IV SA/Wr 484/20

IV SA/Wr 484/20 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2020-12-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-11-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska
Ewa Kamieniecka /sprawozdawca/
Mirosława Rozbicka-Ostrowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
6200 Choroby zawodowe
Hasła tematyczne
Inspekcja sanitarna
Sygn. powiązane
II GSK 1158/21 - Wyrok NSA z 2024-11-05
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2013 poz 1367
§ 6 ust. 2 pkt 4, § 8 ust. 2
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi A S.A. z/s w W. na decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. z dnia [...] września 2020 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej – nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi – nowotwór pęcherza moczowego u J. W.
Organ pierwszej instancji ustalił, że zainteresowany pracował w A w Wałbrzychu w okresie: od 1 października 1979 r. do 31 marca 1989 r. w Zakładzie nr [...] na stanowisku aparatowy w produkcji węglopochodnych, od 1 kwietnia 1989 r. do 12 czerwca 1991 r. w Zakładzie nr [...] na stanowisku operator urządzeń sortowni koksu i od 13 czerwca 1991 r. do 27 września 2017 r. w Zakładzie nr [...] na stanowisku aparatowy w produkcji węglopochodnych. Podczas pracy na stanowisku aparatowego w produkcji węglopochodnych pracował w narażeniu (1979 – 1989) oraz w kontakcie (1991 – 2017) z substancjami smolistymi w trakcie procesu koksowania węgla, a w smole węglowej obecne są czynniki o działaniu rakotwórczym, tj. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA). Łączny okres narażenia na czynnik rakotwórczy - wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne wyniósł 35 lat i 9 miesięcy. W trakcie wcześniejszej pracy zawodowej w B zainteresowany mógł być narażony na benzen, który może uszkadzać układ krwiotwórczy szpiku kostnego i powodować białaczkę. Natomiast w trakcie pracy w C narażony był na azbest powyżej normatywów higienicznych, który jako czynnik rakotwórczy może powodować międzybłoniaka płuc. Od 2017 r. zainteresowany przebywa na emeryturze.
Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W.– Oddział w W. w orzeczeniu z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] rozpoznał u zainteresowanego chorobę zawodową: nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi – nowotwór pęcherza moczowego, w związku z pracą w narażeniu na czynnik rakotwórczy, jakim są WWA. Zainteresowany w latach 1979 – 1989 pracował w narażeniu na czynnik rakotwórczy WWA podczas ręcznego wyjmowania smółki ze zbiornika cyrkulacyjnego. W zasobach archiwalnych organu znajdują się wyniki pomiarów, związanych z narażeniem na substancje smoliste, których stężenie przekraczało dopuszczalne normy od 1,5 do 3 razy (analiza z dnia 31 lipca 1984 r. i 13 grudnia 1982 r.). Natomiast w trakcie kontroli (protokół kontroli z dnia 26 czerwca 2018 r.) stwierdzono, że wszyscy pracownicy piecosortowni i węglopochodnych pracują w kontakcie z czynnikiem rakotwórczym – WWA, który jest składnikiem surowego gazu koksowniczego oraz z benzenem. Zakład pracy nie wykonywał pomiarów WWA na stanowisku pracy zainteresowanego.
Jak dalej wyjaśnił organ pierwszej instancji, okres latencji nowotworu złośliwego pęcherza moczowego w przypadku narażenia na WWA wynosi od 20 – 30- lat, jednakże możliwe są krótsze okresy latencji. Rozpoznania nowotworu złośliwego u zainteresowanego dokonano w 2014 r., tj. po 35 latach pracy od rozpoczęcia narażenia w 1979 r.
Wobec powyższego organ pierwszej instancji stwierdził z przeważającym prawdopodobieństwem, że istnieją podstawy do uznania u zainteresowanego choroby zawodowej: nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi – nowotwór pęcherza moczowego.
W odwołaniu A wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i wydanie decyzji odmawiającej stwierdzenia choroby zawodowej lub o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, zarzucając naruszenie:
- art. 2351 i art. 2352 K.p.,
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. w związku z § 8 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869 ze zm.) przez niewystąpienie do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację, celem ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie,
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.p.a. przez zebranie materiału dowodowego w sposób niekompletny, z pominięciem konsultacji z Instytutem Medycyny Pracy w Ł. lub inną równorzędną jednostką, w celu ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie,
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. przez dowolne ustalenie, że podczas zatrudnienia w A pracownik przeprowadzał prace polegające na ręcznym wyjmowaniu smółki ze zbiornika cyrkulacyjnego, co oznacza, że był narażony na czynniki rakotwórcze w postaci WWA w sytuacji, gdy brak jest dokumentacji potwierdzającej narażenie na ten czynnik, które to naruszenie doprowadziło do błędnego przyjęcia, iż zachorowanie miało charakter zawodowy i w konsekwencji do zastosowania art. 2352 K.p.
Zakład pracy wniósł również o przeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów w oparciu o art. 136 k.p.a. przez:
- wystąpienie do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację, celem ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie,
- zwrócenie się do Instytutu Medycyny Pracy w Ł. lub innej równorzędnej jednostki o konsultację, w celu ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie,
- załączenie do akt sprawy decyzji Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej oraz informacji IMP w Ł., przesłanej na potrzeby powyższego postępowania, z której wynika, że w badaniach dotyczących związku WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego nie uzyskano dowodu zwiększonego ryzyka zagrożeniem raka pęcherza.
Zakład pracy wskazał, że fakt istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy narażeniem na WWA a wystąpieniem nowotworu pęcherza moczowego budzi zasadnicze wątpliwości i rozbieżności w literaturze medycznej. Poza tym z charakterystyki stanowiska pracy, zajmowanego przez pracownika wynika, że w czasie zatrudnienia w spółce pracownik był narażony na benzen oraz hałas. Nie wykazano natomiast narażenia na WWA. Wyniki archiwalnych pomiarów stężeń substancji szkodliwych w powietrzu, załączone do akt sprawy, są nieprecyzyjne i nie pozwalają wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Wyniki te nie dotyczą bezpośrednio narażenia na WWA. Nie wiadomo też, na jakich stanowiskach występuje stwierdzone narażenie na substancje smoliste, w szczególności, czy narażenie to występowało na stanowisku aparatowego w produkcji węglopochodnych.
Decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy zauważył, że narażenie zawodowe pracownika i charakter wykonywanej pracy stwarzały ryzyko wystąpienia rozpoznanej choroby. Bez znaczenia jest okres narażenia, a także czy praca była wykonywana stale czy tylko okresowo w narażeniu oraz czy narażenie to było bezpośrednie czy pośrednie, gdyż nawet sam jednorazowy kontakt z czynnikiem rakotwórczym mógł potencjalnie zaindukować rozwój choroby. Do wystąpienia "kontaktu" nie jest niezbędne ustalenie czy czynnik ten osiągnął taki poziom, że stwarza ryzyko szkodliwego oddziaływania na organizm ludzki.
Organ odwoławczy wskazał, że organy sanitarne wydają decyzje kierując się opiniami medycznymi, zawartymi w orzeczeniach lekarskich, które są szczególnym rodzajem dowodu, który w świetle przepisów K.p.a. ma charakter opinii biegłego. Zdaniem organu odwoławczego. Wydane w niniejszym postępowaniu przez [..]WOMP Odział w W. orzeczenie lekarskie stanowi opinię biegłego i spełnia wszelkie wymagania dla tego rodzaju dokumentu. Brak jest umotywowanych i racjonalnych przesłanek do kierowania pracownika na kolejną konsultację medyczną, a dalsze przedłużanie postępowania administracyjnego godziłoby w jedną z ogólnych zasad postępowania administracyjnego – zasadę szybkości i prostoty postępowania, wyrażoną w art. 12 k.p.a. wszystkie kwestie natury medycznej zostały szczegółowo wyjaśnione przez jednostkę orzeczniczą I stopnia. Podała ona odniesienia do literatury przedmiotu oraz aktualne merytoryczne stanowisko na temat etiologii nowotworu pęcherza moczowego w kontekście narażenia na WWA. Ponadto wskazała na dezaktualizację przywołanej przez stronę opinii IMP w Ł. z dnia [...] czerwca 2011 r., wydanej w innej sprawie (nr [...]). Z powyższych przyczyn zarzut naruszenia art. 7 w związku z art. 77 § 1 i art. 84 k.p.a. przez brak wyczerpującego zgromadzenia pełnego materiału dowodowego należy uznać za chybiony.
Organ odwoławczy zauważył również, że doręczenie zakładowi pracy decyzji w myśl § 8 rozporządzenia RM należy odczytywać wyłącznie jako wskazanie zakładu pracy, w którym występowały czynniki mogące spowodować skutki zdrowotne, nie zaś wskazanie zakładu, w którym doszło do powstania choroby zawodowej u pracownika.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu [...] wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie:
- art. 15 w związku z art. 138 § 2 w związku z art. 136 § 2 i § 3 k.p.a. przez brak wydania decyzji kasatoryjnej w sytuacji, w której decyzja organu pierwszej instancji została wydana bez przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w znacznej części, a konieczny do wyjaśnienia na etapie postępowania przed organem drugiej instancji zakres sprawy miał istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, co doprowadziło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania,
- art. 7 w związku z art. 75 § 1 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 78 § 1 i § 2 w związku z art. 136 § 1 k.p.a. w związku z § 8 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869 ze zm.) przez niewystąpienie do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację, celem ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie,
- art. 7 w związku z art. 75 § 1 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 84 § 1 w związku z art. 136 § 1 k.p.a. przez zebranie materiału dowodowego w sposób niekompletny, z pominięciem konsultacji z Instytutem Medycyny Pracy w Ł. i lub inną równorzędną jednostką, w celu ustalenia aktualnych danych medycznych dotyczących związku narażenia na WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane literaturowe w tym zakresie i oparcie zaskarżonej decyzji na orzeczeniu lekarskim i uzupełniających wyjaśnieniach lekarza orzecznika, które nie wyjaśniają w sposób wszechstronny i przekonujący wszystkich wątpliwości dotyczących ich treści,
K.p.
- art. 2351 K.p. przez jego zastosowanie w sytuacji, gdy na obecnym etapie sprawy nie można bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić, że choroba pracownika została spowodowana narażeniem zawodowym.
W uzasadnieniu skargi strona skarżąca zauważyła, że [...]WPIS przeprowadził szeroko zakrojone postępowanie dowodowe, które zmierzało do ustalenia niemal wszystkich okoliczności wymaganych do stwierdzenia choroby zawodowej: zwrócono się do lekarza orzecznika o sporządzenie opinii uzupełniającej celem wyjaśnienia rozbieżności z inną opinią lekarza orzecznika zgromadzoną w materiale dowodowym sprawy; zwrócono się do PPIS o ustalenie stanu faktycznego, w toku którego dokonano ponownej oceny narażenia na WWA na stanowisku aparatowego w produkcji węglopochodnych oraz dokonano wizytacji zakładu pracy i oględzin tego stanowiska pracy; przesłuchano pracownika oraz trzech świadków (byłych i obecnych pracowników) na okoliczność istnienia narażenia.
Organ drugiej instancji prowadził postępowanie dowodowe w zakresie ustalenia, czy pracownik był narażony na działanie czynników szkodliwych (WWA) na stanowisku aparatowego w produkcji węglopochodnych. W toku oględzin stanowiska pracy weryfikowano zakres obowiązków pracownika oraz faktycznie realizowane czynności. Na te okoliczności przesłuchano również trzech świadków oraz pracownika. W celu ustalenia związku pomiędzy narażeniem na WWA a wystąpieniem u pracownika nowotworu pęcherza moczowego zwrócono się do lekarza orzecznika o sporządzenie opinii uzupełniającej do orzeczenia o stwierdzeniu choroby zawodowej a także o wyjaśnienie aktualnej wiedzy medycznej w tym zakresie. DPWIS wyjaśniał w postępowaniu odwoławczym wszystkie okoliczności, które stanowią podstawę decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej. Niewydanie decyzji kasatoryjnej doprowadziło do pozbawienia zakładu pracy prawa do dwuinstancyjnego postępowania.
Według strony skarżącej zasadnicze wątpliwości budzi kwestia, czy narażenie na WWA może powodować raka pęcherza moczowego. Lekarz orzecznik, sporządzający opinię uzupełniającą jedynie lakonicznie powołuje się na dane literaturowe opublikowane w dwumiesięczniku Medycyna Pracy 1/2018 w tabeli nr 3, nie przywołując przy tym ich treści. Lekarz orzecznik nie wyjaśnił, czy prezentowane stanowisko jest aktualnie jednolite, czy też nadal istnieją rozbieżności literaturowe co do wpływu narażenia na WWA na wystąpienie raka pęcherza moczowego i jakie przesłanki winny być spełnione, aby uznać bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że w konkretnym przypadku zaistniał związek przyczynowo skutkowy miedzy narażeniem na WWA a nowotworem pęcherza moczowego. W literaturze medycznej wskazuje się bowiem na wiele czynników, które mogą wywołać nowotwór pęcherza moczowego (np. niektóre leki, czynniki środowiskowe, pestycydy). Z racji niejednorodnych poglądów literatury co do wpływu WWA na nowotwór pęcherza moczowego konieczne jest zasięgniecie opinii instytutu lub jednostki orzeczniczej II stopnia.
W odpowiedzi na skargę [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
W replice na odpowiedź na skargę organu strona skarżąca podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Postępowanie uzupełniające, które przeprowadził DWPIS dotyczyło kluczowych dla wydanego rozstrzygnięcia elementów stanu faktycznego. Zasada szybkości postępowania nie może być realizowana kosztem zasady dwuinstancyjności postępowania czy zasady prawdy obiektywnej. Jeśli istnieją wątpliwości, dotyczące wiedzy medycznej to organ jest zobligowany do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia tych wątpliwości. Lakoniczne stanowisko lekarza orzecznika nie może być traktowane jako wyjaśniające wątpliwości strony skarżącej w sposób wszechstronny i przekonujący. Stanowisko to nie przytacza żadnych argumentów, które mogłyby do niego przekonać stronę skarżącą. Lekarz orzecznik nie wyjaśnił, czy aktualnie prezentowane przez niego stanowisko cieszy się powszechną aprobatą środowiska lekarskiego, czy pojawiają się głosy przeciwne, a jeśli tak, dlaczego nie należy opierać się na nich w niniejszej sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej (...). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2).
Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325) uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
W rozpatrywanej sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Kodeks pracy w art. 2351 stanowi, że za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy, albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym". Choroba zawodowa jest pojęciem prawnym oznaczającym zachorowanie, które pozostaje w związku przyczynowym z pracą. Przyczyną ją wywołującą jest sama praca, jej rodzaj, charakter i warunki jej wykonywania.
Stosownie do art. 237 § 1 Kodeksu pracy Rada Ministrów określi w drodze rozporządzenia m. in. sposób i tryb postępowania dotyczący zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych. Na podstawie powyższej delegacji ustawowej Rada Ministrów wydała w dniu 30 czerwca 2009 r. rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1367). Uregulowania tego rozporządzenia stały się podstawą rozstrzygnięć organów inspekcji sanitarnej. Przepis § 2 rozporządzenia stanowi, że wykaz chorób zawodowych wraz z okresem, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym, określa załącznik do rozporządzenia.
Postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej jest specyficznym postępowaniem administracyjnym, zaś regulacje procesowe zawarte w rozporządzeniu w sprawie chorób zawodowych stanowią lex specialis wobec przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia właściwy państwowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, wszczyna postępowanie, a w szczególności kieruje pracownika lub byłego pracownika, którego dotyczy podejrzenie, na badanie w celu wydania orzeczenia o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, do jednostki orzeczniczej pierwszego stopnia, o której mowa w § 5 ust. 2, to jest m. in. do poradni chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy. Właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie przepisów ustawy o służbie medycyny pracy, zatrudniony w jednostce orzeczniczej (§ 5 ust. 1). Następnie lekarz tej jednostki na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania (§ 6 ust. 1 rozporządzenia).
Co istotne, jeżeli zakres informacji zawartych w wymienionej dokumentacji jest niewystarczający do wydania orzeczenia lekarskiego, lekarz występuje o ich uzupełnienie do pracodawcy, lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem, lekarza ubezpieczenia zdrowotnego lub innego lekarza prowadzącego leczenie pracownika lub byłego pracownika, właściwego państwowego inspektora sanitarnego lub pracownika (§ 6 ust. 5 rozporządzenia). Pracownik (i tylko pracownik, nie zaś pracodawca), badany w jednostce orzeczniczej I stopnia, który nie zgadza się z treścią orzeczenia lekarskiego, może wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania przez jednostkę orzeczniczą II stopnia (§ 7 ust. 1 rozporządzenia). Zgodnie z § 8 ust. 1 rozporządzenia decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wydaje się na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika. Stosownie do § 8 ust. 2 rozporządzenia, jeżeli właściwy państwowy inspektor sanitarny przed wydaniem decyzji uzna uznania, że materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji, może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia orzeczenia, wystąpić do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację lub podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia tego materiału. To inspektor sanitarny decyduje o wyborze sposobu uzupełnienia materiału dowodowego przez podjęcie wymienionych w tym przepisie czynności. Przepis ten nie wprowadza zatem hierarchii dowodów przez przyznanie prymatu jednej czynności dowodowej nad inną.
Orzeczenie lekarskie wydaje się m. in. na podstawie oceny narażenia zawodowego. Ocenę narażenia zawodowego przeprowadza: w związku z podejrzeniem choroby zawodowej – lekarz, który sprawuje profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem, którego dotyczy podejrzenie (§ 6 ust. 3 pkt 1), w toku ustalania rozpoznania choroby zawodowej – lekarz zatrudniony w jednostce orzeczniczej (§ 6 ust 3 pkt 2), a w toku podejmowania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej – właściwy inspektor sanitarny (§ 6 ust. 3 pkt 3). Narażenie zawodowe podlega ocenie, przy dokonywaniu której uwzględnia się w odniesieniu do czynników o działaniu rakotwórczym – substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym określone w przepisach wydanych na podstawie art. 222 § 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy oraz pierwotną lokalizację nowotworu i okres latencji (§ 6 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia).
Ocenę narażenia zawodowego sporządza się na formularzu określonym w przepisach wydanych na podstawie art. 237 § 4 pkt 1 Kodeksu pracy, przy wykorzystaniu dokumentacji gromadzonej zgodnie z przepisami wydanymi na postawie art. 2981 Kodeksu pracy, przez pracodawców i jednostki organizacyjne Państwowej Inspekcji Sanitarnej, a także, jeżeli postępowanie dotyczy aktualnego zatrudnienia, na podstawie oceny przeprowadzonej bezpośrednio u pracodawcy z uwzględnieniem oceny ryzyka zawodowego (§ 6 ust. 4 rozporządzenia).
W świetle wskazanych przepisów, wydając decyzję w przedmiocie choroby zawodowej, organy inspekcji sanitarnej mają na względzie, czy spełnionych zostało kilka pozytywnych elementów jednocześnie, tj. rozpoznana choroba musi znaleźć się w wykazie chorób zawodowych, musi być stwierdzona orzeczeniem lekarskim rozpoznającym chorobę zawodową, a wyniki oceny warunków pracy pozwalać na stwierdzenie bezpośrednie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że spowodowana została narażeniem zawodowym. Wystąpienie wszystkich tych elementów uzasadnia wydanie decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej.
Organ orzekający wydaje decyzję, kierując się opiniami medycznymi zawartymi w orzeczeniach lekarskich, o których mowa w § 6 ust. 1 rozporządzenia. Orzeczenie to jest szczególnym rodzajem dowodu, który w świetle przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego ma charakter opinii biegłego. Powinno zatem być wszechstronnie uzasadnione i wyjaśniać wszelkie wątpliwości w sposób przekonujący i dostępny dla stron, organu prowadzącego postępowanie oraz sądu administracyjnego (patrz: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 marca 1994 r., sygn. akt SA/Wr 147/94, publ.: Prokuratura i Prawo 1995/2/53 oraz z dnia 5 listopada 1998 r., sygn. akt I SA 1200/98, publ.: LEX nr 45833).
W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że organ inspekcji sanitarnej nie ma prawa do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia. Związanie to wynika z tego, że orzeczenie lekarskie stanowi jedyny wiarygodny środek dowodowy służący stwierdzeniu choroby zawodowej, jeśli nie budzi wątpliwości w świetle pozostałych dowodów. Organy administracji są związane ustaleniami orzeczeń diagnostycznych i nie dysponując przeciwdowodami, które mogłyby orzeczenia te podważyć, nie mają w tym zakresie podstaw do przyjęcia, iż rzeczywisty stan zdrowia chorego kształtuje się odmiennie od wyników badań stanowiących podstawę orzeczeń lekarskich (wyrok NSA z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II OSK 1078/06, publ. CBOSA i powołane w nim orzecznictwo).
Natomiast sąd administracyjny, kontrolując pod względem zgodności z prawem decyzję państwowego inspektora sanitarnego, może zakwestionować dokonane przez niego ustalenia faktyczne, co prowadzi do zakwestionowania pod względem formalnym również orzeczenia lekarskiego, np. z powodu wydania w niewłaściwej formie, bez uzasadnienia lub przez nieuprawnionego lekarza, bądź uprawnionego lekarza, lecz niezatrudnionego we wskazanej w rozporządzeniu w sprawie chorób zawodowych jednostce organizacyjnej, jednak nie może to dotyczyć merytorycznej treści orzeczenia lekarskiego. Zakwestionowanie orzeczeń lekarskich jest także możliwe w przypadku, jeżeli w materiale dowodowym znajdują się orzeczenia lekarzy zatrudnionych w uprawnionych do rozpoznawania chorób zawodowych jednostkach organizacyjnych, które zawierają różne ustalenia (rozpoznania chorobowe). Jednak nawet w takiej sytuacji organ ani sąd administracyjny, nie są uprawnieni do weryfikacji treści merytorycznej orzeczeń lekarskich, co najwyżej organ może żądać wydania kolejnych orzeczeń przez inne uprawnione jednostki organizacyjne w celu ujednolicenia stanowisk.
Nie będąc zatem uprawnionym do poddawania analizie materiału dowodowego z medycznego punktu widzenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 marca 2007 r., sygn. akt VII SA/Wa 2429/06, wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. akt VIII SA/Wa 256/08 dostępne w CBOSA), Sąd uznał, że organy sanitarne, opierając się na stanowisku zajętym przez uprawnionego lekarza, zgodnie z prawem rozstrzygnęły sprawę.
Orzeczenie lekarskie nr [...] o rozpoznaniu choroby zawodowej u uczestnika postępowania zostało wydane przez [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Odział w W. w dniu [...] czerwca 2019 r., po przeprowadzeniu przez organ pierwszej instancji postępowania dowodowego na żądanie [...]WOMP o wyjaśnienie, wyrażone w piśmie z dnia 18 marca 2019 r., czy pacjent podczas zatrudnienia w zakładzie strony skarżącej narażony był na WWA, obecne w procesie produkcji koksu. W orzeczeniu lekarskim wskazano, że u pacjenta potwierdzono badaniem histopatologicznym nowotwór pęcherza moczowego, a w trakcie pracy zawodowej pacjent narażony był na 3 czynniki rakotwórcze: benzen, azbest i WWA, spośród których tylko WWA mogą być rakotwórcze w odniesieniu do pęcherza moczowego. Pracownik w okresie od 1 października 1979 r. do 31 marca 1989 r. był narażony na czynniki o działaniu rakotwórczym, to jest wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), obecne w smole węglowej i występujące w procesie koksowania węgla, w stężeniach powyżej normatywów higieniczno-sanitarnych; natomiast w okresie od 13 czerwca 1991 r. do 27 września 2017 r. pracował w kontakcie z czynnikiem rakotwórczym, to jest WWA. W orzeczeniu podano, że każdy kontakt z czynnikiem rakotwórczym stwarza ryzyko zachorowania, a okres latencji nowotworu pęcherza moczowego wynosi przeciętnie 20 – 30 lat. Pacjent pracował w narażeniu na WWA od 1979 r. do 1989 r. i od 1991 r. do 2017 r., nowotwór pęcherza moczowego rozpoznano w 2014 r., co jest zgodne z okresem latencji. Wobec powyższego stwierdzono, że można z wysokim prawdopodobieństwem uznać zawodową etiologię choroby z poz. 17 pkt 5 rozporządzenia.
Powyższa ocena narażenia zawodowego oparta została na ustaleniach poczynionych przez organ pierwszej instancji, w szczególności w zakresie czynności faktycznie wykonywanych przez pracownika w trakcie zatrudnienia. W latach 1979 – 1989 jako warzelnik siarczanu amonu pracownik wykonywał czynności związane z produkcją siarczanu amonu, tj. obsługiwał sytnik, suszarki oraz załadunek siarczanu amonu do magazynu. Jako aparatowy w produkcji węglopochodnych nadzorował proces technologiczny w benzolowni, kontrolował pracę pomp i załadunek benzolu do cystern, obsługiwał chłodnice końcowe gazu oraz kontrolował załadunek słomy do cystern. Zajmował się również ręcznym wyjmowaniem smółki ze zbiornika cyrkulacyjnego. Natomiast w latach 1991 – 2017 jako aparatowy w produkcji węglopochodnych pracował na odcinkach technicznych kondensacji i benzolowni: kontrolował pracę pomp i załadunek benzolu do cystern, nadzorował płuczki benzolowe przy wymywaniu surowego gazu koksowniczego, obsługiwał chłodnice końcowe gazu oraz kontrolował załadunek smoły do cystern (adnotacja służbowa z dnia 7 maja 2019 r. z rozmowy z pracownikiem).
Również zakład pracy w piśmie z dnia 3 stycznia 2019 r. podał, że pracownik w latach 1979 – 1989 pracował jako warzelnik siarczanu amonu, aparatowy w produkcji węglopochodnych, maszynista kondensacji, destylator benzolu, a w latach 1991 – 2017 jako aparatowy w produkcji węglopochodnych. Obsługiwał takie odcinki technologiczne jak: kondensacja, amoniakalnia, benzolownia, tłocznia gazu, odfenolownia, fabryka siarczanu amonu.
Organ pierwszej instancji dokonał również ustaleń w zakresie narażenia zawodowego pracownika na czynniki o działaniu rakotwórczym, tj. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), obecne w smole węglowej w procesie koksowania węgla w stężeniach powyżej normatywów higieniczno – sanitarnych. Mianowicie na podstawie analiz archiwalnych z Zakładów Koksowniczych D i E (następcą prawnym jest A): z dnia [...] grudnia 1982 r. nr [...] i z dnia [...] lipca 1984 r. nr [...] ustalono narażenie na substancje smoliste podczas wybierania smółki, ponieważ wyniki pomiarów kształtowały się następująco: od 0,3 do 0,37 mg/m3, NDS 0,2 mg/ m3, krotność NDS od 1,5 do 3,0. PPIS prowadził też nadzór bieżący nad zakładem pracy i w protokole nr [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., dotyczącym kontroli ogólnych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy na Oddziale Piecosortowni oraz Węglopochodnych wskazano, że pracownicy tych oddziałów pracują w narażeniu na czynniki rakotwórcze: WWA – składnik surowego gazu koksowniczego oraz benzen.
Natomiast organ odwoławczy na podstawie art. 136 § 1 k.p.a. zlecił organowi pierwszej instancji przeprowadzenie uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w sprawie. Zgodnie z art. 136 § 1 k.p.a. organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję.
W toku dodatkowego uzupełniającego postępowania wyjaśniającego, w trakcie przesłuchania w dniu 8 stycznia 2020 r. pracownik potwierdził, że podczas zatrudnienia zajmował się ręcznym (za pomocą nabieraka ręcznego) wybieraniem smółki ze zbiornika cyrkulacyjnego (pkt 6 – 10 protokołu). Natomiast dalsze pytania i odpowiedzi udzielane przez pracownika dotyczyły generalnie kwestii narażenia na hałas i dolegliwości związanych ze słuchem pracownika. Wykonywanie tych czynności przez pracownika potwierdzili również przesłuchiwani w dniu 16 stycznia 2020 r. świadkowie (inni pracownicy zakładu): Z. C. (pkt 7 – 10 protokołu), J. K. (pkt 6 – 10 protokołu), H. K. (pkt 6 – 10 protokołu). Także dalsze pytania i odpowiedzi świadków dotyczyły generalnie kwestii narażenia na hałas i dolegliwości związanych ze słuchem pracownika.
W toku postępowania odwoławczego dokonano w dniu 12 lutego i 9 marca 2020 r. wizytacji w zakładzie pracy w zakresie oględzin stanowiska pracy aparatowego w produkcji węglopochodnych i aparatowego w produkcji węglopochodnych – brygadzisty. W protokole oględzin przedstawiono zakres wykonywanych czynności, zbieżny z wcześniej ustalonym zakresem czynności pracownika oraz ponownie powołano zapisy protokołu nr [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., dotyczącego kontroli ogólnych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy na Oddziale Piecosortowni oraz Węglopochodnych, w którym wskazano, że pracownicy tych oddziałów pracują w narażeniu na czynniki rakotwórcze: WWA – składnik surowego gazu koksowniczego oraz benzen. Potwierdzono również, że podczas wybierania smółki ze zbiornika cyrkulacyjnego w okresie od 1 października 1979 r. do 31 marca 1983 r. oraz od 1991 r. do 2005 r. (przed modernizacją oddziału węglopochodnych) pracownik narażony był na czynniki o działaniu rakotwórczym – WWA, obecne w smole węglowej, występujące w procesie koksowania węgla w stężeniach powyżej normatywów higieniczno – sanitarnych, a od 2006 r. do 27 września 2017 r. pracował w kontakcie z czynnikiem rakotwórczym, tj. WWA, generowane w procesie koksowania na Oddziale Piecosortowni. Ustalenia dotyczące narażenia na czynniki o działaniu rakotwórczym – WWA znalazły odzwierciedlenie w karcie narażenia zawodowego zweryfikowanej w dniu 12 lutego 2020 r.
Do protokołu oględzin dołączono instrukcję stanowiskową warzelnika siarczanu amonu, instrukcję stanowiskową II – go maszynisty kondensacji i instrukcję stanowiskową aparatowego węglopochodnych, sporządzone przez D oraz instrukcję stanowiskową aparatowego węglopochodnych, sporządzoną przez A, potwierdzające wykonywanie czynności wskazywanych przez pracownika.
Wobec powyższego należy stwierdzić, że zgromadzony w postępowaniu odwoławczym materiał dowodowy potwierdził wykonywanie czynności wskazywanych przez pracownika i zakład pracy w trakcie postępowania przed organem pierwszej instancji. Wskazany materiał dowodowy potwierdził również, stwierdzone przez organ pierwszej instancji, narażenie zawodowe pracownika na WWA, składnik surowego gazu koksowniczego. Nieuzasadniony jest więc zarzut strony skarżącej, że wszelkie okoliczności faktyczne sprawy, kluczowe dla stwierdzenia choroby zawodowej, wyjaśniane były dopiero na etapie postępowania prowadzonego przez organ drugiej instancji. W toku postępowania odwoławczego nie dokonano również odmiennych ustaleń faktycznych niż przyjęte przez organ pierwszej instancji. Strona skarżąca zarzuciła wprawdzie, że dokonano ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych dopiero w postępowaniu odwoławczym, wyszczególniając dowody przeprowadzone na etapie uzupełniającego postępowania dowodowego, jednakże nie wskazała konkretnie, jakie nowe ustalenia faktyczne zostały poczynione na etapie postępowania odwoławczego, a które miały wpływ na wynik sprawy. Uzupełniające postępowanie dowodowe dotyczyło bowiem okoliczności stwierdzonej już w postępowaniu przed organem pierwszej instancji - narażenia pracownika na działania czynnika rakotwórczego (WWA).
Nietrafny jest więc zarzut naruszenia art. 15 w związku z art. 138 § 2 w związku z art. 136 § 2 i § 3 k.p.a. przez niewydanie decyzji kasatoryjnej, ponieważ organ odwoławczy zasadnie na podstawie art. 136 § 1 k.p.a. zlecił przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego.
Odnosząc się do zarzutu braku wystąpienia do jednostki orzeczniczej II stopnia (Instytutu Medycyny Pracy) o dodatkową konsultację celem ustalenia aktualnych danych medycznych, dotyczących związku narażenia WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego z uwagi na rozbieżne dane lieraturowe w tym zakresie, należy zwrócić uwagę, że w piśmie z dnia 30 października 2019 r. [...]WOMP wyjaśnił, że przy wydawaniu orzeczenia [...]WOMP kieruje się aktualną wiedzą medyczną, a przytoczona przez stronę skarżącą opinia dr n. med. E. W-K. z 2011 r. jest nieaktualna. Wskazano również, że obecna opinia IMP w Ł., dotycząca działania rakotwórczego zawarta jest w dwumiesięczniku Medycyna Pracy 1/2018, zgodnie z którą podczas produkcji koksu występują czynniki rakotwórcze mogące być przyczyną raka pęcherza moczowego. Również w piśmie z dnia 3 lipca 2020 r. [...]WOMP podtrzymał orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej, ponieważ ze zweryfikowanej karty oceny narażenia zawodowego jednoznacznie wynika, że potwierdzono narażenie pracownika na WWA. [...]WOMP zaznaczył, ze zgodnie z aktualną wiedzą medyczną nowotwór pęcherza moczowego może być skutkiem oddziaływania WWA, a procesami w których te substancje występują jest między innymi produkcja koksu (Medycyna Pracy 1/2018, tabela nr 3).
Pod pozycją tą zamieszczono artykuł "Choroby nowotworowe pochodzenia zawodowego – epidemiologia i aspekty orzecznicze" (praca zbiorowa). W tabeli nr 3 Nowotwory zawodowe i przykłady narażenia zawodowego na kancerogeny wskazano przykłady substancji rakotwórczych wywołujących nowotwór pęcherza moczowego oraz procesy, przemysł i zawody zwiększonego ryzyka zachorowania na ten nowotwór, wśród których wymieniono produkcję koksu.
[...]WOMP jednoznacznie wyjaśnił, że przy wydawaniu orzeczenia lekarskiego kierował się aktualną wiedzą medyczną, prezentowaną przez IMP w Ł. w dwumiesięczniku Medycyna Pracy 1/2018. W związku z powyższym organy słusznie uznały, że nieuzasadnione jest zwrócenie się do jednostki orzeczniczej II stopnia (IMP w Ł.) o dodatkową konsultację celem ustalenia aktualnych danych medycznych, dotyczących związku narażenia WWA z wystąpieniem raka pęcherza moczowego.
Należy zauważyć, że z opinią IMP w Ł. prezentowaną w dwumiesięczniku Medycyna Pracy 1/2018 zapoznała się strona skarżąca, co wynika z treści pisma strony skarżącej z dnia 31 sierpnia 2020 r., skierowanego do [...]WOMP. Strona skarżąca podkreśliła, że z publikacji IMP wynika, że "w procesie orzeczniczym brane jest pod uwagę istnienie pozazawodowych czynników ryzyka rozwoju raka, a do najważniejszych z nich należy palenie tytoniu". Strona skarżąca wniosła wówczas o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji medycznej pracownika na okoliczność ustalenia, czy pracownik palił papierosy oraz czy istniały pozazawodowe czynniki rozwoju raka pęcherza moczowego. Jednakże z orzeczenia lekarskiego z dnia [...] czerwca 2019 r. wynika, że [...]WOMP miał na uwadze również istniały pozazawodowe czynniki rozwoju raka pęcherza moczowego, ponieważ w orzeczeniu tym wskazano, że pacjent nie palił papierosów (s. 2 orzeczenia).
Należy też zauważyć, że opinia dr n. med. E. W.-K. z 2011 r. została sporządzona w dniu [...] czerwca 2011 r., a więc ponad 9 lat przed wydaniem decyzji przez organ odwoławczy w niniejszej sprawie. W opinii tej wskazano, że wówczas w badaniach nie uzyskano dowodu zwiększonego zagrożenia rakiem pęcherza moczowego osób narażonych na WWA, a w innych danych jako narządy krytyczne dla rakotwórczego działania WWA podaje się m. in. pęcherz moczowy, jednakże okres latencji w tych przypadkach jest bardzo długi i wynosi 20 – 30 lat. W opinii tej zaznaczono, że "w rozpatrywanym przypadku okres, jaki upłynął od początku zatrudnienia w Zakładach Koksowniczych do rozpoznania klinicznego choroby wynosi 14 lat – co przemawia za pozazawodową etiologią choroby." Natomiast w rozpatrywanej sprawie w orzeczeniu lekarskim z dnia [...] czerwca 2019 r. uznano, ze okres latencji jest wystarczający do rozwoju choroby nowotworowej, ponieważ pracownik w narażeniu zawodowym pracował już w latach 1979 – 1989 i po roku 1991, a chorobę rozpoznano w 2014 r.
Należy stwierdzić, że organy sanitarne dokonały wnikliwej oceny materiału dowodowego, w tym orzeczenia lekarskiego. Orzeczenie lekarskie spełnia wszelkie wymogi proceduralne, nie budzi wątpliwości i nie zawiera sprzeczności, jest logiczne i spójne, jednoznaczne i obiektywne, w sposób zrozumiały dla stron i orzekających organów wyjaśnia poczynione rozpoznanie i przedstawia wystarczająco metodologię przeprowadzonych badań. Wydane zostało na podstawie oceny narażenia zawodowego oraz dostępnej dokumentacji medycznej i przeprowadzonych badań medycznych.
W postępowaniu prowadzonym przez lekarzy orzeczników dotyczącym rozpoznania lub wykluczenia choroby zawodowej, którego przedmiotem jest przeprowadzenie stosownych badań lekarskich i ocena stanu zdrowia pracownika, wymagane są wiadomości specjalne (wiedza medyczna), którymi nie dysponuje ani pracodawca ani też organ inspekcji sanitarnej i sąd orzekający w sprawie. Z tych względów o zakresie przeprowadzanych badań medycznych decyduje lekarz orzecznik, posiadający wiedzę medyczną. To uprawniona jednostka diagnostyczno – orzecznicza ocenia, czy dysponuje pełnym materiałem pozwalającym na wydanie orzeczenia w przedmiocie rozpoznania choroby zawodowej.
Nieuzasadnione są więc zarzuty naruszenia art. 7 w związku z art. 75 § 1 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 78 § 1 i § 2 w związku z art. 136 § 1 k.p.a. w związku z § 8 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych oraz art. 7 w związku z art. 75 § 1 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 84 § 1 w związku z art. 136 § 1 k.p.a. przez niewystąpienie do jednostki orzeczniczej II stopnia (Instytutu Medycyny Pracy) o dodatkową konsultację celem ustalenia aktualnych danych medycznych.
Bezpodstawny zarzut naruszenia art. 2351 K.p. przez jego zastosowanie, ponieważ organy wykazały, że bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem choroba pracownika została spowodowana narażeniem zawodowym.
Wobec tego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji wyroku.