oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 11 października 2024 r. Dyrektor Zarządu Dróg i Utrzymania Miasta we Wrocławiu, działając w imieniu Gminy Wrocław, wniósł do Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami o wykreślenie/usunięcie z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków drogowych obiektów inżynierskich, tj. mostów drogowych B. C. we W. ([...] i [...]), ponieważ uległy uszkodzeniu i przekształceniu w stopniu powodującym utratę ich wartości zabytkowych.
W uzasadnieniu wniosku Dyrektor ZDiUM wskazał, że dla mostów drogowych B. C. zostało sporządzone we wrześniu 2022 r. "Orzeczenie Techniczne określające walory historyczno- architektoniczne Mostów B. C. we W." autorstwa mgr inż. E. B. i dr inż. L. B. Jak zauważył wnioskodawca, w punkcie 9 Orzeczenia Technicznego zapisano, że "autor Kart Ewidencyjnych Zabytków Architektury i Budownictwa, wykonanych 16 listopada 1995 r., stwierdził: Konstrukcja standardowa, typowa dla żelbetowych mostów betonowych w latach 20/30-tych XX w. (...) Uwzględniając charakter i zakres uszkodzeń mostu w postaci korodującego zbrojenia w całym przekroju konstrukcji nośnej i nieszczelnej hydroizolacji ewentualna naprawa mostów zapewniająca ich bezpieczne użytkowanie nie jest możliwa. Również nie jest możliwa naprawa mostów w celach zachowawczych jako obiektu nieużytkowanego. Powodem jest przede wszystkim brak możliwości zapewnienia bezpiecznego użytkowania przestrzeni pod mostem dla żeglugi. Dla zabezpieczenia przed opadającymi fragmentami otuliny betonowej konieczne byłoby stosowanie specjalnych ekranów, które całkowicie zmieniłyby wygląd konstrukcji mostów i zmniejszyłyby pionową skrajnię żeglugową. Dlatego autorzy niniejszego opracowania rekomendują rozebranie w całości istniejących konstrukcji mostów B. C. po wybudowaniu obok nowej przeprawy mostowej."
Według wnioskodawcy, kapitalna przebudowa konstrukcji starych mostów B. C. wymagałaby dostosowania do aktualnie obowiązujących przepisów technicznych, tj. rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 24 czerwca 2022 r. w sprawie przepisów techniczno-budowlanych dotyczących dróg publicznych - Dz.U. z 2022 r. poz. 1518 (rozdział 9 Drogowe obiekty inżynierskie) i wynikających z nich wymogów użytkowych, konstrukcyjnych i technicznych, których zastosowanie skutkowałoby całkowitą zmianą wyglądu mostów i utratą ich wartości zabytkowych. Dostosowanie do obecnych wymogów zawartych w cytowanym rozporządzeniu wymagałoby:
- wykonania podwyższenia balustrad (z 1,0 m do 1,2 m),
- poszerzenia obiektu (obecnie nienormatywne parametry geometryczne chodników oraz brak ścieżek rowerowych, które musiałyby zostać doprojektowane i wykonane przy przebudowie,
- należałoby dokonać usunięcia/rozbiórki większości skorodowanego betonu starej konstrukcji obiektów (szacowana ilość betonu do wymiany-80%) z uwagi na występujące liczne pęknięcia konstrukcji, odkryte i skorodowane zbrojenie. Aby możliwe było dokonanie rekonstrukcji betonu konieczne byłoby prawie całkowite rozebranie istniejących obiektów mostowych i odtworzenie ich materiałami PCC, w tym powierzchni zewnętrznych obiektów (skorodowane, prawie nieistniejące zbrojenie główne),
- z uwagi na znacznie zniszczenie materiałowe, w tym m. in. skorodowane zbrojenie konieczne byłoby zastosowanie technik wzmacniających, a przede wszystkim poprawiających nośność obiektów, także przy zastosowaniu zewnętrznej obudowy lub konstrukcji wsporczych. Takie rozwiązania techniczne nad kanałem żeglownym pozostałyby w kolizji z ruchem wodnym, natomiast w przypadku mostu [...] z falą powodziową,
- dodatkowo zabudowane w tym obiekcie elementy stalowe przekazujące naprężenia i siły z klucza i łuków na podpory uległy już całkowitej degradacji, a ich wymiana wiązałaby się z całkowitą rozbiórką i odbudową z nowego materiału łuków przęseł mostów. Zabytkowe częściowo pozostałyby wyłącznie podpory. Pozostawienie bez żadnej ingerencji tych przekładek/łożysk stalowych w stanie dalszej degradacji może doprowadzić do zawalenia się przęseł obiektów - katastrofy budowlanej.
Wnioskodawca wskazał, że w poprzednich latach prowadzone były prace remontowe, których celem było zapewnienie właściwości użytkowych mostów do czasu wybudowania nowej przeprawy mostowej. Zrealizowano np. doszczelnienie nawierzchni obiektów poprzez pokrycie starej kostki brukowej "dywanikiem" asfaltowym, montaż konstrukcji stalowej pochwytów w celu podwyższenia istniejących betonowych (o nienormatywnej wysokości) balustrad oraz montaż oświetlenia elektrycznego na obiektach. Działania te według stanu obecnego spowodowały znaczącą zmianę tkanki zabytkowej, szczególnie walorów estetycznych zewnętrznych elementów mostów.
Wnioskodawca podkreślił, że w obliczu rozwoju miasta, budowy nowych osiedli mieszkaniowych, zwiększonego ruchu kołowego i konieczności rozbudowy ekologicznej komunikacji zbiorowej (tramwaju) wybudowano nowe mosty B. C. oraz nie wykonano kapitalnej przebudowy starych mostów, która byłaby nieracjonalna, ponieważ wymagałaby w szczególności:
- rozbiórki 80% konstrukcji żelbetowej mostów w celu poprawy ich nośności,
- zmiany kształtu przez poszerzenie (nienormatywne szerokości pasów drogowych, wąskie chodniki, brak wydzielonej ścieżki dla rowerów, brak możliwości wydzielenia pasów drogi dla tramwajów),
- usunięcia zewnętrznej i wewnętrznej warstwy betonu historycznego na głębokość powyżej 10 cm w celu ułożenia izolacji na nieskorodowanym betonie (wewnątrz) i wymiany skorodowanego betonu na nowy materiał z zewnątrz na 100% powierzchni bocznej i spodu łuków wraz z naprawą skorodowanego zbrojenia głównego przęseł,
- usytuowania konstrukcji stalowej zewnętrznej w celu podniesienia nośności, co wiązałoby się ze zmianą skrajni żeglugowej,
- podniesienia wysokości (do normatywnej) historycznych balustrad żelbetowych, co zmieniłoby kształt i sylwetkę obiektów.
Zdaniem wnioskodawcy, stare mosty nie nadają się do użytkowania, zostały całkowicie wyłączone z użytkowania, co więcej ich stan stwarza zagrożenie, a naprawa nie jest możliwa także w celach zachowawczych, jak wynika z załączonego Orzeczenia Technicznego. Stopień ich degradacji/uszkodzeń dyskwalifikuje ich wartości zabytkowe, mosty nie nadają się do użytkowania, a ich naprawa nie jest możliwa. Dodatkowo, konstrukcja starych mostów B. C. stanowiła standardowe, typowe rozwiązanie dla żelbetowych mostów budowanych w latach 20/30-tych XX w., nie wyróżniające się w zakresie innowacyjności konstrukcji i materiału, czy też bycia nośnikiem postępu, to też ich zachowanie jako świadectwa minionej epoki nie jest uzasadnione interesem społecznym ze względu na brak/utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej.
Po rozpatrzeniu wniosku, Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków pismem z dnia 13 listopada 2024 r. nr WZN.5140.20.2024.DO nie znalazł podstaw do wykreślenia wnioskowanych obiektów z wojewódzkiej ewidencji zabytków. Organ konserwatorski zauważył, że mosty C., wraz z pozostałymi przeprawami mostowymi wzniesionymi w ramach tzw. drugiej kanalizacji Odry, pozostają integralną częścią i świadkiem złożonego dzieła inżynieryjnego infrastruktury hydrotechnicznej. Mosty B. C. (pierwotnie G.) posiadają wyraziste i jednocześnie zredukowane formy architektoniczne, podkreślające utylitarność i surowość funkcji. W przypadku obu mostów skromny detal stanowi różnorodne wykończenie powierzchni lica ścian bocznych, łuków, przyczółków i balustrady - ryflowaną fakturę zestawiono z powierzchniami wykończonymi gładko lub fakturą groszkowaną. Mosty do dzisiaj zachowały swoją pierwotną oryginalną formę, konstrukcję, materiał oraz charakter architektury cechujący tego typu budowle z początku XX wieku.
Organ konserwatorski zwrócił uwagę, że sporządzenie Karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa dla przedmiotowych mostów świadczy, że autor kart rozpoznał walory historyczne, artystyczne i naukowe mostów, uznając je tym samym za zabytek. Uwaga autora kart: "Konstrukcja standardowa, typowa dla żelbetowych mostów budowanych w latach 20/30-tych XX w." stanowiła stwierdzenie faktu, a nie podważenie samych walorów mostów drogowych B. C. Organ nie zgadza się zatem z tezą, iż typowość obiektu jest cechą przesądzającą o możliwości wykreślenia przedmiotowych obiektów z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków, a następnie ich likwidacji. W Orzeczeniu technicznym autorzy zauważyli analogie w sposobie kształtowania filarów mostów C., mostu T. i mostu W., za których opracowanie odpowiadał inżynier K. Pomimo indywidualnego charakteru każdego z mostów, analogiczne cechy stanowią o integralności zespołu obiektów wzniesionych w ramach inwestycji hydrotechnicznej przeprowadzonej na początku XX wieku we W.
W ocenie organu konserwatorskiego istotą powinna być troska Gminy o właściwe utrzymanie i zachowanie dla przyszłych pokoleń tych obiektów, a nie względy ekonomiczne. Nie stwierdzono, aby przeprowadzone na przestrzeni lat działania związane z utrzymaniem na obiektach ruchu drogowego spowodowałyby zmianę tkanki zabytkowej w stopniu kwalifikującym do ich wykreślenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków, a następnie do całkowitej rozbiórki. Zdaniem organu konserwatorskiego od czasu ujęcia przedmiotowych mostów w wojewódzkiej ewidencji zabytków nie pojawiły się żadne nowe ustalenia podważające ich wartość historyczną, artystyczną i naukową. Niezależnie od stanu technicznego pozostają zabytkiem podlegającym ochronie prawnej.
Zrozumiałe jest dla organu konserwatorskiego, że zachowanie pierwotnej funkcji tj. mostów drogowych i dostosowanie do aktualnie obowiązujących przepisów wiązać mogłoby się z daleko idącą ingerencją w ich strukturę. Postuluje się zatem podjęcie działań w celu docelowego udostępnienia mostu dla ruchu pieszego i rowerowego, przy jednoczesnym zachowaniu formy przedmiotowych obiektów. Ponadto biorąc pod uwagę walory krajobrazowe tej części W., użytkowanych jako tereny spacerowe i rekreacyjne, oraz wpisanie się w ten krajobraz zabytkowych mostów B. C., ich zachowanie i wykorzystanie jako dodatkowej, pieszej przeprawy jest tym bardziej istotna z punktu widzenia interesu społecznego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu Dyrektor ZDiUM wniósł o:
1. uchylenie w całości zaskarżonej czynności - pisma Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 13 listopada 2024 r., odmawiającego wykreślenia z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków mostów drogowych B. C. – [...] i [...] (lub inaczej [...] i [...]);
2. dopuszczenie i przeprowadzenie uzupełniających dowodów z niżej wymienionych dokumentów, niezbędnych do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, tj. z:
aktualnie wykonanych zdjęć - (dwie sztuki), pokazujących, że mosty zostały trwale wyłączone przez ich zarządcę z użytkowania, jako obiekty nienadające się do użytkowania;
z dwóch Raportów z przeglądu poszerzonego - okresowej kontroli pięcioletniej obiektu mostowego, tj. mostów B. C. – P. i P., wykonanych w lipcu 2024 r., dla wykazania stanu zaawansowania korozji betonu i zbrojenia, a przez to braku możliwości naprawy mostów;
3. przeprowadzenie rozprawy;
4. zasądzenie na rzecz strony skarżącej od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
Strona skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:
1. art. 3 pkt l ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w związku z § 16 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne oraz zupełnie dowolne przyjęcie przez Konserwatora, że mosty B. C. nie utraciły cech zabytku, podczas gdy uległy one takim zmianom, uszkodzeniom i przekształceniom, które spowodowały, że utraciły one wartości zabytkowe, a przywrócenie ich stanu poprzedniego nie jest możliwe, skoro z uwagi na rodzaj uszkodzeń, tj. korozja betonu i zbrojenia w całym przekroju konstrukcji nośnej należałoby je kapitalnie przebudować z dostosowaniem do obwiązujących przepisów i całkowitą zmianą/usunięciem oryginalnej substancji zabytkowej,
2. art. 13 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami przez jego niewłaściwe zastosowanie (brak zastosowania) i błędne przyjęcie, że brak możliwości naprawy czyli remontu mostów B. C., zarówno w celu przywrócenia ich do użytkowania, jak i w celach zachowawczych, tj. jako obiektu nieużytkowanego, co wprost potwierdza Orzeczenie techniczne autorstwa mgr inż. E. B. i dr. Inż. L. B. (str. 75 i nast.), nie skutkuje według Konserwatora uznaniem, że zaistniały przesłanki do wykreślenia obiektu z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków (wyłączenia z Ewidencji kart ewidencyjnych zabytku)
oraz naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:
1. art. 80 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego przez całkowicie dowolną, a nie swobodną ocenę przez Konserwatora okoliczności i dowodów, skutkującą błędnym przyjęciem, że nie doszło do zmiany tkani zabytkowej mostów B. C. w stopniu, który kwalifikowałby je do wykreślenia z Ewidencji oraz, że można je wyremontować w celu docelowego udostępnienia do ruchu pieszego i rowerowego, przy jednoczesnym zachowaniu formy obiektów, podczas gdy wnioski takie nie zostały poparte jakimkolwiek uzasadnieniem i są niemożliwe do realizacji, bo żelbetowe sklepienie mostu nie nadaje się do naprawy, konstrukcja mostów uległa zużyciu, a stanowisko Konserwatora odmawiające aprobaty do wykreślenia, a w perspektywie do ich rozbiórki prowadzi w istocie do katastrofy budowalnej obiektu trwale wyłączonego z użytkowania z uwagi na zużycie konstrukcji,
2. art. 77 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego przez ustalenie sprzecznie z rzeczywistym stanem rzeczy, a przez to błędne twierdzenie przez Konserwatora, że mosty do dzisiaj zachowały swoją oryginalną pierwotną formę, konstrukcję, materiał oraz charakter architektury cechujący tego typu budowle z początku XX wieku, podczas gdy mosty te były zniszczone podczas oblężenia Festung Breslau w 1945 r. i odbudowane w latach 1946-1947.
Jak wskazała strona skarżąca, za najcenniejszą wartość zabytku uznaje się jego autentyzm, czyli stopień zachowania oryginalnej substancji. Kryterium autentyczności, w rozumieniu materiałów, technologii, konkretnych rozwiązań projektowych, nierozerwalnie związane jest z pojęciem stanu oryginalnego, który pełni rolę dokumentu historycznego i wiąże się z oryginalnością samej substancji. Brak autentyzmu obiektu przesądza o utracie wartości zabytkowych. Nie budzi wątpliwości, że można wyłączyć kartę ewidencyjną obiektu z wojewódzkiej ewidencji zabytków wtedy, gdyby ustalono, że uległ on zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Mówiąc o zniszczeniu zabytku należy mieć na względzie takie jego uszkodzenie, przy którym przywrócenie stanu poprzedniego nie jest w ogóle możliwe.
Według strony skarżącej, sytuacja taka dotyczy mostów B. C., czyli konstrukcji żelbetowej, która wskutek zużycia konstrukcji i zachodzących w niej procesów karbonatyzacji betonu, czyli destrukcji materiału, nie może pozostać w dotychczasowym stanie, a naprawa nie jest możliwa. Aby obiekt mógł bezpiecznie funkcjonować, także jako przeprawa pieszo-rowerowa, to wymagałby kapitalnej przebudowy, wskutek której należałoby wymienić cały ustój nośny, czyli de facto pozbawić obiekt całej substancji zabytkowej. Aktualnie obiekt z uwagi na stopień uszkodzeń został w sposób trwały wyłączony z użytkowania przez jego zarządcę, co pokazują zdjęcia załączone do skargi. W Orzeczeniu technicznym, załączonym do wniosku, zalecono rozebranie w całości istniejącej konstrukcji mostów z uwagi na utratę przez nich walorów zabytkowych wskutek uszkodzeń i brak możliwości naprawy obiektu. Należy zwrócić uwagę, że beton, z którego zostały odbudowane mosty C. w 1946 -1947 roku (po ich uprzednim zniszczeniu w czasie oblężenia Festung Breslau) jest wątpliwej jakości i zaobserwowano w nim zaawansowane procesy korozji chemicznej. Zjawisko karbonatyzacji betonu jest szczególnie niekorzystne dla konstrukcji żelbetowych i bardzo znacząco wpływa na obniżenie nośności obiektu. Jeżeli beton traci swoje właściwości ochrony antykorozyjnej dla stali zbrojeniowej, staje się niekorzystnym środowiskiem korozyjnym, degradującym nośne pręty zbrojeniowe. Strona skarżąca przeprowadza szczegółowe kontrole techniczne mostów, z których jasno wynika, że głębokość i zasięg korozji betonu jest na tyle duży, że korodują nośne pręty zbrojeniowe. Potwierdzeniem tego stanu jest protokół nr 6 z badań, będący załącznikiem do Raportu z przeglądu rozszerzonego, datowanego na lipiec 2024 rok, załączony do skargi. Ponadto proces degradacji zbrojenia jest uwidoczniony poprzez liczne spękania podłużne i poprzeczne betonu oraz liczne rdzawe, brunatne przecieki, co pokazuje Orzeczenie techniczne. Na konstrukcji widoczne są spękania wytężeniowe, które świadczą o tym, że obiekt nie ma już odpowiedniej wytrzymałości i nie nadaje się do eksploatacji - także pieszo-rowerowej, Konserwator zabytków musi mieć świadomość, że stan obiektów jest przedawaryjny i grozi katastrofą budowlaną. Podkreślić należy, że należałoby wykuć, oczyścić i zabezpieczyć antykorozyjnie każdy pręt zbrojeniowy.
W odpowiedzi na skargę Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków wniósł o oddalenie skargi w całości. W ocenie organu mosty drogowe do dzisiaj zachowały swoją pierwotną oryginalną formę, konstrukcję, materiał oraz charakter architektury cechujący tego typu budowle z początku XX wieku. Ponadto mosty B. C., wraz z pozostałymi przeprawami mostowymi wzniesionymi we W. na początku XX wieku w ramach budowy nowego systemu ochrony przeciwpowodziowej oraz przebudowy istniejącej drogi wodnej, pozostają integralną częścią i świadkiem złożonego dzieła inżynieryjnego infrastruktury hydrotechnicznej. Właściciel obiektu zabytkowego odpowiada za jego stan techniczny. Przedstawiając dokumentację stwierdzającą, że obiekt jest w złym stanie technicznym, właściciel zabytku winien jak najszybciej podjąć działania by zabezpieczyć obiekt przed zniszczeniem lub uszkodzeniem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 334) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1 – 3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (...). Stosownie do art. 146 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, uchyla ten akt (...) albo stwierdza bezskuteczność czynności. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 stosuje się odpowiednio, w myśl którego, uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd uznał w niniejszej sprawie, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W przedmiotowej sprawie rolą Sądu było zweryfikowanie, czy organ prawidłowo odniósł się do kwestii ewentualnego wystąpienia, po włączeniu mostów drogowych B. C. do wojewódzkiej ewidencji zabytków, takich okoliczności, które oznaczałyby utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej tych mostów.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 80 k.p.a. przez dowolną, a nie swobodną ocenę przez konserwatora zabytków okoliczności i dowodów oraz art. 77 § 1 k.p.a. przez sprzeczne ustalenie z rzeczywistym stanem rzeczy, że mosty do dzisiaj zachowały swoją oryginalną pierwotną formę, konstrukcję, materiał oraz charakter architektury.
Należy zauważyć, że wyłączenie karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków dokonywane jest w formie czynności materialno-technicznej. Czynności materialno-techniczne stanowią rodzaj oświadczenia wiedzy (a nie woli) organu wykonującego zadania administracji publicznej i podejmowane są poza postępowaniem jurysdykcyjnym, z właściwą mu formą decyzji lub postanowienia. Przy podejmowaniu czynności materialno-technicznej nie jest prowadzone klasyczne, jurysdykcyjne postępowanie administracyjne na podstawie k.p.a., w tym nie jest wydawana decyzja administracyjna w rozumieniu art. 104 k.p.a. i nie mamy do czynienia z postępowaniem wyjaśniającym prowadzonym według reguł k.p.a. Skoro zaś do podejmowania tych czynności nie mają wprost zastosowania reguły k.p.a., to i kształt podjętej czynności nie musi spełniać wszelkich przesłanek wymaganych przy decyzji administracyjnej. Tym samym, choć z zaskarżonej czynności materialno-technicznej powinny wynikać zasadnicze powody jej podjęcia, tak aby kontrolujący sąd mógł prześledzić główne wątki rozumowania organu, to jednak nie ma potrzeby stawiać tej czynności tak wysokich wymagań jak decyzji administracyjnej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny dopiero bowiem w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wszczętym na skutek skargi na czynność wojewódzkiego konserwatora zabytków polegającą na odmowie wyłączenia zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków, dopuszczalne jest badanie, czy organ administracji miał usprawiedliwione podstawy odmowy wyłączenia zabytku z ewidencji (wyrok z 12 października 2022 r., II OSK 1471/21, orzeczenia.nsa.gov.pl).
W konsekwencji powyższego, brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że przepisy k.p.a. miały w sprawie zastosowanie oraz, że organ administracji miał obowiązek przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, którego przedmiotem byłaby analiza stanu technicznego mostów drogowych, włączonych do wojewódzkiej ewidencji zabytków pod kątem uznania ich za zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Przepisy ustawy nie przewidują, by wyłączenie z wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej budynku stanowiło rozstrzygnięcie podejmowane przez organ gminy w formie decyzji administracyjnej. Konsekwencją tego zapatrywania jest odstąpienie od wymogu wydania rozstrzygnięcia w sprawie po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego (dowodowego) w oparciu o zasady wynikające z kodeksu postępowania administracyjnego. Reasumując, przepisy te nie mogły stanowić wzorca kontrolnego w niniejszej sprawie (por. wyroki NSA z 8 maja 2018 r. sygn. akt II OSK 1926/17,14 lutego 2024 r. sygn. akt II OSK 2458/22). Nie uzasadnione są więc zarzuty strony skarżącej odnośnie naruszenia przez konserwatora zabytków art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.
Podstawą prawną zaskarżonej czynności w postaci odmowy wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków jest art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r., poz. 1292 ze. zm.), dalej u.o.z., zgodnie z którym wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa. Sposób postępowania w przypadku zamiaru wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków regulują przepisy rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r., poz. 56 ze zm.), dalej: rozporządzenia MKDN. Z § 15 ust. 1 rozporządzenia MKDN wynika, że o zamiarze wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków lub o wyłączeniu tej karty organ zawiadamia niezwłocznie właściciela lub posiadacza nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która przestała być zabytkiem.
W niniejszej sprawie inicjatorem podjęcia zaskarżonej czynności był właściciel zabytku (strona skarżąca), który w piśmie z dnia 11 października 2024 r. zawnioskował o wykreślenie/usunięcie z wojewódzkiej ewidencji zabytków mostów drogowych B. C.
Przesłankę wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków sformułowano w § 16 ust. 1 rozporządzenia MKDN, zgodnie z którym kartę ewidencyjną nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która przestała być zabytkiem, wyłącza się z krajowej i wojewódzkiej ewidencji zabytków. Zabytkiem zaś jest, zgodnie z art. 3 pkt 1 u.o.z., nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Uwzględnienie wniosku strony skarżącej zależało zatem od ustalenia, czy doszło do utraty wartości historycznej, artystycznej lub naukowej nieruchomości, tj. mostów drogowych B. C.
Istotą zabytku, zgodnie z definicją z art. 3 pkt 1 u.o.z., jest wartość historyczna, artystyczna lub naukowa, przy czym wszystkie te wartości nie muszą wystąpić łącznie. Przepis został bowiem sformułowany na zasadzie alternatywy nierozłącznej "lub". Dla uznania obiektu za zabytek wystarczy więc spełnienie jednej z trzech powyższych wartości, dwóch lub wszystkich.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że wartość historyczna obiektu jest oceniana przez pryzmat jego walorów dokumentacyjnych dla określonych zdarzeń historycznych – im ważniejsza jest kwestia, którą dokumentuje dany przedmiot, tym większa jest jego wartość historyczna. Wartość artystyczna obiektu oceniana jest przez ustalenie czy obiekt stanowi dzieło sztuki, czyli czy oprócz funkcji użytkowych zawiera w sobie element piękna dostrzegalny przez odbiorcę. Wartością naukową jest kryterium aktualnej naukowej oceny danego obiektu. Jeśli nadto ze względu na interes społeczny czyli korzyść, jaką może przynieść społeczeństwu zachowanie zabytku, występuje konieczność zachowania którejś (choćby jednej) z powyższych wartości, mamy do czynienia z zabytkiem (por. np. wyrok z 13 kwietnia 2022 r., II SA/Gd 651/21).
Podkreślenia również wymaga, że z definicji legalnej zabytku w żaden sposób nie wynika, iż zabytkiem może być tylko taki obiekt, którego wartości historyczne, artystyczne lub naukowe są wyjątkowe czy ponadprzeciętne. Ponadprzeciętność wartości zabytku nie jest bowiem wymagana przez ustawodawcę. Jak wskazał NSA w wyroku z 19 czerwca 2024 r. w sprawie II OSK 2410/21, "Jest wiele zabytków, które nawiązują do cech charakterystycznych sztuki z danej epoki, ale same w sobie nie są z powodu tych cech wyjątkowe, a nawet uznać by można występujące w nich cechy za powszechne dla tamtego okresu. Wartość zabytkowa to wartość będąca świadectwem minionej epoki i właśnie przez wzgląd na konieczność zachowania pamięci o dawnych czasach zasługująca na szczególną ochronę. Wyjątkowość nie ma tu znaczenia, liczy się czy posiada wartość historyczną, artystyczną lub naukową mającą znaczenie dla interesu społecznego". Zasadnie w niniejszej sprawie zauważył konserwator zabytków, że typowość obiektu nie jest cechą przesądzającą o możliwości wykreślenia obiektów z wojewódzkiej ewidencji zabytków. Unikatowość obiektu czy awangardowość zastosowanych rozwiązań jest cechą obiektów godnych ochrony przez wpis do rejestru zabytków. Brak tych cech nie może przesądzać o deprecjacji wartości rozważanego obiektu.
W zaskarżonej w niniejszej sprawie czynności, odnośnie mostów drogowych B. C., organ upatruje cech zabytku w wartości historycznej obiektu oraz w zmodyfikowanej, ale wciąż aktualnej wartości artystycznej. Ocena ta zasługuje na akceptację, gdyż znajduje znaczące potwierdzenie w aktach sprawy i zgromadzonym materiale dowodowym.
Zdaniem konserwatora zabytków wartość historyczna mostów drogowych wynika ze związku tych obiektów z wydarzeniami historycznymi w postaci tzw. drugiej kanalizacji Odry. Mosty zostały wzniesione w latach 1912 – 1918 w konstrukcji żelbetowej. Zniszczone w 1945 r., zostały odbudowane w latach 1946 – 1947. Przeprowadzona na początku XX wieku we W. inwestycja hydrotechniczna obejmowała budowę drogi wodnej, przedłużenie skanalizowanego odcinka Odry oraz budowę nowego systemu ochrony przeciwpowodziowej. Nastąpiła wówczas również przebudowa bądź budowa nowych obiektów w postaci stopni wodnych, kanałów i mostów. Mosty C. wraz z pozostałymi przeprawami mostowymi wzniesionymi w ramach tej inwestycji hydrotechnicznej, są integralną częścią i świadkiem złożonego dzieła inżynieryjnego infrastruktury technicznej. Pomimo indywidualnego charakteru każdego z mostów, analogiczne cechy stanowią o integralności zespołu obiektów wzniesionych w ramach inwestycji hydrotechnicznej, przeprowadzonej na początku XX wieku we W.
Jeśli chodzi o wartość artystyczną mostów, konserwator zabytków wskazał, że mosty posiadają wyraziste i jednocześnie zredukowane formy architektoniczne, podkreślające utylitarność i surowość funkcji. Konstrukcję mostu nad kanałem przeciwpowodziowym tworzą cztery łukowe przęsła, wsparte na przyczółkach i trzech, licowanych ciosami granitowymi, filarach z izbicami. Główny detal architektoniczny stanowią masywne pilastry nad filarami. Balustrada pełna z geometrycznymi płycinami, tworząca formę gzymsu. Jednoprzęsłowy most nad kanałem żeglugowym ma oszczędną w wyrazie i funkcjonalną formę - łukowe przęsło wsparte jest na masywnych, betonowych przyczółkach. Minimalistyczny charakter mostu podkreśla pełna balustrada z geometrycznymi płycinami. W przypadku obu mostów skromny detal stanowi różnorodne wykończenie powierzchni lica ścian bocznych, łuków, przyczółków i balustrady - ryflowaną fakturę zestawiono z powierzchniami wykończonymi gładko lub fakturą groszkowaną. Zdaniem konserwatora zabytków, mosty do dzisiaj zachowały swoją pierwotną oryginalną formę, konstrukcję, materiał oraz charakter architektury cechujący tego typu budowle z początku XX wieku. Organ nie stwierdził, aby przeprowadzone na przestrzeni lat działania związane z utrzymaniem na obiektach ruchu drogowego spowodowały zmianę tkanki zabytkowej w stopniu kwalifikującym do ich wykreślenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków, a następnie do całkowitej rozbiórki. W ocenie organu konserwatorskiego od czasu ujęcia przedmiotowych mostów w wojewódzkiej ewidencji zabytków nie pojawiły się żadne nowe ustalenia podważające ich wartość historyczną, artystyczną i naukową. Niezależnie od stanu technicznego pozostają zabytkiem podlegającym ochronie prawnej.
Zdaniem sądu tak zarysowana wartość historyczna i artystyczna obiektów jest oczywista. Mosty drogowe, nawet w postaci zmienionej po wykonanych przez stronę skarżącą robotach budowlanych oraz po wcześniejszych ingerencjach budowlanych, są bowiem świadkiem historycznego zdarzenia (tzw. druga kanalizacja Odry) i świadectwem sztuki budowlanej z tamtych czasów. Nie ulega wątpliwości, że wykonane roboty budowlane zaingerowały w niektóre elementy tworzące wartość artystyczną obiektu (np. zdewastowanie niektórych pilastrów w celu podwieszenia na mostach rury wodociągowej i gazowej). Jednak nadal nie doprowadziło to do zatarcia głównych walorów architektonicznych, bowiem zachowano pierwotną bryłę obiektów, konstrukcję i materiał.
W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że wykonane roboty budowlane nie zatarły wartości historycznej obiektu, ale też nie dokonały tego w jego wartości artystycznej. Nadal mamy do czynienia z historycznie wartościowymi obiektami, które zachowują podstawowe walory artystyczne swojej epoki, odzwierciedlające zamysł inżyniera K. i są jednym z kilku istniejących tego typu obiektów we W., autorstwa tej samej osoby. Konserwator zabytków przekonująco wypowiedział się i uzasadnił pogląd odnośnie niespełnienia przesłanki "utraty walorów zabytkowych". Dodać należy przy tym, że wypowiedź organu konserwatorskiego ma walor wypowiedzi specjalisty w danej dziedzinie. Pracownicy tego organu posiadają specjalistyczną wiedzę i szczególne uprawnienie w zakresie badania wartości artystycznych, historycznych i naukowych ocenianych obiektów.
Wartości historyczne i artystyczne obiektów mostowych zostały docenione również przez mgr inż. L. B., który sporządził karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa dla mostów drogowych B. C. w dniu 16 listopada 1995 r. Czas powstania mostów został określony na lata 1925 – 1930. W latach 1905 – 1917 wykonano kanał powodziowy o długości [...] km i równolegle do kanału powodziowego kanał żeglugowy o długości [...] km. Teren pomiędzy Odrą i kanałami stworzył tzw. W., która stała się obiektem licznych przedsięwzięć urbanistycznych, realizowanych w latach 20 – tych i 30 – tych XX w. (osiedle S.). Obszar W. wzbogacony został w 1926 r. o wielkie założenie sportowe ze stadionem. W czasie działań wojennych wiosną 1945 r. mosty zostały poważnie uszkodzone i odbudowane w 1948 r. W latach 60 - tych i 80 – tych XX w. przeprowadzono na mostach prace budowlane i konserwatorskie. Sporządzający karty ewidencyjne określił stan techniczny mostów jako dobry. Występują bowiem spękania, zacieki, białe stalaktyty, uszkodzona jest dylatacja, zbrojenie ze śladami rdzy miejscami nie posiada otuliny, zniszczone pilastry w trakcie podwieszania wodociągu winny być bezwzględnie odbudowane, uszkodzona warstwa izolacji. Mosty wymagają remontu w celu zapobieżenia degradacji obiektów. Zdaniem sporządzającego karty ewidencyjne, mosty o konstrukcji standardowej, typowej dla żelbetowych mostów budowanych w latach 20 – 30 tych XX w. prezentują walory historyczne, techniczne, architektoniczne i krajobrazowe.
Należy podkreślić, że osobie sporządzającej karty ewidencyjne znany był fakt zniszczeń wojennych mostów, powojenna odbudowa mostów, przeprowadzone prace budowlane i konserwatorskie oraz stan techniczny mostów w połowie lat 90 – tych XX w., co nie przeszkodziło w przyznaniu obiektom walorów historycznych, technicznych, architektonicznych i krajobrazowych oraz zaleceniu remontu mostów.
W ocenie Sądu stanowiska organu konserwatorskiego odnośnie odmowy wykreślenia mostów drogowych z ewidencji zabytków nie podważają dokumenty przedłożone przez skarżącego do wniosku o wykreślenie z ewidencji oraz załączone do skargi.
Do wniosku z dnia 11 października 2024 r. strona skarżąca załączyła Orzeczenie techniczne określające walory historyczno – architektoniczne mostów B. C. z września 2022 r., sporządzone przez mgr inż. E. B. i dr inż. L. B. (autor kart ewidencyjnych zabytku). Autorzy tego opracowania przedstawili skrócony opis historyczny i techniczny obiektu (s. 8 – 10), określając czas budowy mostów na lata 1912 – 1918, kwerendę naukowo – historyczną dostępnych materiałów archiwalnych (s. 10 – 35), dokumentację fotograficzną budowli (s. 36 62), analizę wartości zabytkowych mostów (s. 63 – 72), analizę dostępnej dokumentacji technicznej na temat stanu konstrukcji mostów (s. 73 – 74), ocenę aktualnego stanu technicznego i możliwości dalszego postępowania z obiektem (s. 74 – 75) oraz opracowanie orzeczenia technicznego ze wskazaniem rzeczywistej wartości zabytkowej obiektów (s. 76 – 77).
Przedstawiając stan techniczny mostu [...] na podstawie najnowszej dokumentacji technicznej wskazano, że konstrukcja nośna uległa dalszej degradacji i jej stan jest niedostateczny, w przeciągu roku na konstrukcji nie uwidoczniły się nowe istotne uszkodzenia o charakterze wytężeniowym. Należy utrzymać ruch pojazdów do dopuszczalnej masy całkowitej [...] ton, a autobusów komunikacji miejskiej do dopuszczalnej masy całkowitej [...] ton. Obiekt wymaga przeprowadzenia remontu kapitalnego lub przebudowy mostu. Obiekt będzie można bezpiecznie użytkować na podanych warunkach do końca roku 2022.; później wymagane będzie przeprowadzenie kolejnej szczegółowej oceny stanu technicznego mostu.
Natomiast przedstawiając stan techniczny mostu [...] na podstawie najnowszej dokumentacji technicznej wskazano, że konstrukcja nośna uległa daleko posuniętej degradacji i jej stan jest niedostateczny, widoczne rysy o charakterze wytężeniowym, nie zaobserwowano nowych uszkodzeń o charakterze wytężeniowym, intensyfikacja degradacji konstrukcji sklepień i wychylenie balustrad.. Należy utrzymać ruch pojazdów do dopuszczalnej masy całkowitej [...] ton, a autobusów komunikacji miejskiej do dopuszczalnej masy całkowitej [...] ton. Obiekt wymaga przeprowadzenia remontu kapitalnego lub przebudowy mostu. Obiekt będzie można bezpiecznie użytkować na podanych warunkach do końca roku 2022.; później wymagane będzie przeprowadzenie kolejnej szczegółowej oceny stanu technicznego mostu.
Autorzy Orzeczenia stwierdzili, że aktualny stan techniczny mostów nie różni się w sposób istotny od wyżej przedstawionego stanu technicznego. Jednocześnie autorzy Orzeczenia odnośnie możliwego zakresu prac naprawczych wskazali na problemy z usunięciem osadów chlorków z prętów zbrojeniowych bez gwarancji opanowania wszystkich osłabień oraz wielce wątpliwą pod względem skuteczności wymianą otuliny na prętach podłużnych zbrojenia.
Jak stwierdzili autorzy Orzeczenia, funkcja użytkowa obiektów powinna być przynajmniej ekonomicznie uzasadniona. Mosty należałoby przebudować, aby dostosować do współczesnych wymogów użytkowych, konstrukcyjnych i technicznych. Końcowo autorzy Orzeczenia uznali, że wobec korodującego zbrojenia i nieszczelnej hydroizolacji ewentualna naprawa mostów, zapewniająca ich bezpieczne użytkowanie nie jest możliwa. Zdaniem autorów Orzeczenia nie jest również możliwa naprawa mostów w celach zachowawczych jako obiektu nieużytkowanego. Powodem jest zarówno bardzo wysoki koszt takich prac, jak i brak możliwości zapewnienia bezpiecznego użytkowania przestrzeni pod mostem dla żeglugi. Dla zabezpieczenia przed odpadającymi fragmentami otuliny betonowej konieczne byłoby stosowanie specjalnych ekranów, które całkowicie zmieniłyby wygląd konstrukcji mostów. Z tego względu autorzy Orzeczenia zarekomendowali rozebranie w całości konstrukcji mostów po wybudowaniu obok nowej przeprawy mostowej.
Uwagi końcowe autorów Orzeczenia prowadzą do wniosku, że nie wykluczyli oni możliwości remontu lub przebudowy mostów dla celów zachowawczych, np. jako przeprawy pieszo – rowerowej, do celów rekreacyjnych, wskazując jedynie na znaczny koszt takich prac i zmianę wyglądu konstrukcji mostów wskutek zamontowania specjalnych ekranów ochronnych.
Jednakże w ocenie Sądu o utracie wartości zabytkowych nie mogą decydować wysokie koszty remontu, a rodzaj ekranów z uwagi na estetykę obiektów jest możliwy do uzgodnienia z organem konserwatorskim.
Stanowiska strony skarżącej odnośnie zniszczenia mostów w stopniu powodującym utratę ich wartości zabytkowych nie potwierdzają także załączone do skargi zdjęcia mostów wyłączonych z ruchu drogowego, jak również Raporty z przeglądu rozszerzonego – okresowej kontroli pięcioletniej obiektu mostowego z dnia 29 lipca 2024 r., sporządzone przez mgr inż. budownictwa G. F. Zamknięcie mostów przez właściciela jest oczywiste z uwagi na zalecany remont obiektów.
W protokole okresowej kontroli pięcioletniej nr 17/07/2024 przeglądu rozszerzonego mostu [...] wskazano na brak uszkodzeń zagrażających bezpieczeństwu ruchu publicznego i brak uszkodzeń zagrażających katastrofą budowlaną, a także pogorszenie estetyki obiektu wskutek licznych zacieków i osadów, ubytków betonu, korozji prętów zbrojeniowych na dolnej powierzchni ustroju nośnego. Dodatkowo estetykę pogarszają spękania, deformacje oraz wegetacja roślinności na nawierzchni asfaltowej, dojazdach i chodnikach. Estetykę pogarszają skorodowane stalowe pochwyty balustrad i zanieczyszczone w postaci graffiti ściany betonowe balustrad (s. 6 Raportu). Wśród zaleceń wskazano jedynie na konieczność wykonania prac porządkowych oraz użytkowania obiektu na dotychczasowych warunkach (s. 7 Raportu).
W arkuszu zaleceń wskazano na konieczność wykonania szeregu napraw oraz remontu lub przebudowy ustroju nośnego do następnego przeglądu szczegółowego (s. 31 – 32 Raportu). Prace w zakresie bieżącego utrzymania należy wykonać w celu ograniczenia dalszej degradacji obiektu i zapewnienia bezpiecznej eksploatacji (s. 33 Raportu). Jako odpowiedni określono stan przestrzeni podmostowej (s. 30 i s. 36). Sporządzający Raport przy formułowaniu powyższych wniosków uwzględnił również wyniki karbonatyzacji otuliny betonowej, wskazując że beton posiada pełne właściwości ochronne od głębokości [...] – [...] cm (k. 61 – 62 akt sprawy).
W protokole okresowej kontroli pięcioletniej nr 18/07/2024 przeglądu rozszerzonego mostu [...] wskazano na brak uszkodzeń zagrażających bezpieczeństwu ruchu publicznego i brak uszkodzeń zagrażających katastrofą budowlaną, a także pogorszenie estetyki obiektu wskutek licznych zacieków i osadów, ubytków betonu, korozji prętów zbrojeniowych na dolnej i bocznej powierzchni ustroju nośnego oraz na przyczółkach i podporach pośrednich. Dodatkowo estetykę pogarszają spękania, deformacje oraz wegetacja roślinności na nawierzchni asfaltowej, dojazdach i chodnikach. Estetykę pogarszają skorodowane stalowe pochwyty balustrad i zanieczyszczone w postaci graffiti ściany betonowe balustrad (s. 6 Raportu). Wśród zaleceń wskazano jedynie na konieczność wykonania prac porządkowych oraz użytkowania obiektu na dotychczasowych warunkach (s. 7 Raportu).
W arkuszu zaleceń wskazano na konieczność wykonania szeregu napraw oraz remontu lub przebudowy ustroju nośnego w dźwigarach głównych i w podporach do następnego przeglądu szczegółowego (s. 38 – 39 Raportu). Prace w zakresie bieżącego utrzymania należy wykonać w celu ograniczenia dalszej degradacji obiektu i zapewnienia bezpiecznej eksploatacji (s. 40 Raportu). Jako zadowalający określono stan przestrzeni podmostowej oraz jako odpowiedni stan przestrzeni pod obiektem (s. 37 i s. 43). Sporządzający Raport przy formułowaniu powyższych wniosków uwzględnił również wyniki karbonatyzacji otuliny betonowej, wskazując że beton posiada pełne właściwości ochronne od głębokości [...] – [...] cm (k. 116 – 118 akt sprawy).
Autor Raportu zaleca więc wykonanie remontu lub przebudowy obiektów i dalsze ich użytkowanie.
W efekcie należy uznać, że ani Orzeczenie techniczne ani Raport z przeglądu rozszerzonego nie pozostają w zasadniczej sprzeczności z konkluzją organu, co do możliwości użytkowania obiektu jak przeprawy pieszo – rowerowej.
Należy podkreślić, że zgodnie z Orzeczeniem technicznym i Raportami z przeglądu rozszerzonego wymagany dla uznania za zabytek autentyzm (stopień zachowania oryginalnej substancji) nie jest w spornych obiektach zupełnie utracony, a w powiązaniu z istnieniem znacznej wartości historycznej obiektów, zasadnie skutkowało to odmową wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z ewidencji wojewódzkiej.
Ustosunkowując się do stwierdzenia autora kart ewidencyjnych, podkreślanego przez stronę skarżącą o "konstrukcji standardowej, typowej dla żelbetowych mostów budowanych w latach 20/30 – tych XX w." należy wskazać, że sporne obiekty nie są wpisane do rejestru zabytków, ale są objęte nienazwaną formą ochrony zabytków (umieszczeniem ich kart ewidencyjnych w wojewódzkiej ewidencji zabytków). Walory zabytkowe identyfikowane przy tej nienazwanej ochronie nie muszą spełniać tak wysokich standardów, jakie są właściwe zabytkom wpisanym do rejestru. Z ochroną w formie nienazwanej wiąże się bowiem ochrona o znacznie niższym poziomie, co przekłada się również i na to, że o aktualności tej ochrony można mówić także wówczas, gdy dojdzie do wymiany oryginalnej części substancji zabytku (np. wyrok w sprawie II SA/Kr 1353/23).
W ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego strona skarżąca podnosi niewłaściwe zastosowanie art. 13 u.o.z., skutkujące odmową wykreślenia obiektów z ewidencji zabytków. Tymczasem przedmiotem niniejszego postępowania nie jest wykreślenie obiektów z rejestru zabytków i przepis ten w ogóle nie miał w sprawie zastosowania. Zróżnicowanie form ochrony zabytku (wpis do rejestru zabytków oraz ujęcie karty ewidencyjnej zabytku w wojewódzkiej ewidencji zabytków) powoduje bezskuteczność zarzutu skargi dotyczącego naruszenia art. 13 u.o.z., który dotyczy wpisu do rejestru zabytków.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie przyjmuje się, że niezachowanie funkcji użytkowych na skutek wieloletniego zaniedbania nie przesądza o utracie walorów zabytkowych obiektu. Choć stan techniczny i funkcjonalny obiektu może mieć znaczenie, to jednak nie jest to przesądzające, gdyż nie wynika to wprost z art. 3 pkt 1 u.o.z. Innymi słowy, jeśli stan techniczny nie pozwala na funkcjonalne wykorzystanie zgodnie z przeznaczeniem (np. obiekt nie nadaje się do celów drogowych), ale nie wpływa to na zachowanie jego wartości historycznej i artystycznej, stan techniczny pozostaje bez większego wpływu na możliwość uznania obiektu za zabytek (vide np. wyrok z 5 listopada 2020 r., VII SA/Wa 968/20).
Końcowo wskazać należy, że nie doszło się do naruszenia art. 3 ust. 1 pkt 1 u.o.z (definiującego zabytek nieruchomy w nawiązaniu do cech określonych w punkcie 1 tego przepisu
Należy też wspomnieć, że Wojewódzka Rada Ochrony Zabytków, działająca przy Dolnośląskim Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w uchwale nr 4/2025 z dnia 16 kwietnia 2025 r. stwierdziła, że istniejące mosty C., objęte ochroną konserwatorską przez ujęcie w gminnej ewidencji zabytków, bezsprzecznie zachowały swoje wartości historyczne, artystyczne i naukowe oraz pozostają cennym elementem krajobrazu kulturowego tej części W. Jest to niezależne od ich stanu zachowania czy funkcjonalności związanej z powstaniem nowej przeprawy. Eliminacja ruchu kołowego pozwala na adaptację obiektów do innych celów (przeprawa pieszo-rowerowa, zazielenienie, sezonowa małą gastronomia). Rada jednogłośnie przyjęła konieczność zachowania zabytków i brak zgody na ich rozbiórkę, rekomendując także rozważenie przez DWKZ możliwość wpisu obiektów do rejestru zabytków.
Wojewódzka Rada Ochrony Zabytków, stosownie do art. 99 ust. 2 u.o.z. składa się z osób powoływanych spośród specjalistów w określonych dziedzinach ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Z tego względu stanowisko Wojewódzkiej Rady Ochrony Zabytków jako organu opiniodawczego w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami winno być brane pod uwagę przy rozważaniu kwestii wykreślenia mostów z wojewódzkiej ewidencji zabytków.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.