IV SA/Wr 479/19

IV SA/Wr 479/19 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2020-02-20
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2019-12-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Ireneusz Dukiel /sprawozdawca/
Mirosława Rozbicka-Ostrowska /przewodniczący/
Wanda Wiatkowska-Ilków
Symbol z opisem
6200 Choroby zawodowe
Hasła tematyczne
Inspekcja sanitarna
Sygn. powiązane
II OSK 3238/20 - Wyrok NSA z 2023-09-26
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
*Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 1040
art.235(1)
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia WSA Ireneusz Dukiel (spr.) Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Protokolant Aleksandra Markiewicz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 20 lutego 2020 r. sprawy ze skargi A S.A. w W. na decyzję D. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
D. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. (dalej jako Wojewódzki Inspektor Sanitarny, organ drugiej instancji, organ odwoławczy) zaskarżoną decyzją z dnia 7 października 2019 r., nr 1168/19, po rozpoznaniu odwołania A S.A. w W. (dalej jako strona, skarżąca, spółka) oraz działając na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (t. jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 59 ze zm., dalej u.p.i.s.), art. 2351 i art. 2352 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t. jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1040 ze zm., dalej k.p.), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej k.p.a.) oraz § 8 ust. 1 i ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (t. jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1367, dalej rozporządzenie lub w skrócie r.ch.z.), utrzymał w mocy decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. (dalej jako Powiatowego Inspektora Sanitarnego, organ pierwszej instancji) z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...], o stwierdzeniu u J. P. (dalej jako pracownik) choroby zawodowej w postaci nowotworu złośliwego powstałego w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi – raka płuca prawego (poz. 17.1 wykazu chorób zawodowych).
Opisana na wstępie decyzja organu odwoławczego została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
D. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. – Oddział w W. (dalej jako jednostka orzecznicza lub w skrócie jako DWOMP) pismem z dnia 4 września 2018 r. zawiadomił Powiatowego Inspektora Sanitarnego o zgłoszeniu podejrzenia wystąpienia u pracownika choroby zawodowej w postaci nowotworu złośliwego (raka płuca prawego) powstałego w następstwie działania czynników rakotwórczych występujących w środowisku pracy w okresie zatrudnienia w dawnych A na stanowisku operatora urządzeń węglowni.
W dniu 12 września 2018 r. organ pierwszej instancji zawiadomił strony o wszczęciu postępowania w sprawie podejrzenia wystąpienia wskazanej powyżej choroby zawodowej, wymienionej w poz. 17 pkt 1 wykazu chorób zawodowych.
W toku postępowania wyjaśniającego Powiatowy Inspektor Sanitarny ustalił, że pracownik, u którego stwierdzono podejrzenie choroby zawodowej, urodzony w dniu [...], pracował w następujących zakładach pracy:
– od 8 lutego 1973 r. do 31 stycznia 1978 r. w B w W. na stanowiskach ładowacza materiałów i sprzętu budowlanego, odbywając w międzyczasie zasadniczą służbę wojskową;
– od 20 lutego 1978 r. do 8 października 1996 r. w dawnych A w W. (obecnie A S.A. w W.) na stanowisku operatora urządzeń węglowni;
– od 13 czerwca 2007 r. do 30 czerwca 2007 r. w C sp. z o.o. z w Ł. na stanowisku pracownika produkcji działu piankowanie;
– od 13 czerwca 2007 r. do 31 grudnia 2007 r. w agencji pracy tymczasowej S. P. sp. z o.o. w Ł. (zakład zlikwidowany) świadcząc pracę na rzecz E S.A. w W. na stanowisku pracownika produkcji działu piankowanie;
– od 1 października 2008 r. do 31 grudnia 2010 r. w F sp. z o.o. w B. w ramach zlecenia na sprzątanie.
W trakcie prowadzonego postępowania pracownik jest osobą bezrobotną.
Zdaniem organu pierwszej instancji dokonana analiza środowiska pracy wykazała, że pracownik świadczył pracę w narażeniu zawodowym na działanie czynników rakotwórczych w czasie zatrudnienia w D sp. z o.o. oraz w zakładzie skarżącej.
W pierwszym z wymienionych miejsc pracownik brał udział w procesie produkcji zagłówków w dziale piankowania, a do jego zasadniczych obowiązków należało odbieranie ich z maszyny. W tym czasie mógł on być narażony na działanie MDI Metylenobis (fenyloizocyjanian) oraz benzenu, sklasyfikowanych jako czynniki rakotwórcze.
Z kolei w zakładzie skarżącej pracownik świadczył pracę na stanowisku operatora urządzeń węglowni, która polegała na podciąganiu wagonów z węglem na platformę wywrotnicy wagowej, kontrolowanie zsypywania węgla, odstawienie pustego wagonu na inny tor, uprzątnięcie szyn i krat z węgla przy użyciu sprężonego powietrza i ponowne podciąganie następnego wagonu z węglem w celu jego rozładunku. W związku z tym, że oddział węglowni znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie z oddziałem piecosortowni, pracownik był narażony na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), które generowane są w procesie koksowania węgla na oddziale piecosortowni. Ponadto, zgodnie z charakterystyką stanowiska pracy sporządzona przez skarżącą, pracownik był również narażony na hałas oraz zapylenie.
Orzeczeniem lekarskim DWOMP, nr [...], z dnia [...] grudnia 2018 r., zaocznie rozpoznano u pracownika chorobę zawodową w postaci nowotworu złośliwego – raka płuca prawego powstałego w następstwie działania czynników szkodliwych występujących środowisku pracy tj. wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), uznanych za rakotwórcze u ludzi.
W wydanym orzeczeniu DWOMP zauważył, że pierwsze objawy chorobowe nastąpiły na początku 2018 r., kiedy to pracownik otrzymał również skierowanie na badania w szpitalu specjalistycznym. Ich rezultat świadczył zaś o wykryciu raka niedrobnokomórkowego płaskonabłonkowego płuca prawego. Po przeanalizowaniu całości dostępnej dokumentacji medycznej jednostka orzeczenia stwierdziła, że w okresie zatrudnienia w zakładzie skarżącej w latach 1978-1996 pracownik był narażony na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), obecnych w procesie produkcji koksu. Czynniki te na mocy obowiązujących przepisów i dostępnych wyników badań epidemiologicznych uznawane są za odpowiedzialne powstawaniu nowotworów złośliwych skóry, pęcherza moczowego i płuc – najczęściej rozpoznawanego nowotworu zawodowego w Polsce.
DWOMP podkreślił, że w diagnostyce chorób zawodowych o charakterze nowotworów ocenie podlegają poziom oraz długość narażenia. Przyjmuje się, że każdy kontakt z takim czynnikiem stwarza ryzyko zachorowania, które rośnie wraz z długością i wielkością ekspozycji. Okres latencji nowotworu upływający od początku narażenia na wystąpienie klinicznych objawów chorobowych może trwać od kilku do kilkudziesięciu lat. W przypadku WWA wynosi on 20-30 lat. Dlatego też zdaniem jednostki orzeczniczej, spełnione zostały przesłanki do stwierdzenia choroby zawodowej w niniejszej sprawie. Pracownik podlegał bowiem oddziału czynników szkodliwych w latach 1978-1996, zaś chorobę nowotworową rozpoznano w 2018 r. Pozwala to z wysokim prawdopodobieństwem uznać, że zdiagnozowane u pracownika schorzenie ma zawodową etiologię. Nie stwierdzono natomiast, aby działanie rakotwórcze miały benzen i metylenobis. Odnotowano także, że skarżący od 15 roku życia palił papierosy.
Powiatowy Inspektor Sanitarny, po zapoznaniu stron postępowania ze zgromadzonym materiałem dowodowym i zajęciu przez nie stanowiska, decyzją z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. 5 pkt 4a u.p.i.s., art. 2351 i art. 2352 k.p., art. 104 § 1 i § 2 k.p.a. oraz § 8 r.ch.z., stwierdził wystąpienie u pracownika choroby zawodowej wymienionej w poz. 17 pkt 1 wykazu chorób zawodowych, tj. nowotworu złośliwego powstałego w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznawanych za rakotwórcze u ludzi – raka płuca prawego.
W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że do stwierdzenia choroby zawodowej muszą zostać spełnione następujące warunki: choroba musi zostać rozpoznana przez upoważnioną do tego placówkę służby zdrowia, znajdować się w wykazie chorób zawodowych i spełniać wymienione w nim kryteria oraz musi ona zostać wywołana czynnikami szkodliwymi znajdującymi się w środowisku pracy.
Powiatowy Inspektor Sanitarny podkreślił, że wskazane warunki zostały spełnione, gdyż specjalistyczna placówka upoważniona do orzekania w sprawach chorób zawodowych rozpoznała u pracownika chorobę zawodową wymienioną pod pozycją 17.1 wykazu chorób zawodowych, a analiza przebiegu zatrudnienia na zajmowanych przez pracownika stanowiskach pracy wykazała narażenie na działanie czynnika rakotwórczego w postaci wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Pozwalało to zatem na przyjęcie z przeważającym prawdopodobieństwem zawodowej etiologii rozpoznanej choroby.
Organ pierwszej instancji dodał również, powołując się na doniesienia naukowe, że przypadku wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych narażenie na ryzyko rozwoju raka płuc jest największe. Nie ma przy tym znaczenia, czy wskazany czynnik był wytwarzany na stanowisku zajmowanym przez pracownika oraz jakie było jego stężenie. Obojętnym jest również, czy praca była wykonywana stale bądź okresowo, a narażenie było bezpośrednie bądź pośrednie. Wystarczającym do stwierdzenia choroby zawodowej jest już sama potencjalna oraz nawet jednorazowa możliwości kontaktu z nim, czego w niniejszej sprawie nie sposób wykluczyć, biorąc pod uwagę że pracownik w zakładzie skarżącej przepracował ponad 18 lat.
Odnosząc się do zastrzeżeń skarżącej organ pierwszej instancji wskazał, że fakt nieprzeprowadzenia pomiarów czynnika WWA na zajmowanym przez pracownika stanowisku nie może świadczyć o braku kontaktu bądź narażenia na niego. Zwłaszcza, że z wiedzy znanej organowi z urzędu wynika, że wszyscy pracownicy na oddziale węglowni mieli kontakt z czynnikiem WWA, generowanym przy produkcji koksu. Świadczą też o tym pomiary przeprowadzone na niektórych stanowiskach pracy.
Na uwzględnienie nie zasługiwała również – zdaniem Powiatowego Inspektora Sanitarnego – okoliczność długoletniego palenia przez pracownika papierosów. Znana była ona bowiem jednostce orzeczniczej, która jednakże z innej przyczyny stwierdziła chorobę zawodową. Nadto brak jest badań, które pozwoliłyby rozróżnić wpływ narażenia na WWA, jak i palenia papierosów na rozwój nowotworu, a powstałych z tego powodu wątpliwości nie należy rozstrzygać na niekorzyść pracownika.
Mając na względzie powyższe fakty i przesłanki organ pierwszej instancji stwierdził wystąpienie u pracownika choroby zawodowej.
Z wydaną decyzją nie zgodziła się skarżąca, podkreślając brak empirycznych danych mogących potwierdzić zatrudnienie pracownika w kontakcie z czynnikiem WWA, występującym nie tylko w środowisku pracy, ale także w pozostałym otoczeniu człowieka. W jej ocenie nie został również należycie rozważony wpływ długoletniego palenie przez pracownika papierosów na powstanie i rozwój choroby. Dlatego też wydana decyzja – zdaniem spółki – winna zostać uchylona.
W toku postępowania odwoławczego Wojewódzki Inspektor Sanitarny– w związku z podniesionymi w odwołaniu zarzutami i przedłożoną na ich poparcie dokumentacją lekarską – wystąpił do jednostki orzeczniczej o wydanie opinii uzupełniającej.
W odpowiedzi z dnia 23 sierpnia 2019 r. DWOMP wyjaśnił, że pracownik, podobnie jak wszyscy zatrudnieni na oddziale węglowni, miał kontakt z czynnikiem rakotwórczym WWA przez 18 lat. Wyniki badań epidemiologicznych wskazują zaś, że skutkiem przewlekłej ekspozycji na czynnik WWA są nowotwory złośliwe płuc, które były wielokrotnie diagnozowane w zakładzie skarżącej.
Jednostka orzecznicza podkreśliła również, że fakt długoletniego palenia papierosów przez pracownika nie mógł stanowić wystarczającej podstawy do stwierdzenia pozazawodowej etiologii jego schorzenia. Nie ma bowiem możliwości diagnostycznych pozwalających na ocenę zależności pomiędzy paleniem papierosów lub występowaniem czynnika WWA a rozwojem nowotworu. Należało zatem przyjąć wpływ czynnika zawodowego, gdyż nie można go było wykluczyć żadnymi dostępnymi metodami. Potwierdzają to też niektóre z przedłożonych przez skarżącą opinii biegłych pulmonologów.
Przechodząc do rozpoznania istoty sprawy organ drugiej instancji wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dawał podstawy do stwierdzenia wystąpienia u pracownika choroby zawodowej. Wypowiedziała się bowiem w tej kwestii uprawniona jednostka orzecznicza, która przyjęła, że zdiagnozowane u pracownika schorzenie miało związek z panującym w zakładzie skarżącej narażeniem zawodowym na działanie czynnika rakotwórczego w postaci wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). Nie oznaczało to jednak, że należało ten związek dowieść ponad wszelka wątpliwość. Wystarczającym było bowiem wykazanie jego istnienia z wysokim stopniem prawdopodobieństwa.
Organ odwoławczy zauważył również, że dla oceny narażenia zawodowego, poza samym występowaniem substancji szkodliwej, bierze się pod uwagę także pierwotną lokalizację nowotworu oraz okres latencji. Krytycznym organem dla umiejscowienia nowotworu wywołanego działaniem czynników WWA są zaś płuca, gdzie rozwinął się nowotwór zdiagnozowany u pracownika. Wprawdzie z dokonanych ustaleń wynikało, że pracownik od wielu lat palił papierosy, co także może powodować raka płuc, jednakże nie ma żadnych badań, które pozwoliłyby na rozróżnienie tych dwóch przyczyn odpowiedzialnych za powstanie przedmiotowego schorzenia. W takim wypadku nie można wykazać, że WWA nie przyczyniło się do jego rozwoju, skoro występowało ono stale w środowisku pracy przez okres ponad 18 lat. Spełniony został przy tym stosowny okres latencji dla tego rodzaju nowotworu, który wynosi 20-30 lat, choć kształtował się on nieco poniżej dolnej granicy.
Organ odwoławczy w konkluzji wskazał, że dysponując rzetelną i niebudzącą wątpliwości opinią specjalistycznej jednostki ustanowionej do badania wpływu środowiska pracy na zdiagnozowane u pracowników choroby, nie mógł dopuścić przedstawionych przez skarżącą dowodów z opinii pulmonologicznych, które dodatkowo nie zostały sporządzone do celów niniejszego postępowania.
W rezultacie Wojewódzki Inspektor Sanitarny, podkreślając konieczność posiłkowania się wiedzą specjalistyczną uprawnionej jednostki, przyjął zawodową etiologię zdiagnozowanego u pracownika nowotworu i stwierdził chorobę zawodową wymienioną w pozycji 17 pkt 1 wykazu.
W skardze do tut. Sądu strona zarzuciła organowi drugiej instancji:
1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2351 i art. 2352 k.p., poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy nie można bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić, że choroba pracownika została spowodowana narażeniem zawodowym;
2) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 75 § 1 w zw. z art. 78 § 1 i § 2 w zw. z art. 136 § 1 k.p.a., poprzez niedopuszczenie i nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego pulmonologa lub innego lekarza orzecznika na okoliczność ustalenia, jakie czynniki wywołały nowotwór u pracownika oraz czy upłynął wymagany okres latencji;
b) art. 81a § 2 pkt 1 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy wynik niniejszego postępowania wywiera bezpośredni wpływ na interesy skarżącej;
c) art. 84 § 2 w zw. z art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez brak wyłączenia lekarza orzecznika, który brał udział w wydaniu orzeczenia lekarskiego na zlecenie organów pierwszej i drugiej instancji, co skutkowało brakiem weryfikacji zarzutów spółki, odnoszących się do wadliwości orzeczenia lekarskiego przez bezstronny podmiot;
d) art. 77 § 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia przez organ administracyjny całokształtu materiału dowodowego, polegającego na zupełnym pominięciu przy ustaleniu, czy bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem można stwierdzić, że nowotwór płuca u pracownika miał etiologię zawodową, czy wynika z palenia papierosów w ilości 36 paczkolat, w sytuacji braku bezpośredniego narażenia na emisję wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), które to okoliczności rozpatrywane łącznie wykluczają możliwość uznania, że bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem choroba pracownika miała podłoże zawodowe;
e) art. 84 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie i przyznanie lekarzowi orzecznikowi uprawnienia do stosowania przepisów prawa i rozstrzygania ewentualnych wątpliwości na korzyść lub niekorzyść strony, w sytuacji, gdy rolą biegłego jest dostarczenie wiadomości specjalnych, zaś wyłączną kompetencją organu jest ocena materiału dowodowego sprawy.
W uzasadnieniu skarżąca rozwinęła treść przedstawionych zarzutów, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zasądzenie kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Wojewódzki Inspektor Sanitarny w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej u.p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 u.p.p.s.a.).
Rozpoznając niniejszą sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja została podjęta zgodnie z obowiązującym prawem i na podstawie należycie ustalonych okoliczności faktycznych.
Przedmiotem oceny była decyzja Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] października 2019 r., utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji orzekającą o stwierdzeniu choroby zawodowej – nowotworu złośliwego powstałego w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznawanego za rakotwórcze u ludzi – raka płuca prawego (poz. 17 pkt 1 wykazu chorób zawodowych).
Choroba zawodowa jest pojęciem prawnym zdefiniowanym w art. 2351 k.p. Zgodnie z tym przepisem, za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy, albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym". O stwierdzeniu choroby zawodowej decyduje zachowanie dwóch wymogów: zamieszczenie schorzenia w wykazie chorób zawodowych oraz ustalenie, że zostało ono spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy lub w związku ze sposobem wykonywania pracy. Jednocześnie art. 2352 k.p. stanowi, że rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych. Reasumując, choroba zawodowa jest pojęciem prawnym oznaczającym zachorowanie, które pozostaje w związku przyczynowym z pracą. Przyczyną ją wywołującą jest sama praca, jej rodzaj, charakter i warunki jej wykonywania. Z tego powodu choroby zawodowe są przewidywalne i zostały ujęte w tzw. wykazie chorób zawodowych.
Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 237 § 1 k.p., Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, którego postanowienia weszły w życie w dniu 3 lipca 2009 r. i obowiązywały w chwili wydawania przez organy obydwu instancji kontrolowanych decyzji.
Wskazane rozporządzenie ma charakter mieszany. Zawiera zarówno normy materialnoprawne, do jakich zaliczyć należy sam wykaz chorób zawodowych, jak i przepisy procesowe regulujące tryb postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych.
Zgodnie z § 6 ust. 1 r.ch.z., orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane dalej "orzeczeniem lekarskim" wydaje lekarz spełniający określone w § 5 ust. 1 rozporządzenia wymogi, na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego.
W myśl § 5 ust. 1 r.ch.z., właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w odrębnych przepisach, zatrudniony w jednostce orzeczniczej I lub II stopnia. Jednostkami orzeczniczymi II stopnia od orzeczeń wydanych przez lekarzy zatrudnionych w jednostkach orzeczniczych I stopnia są jednostki badawczo- rozwojowe w dziedzinie medycyny pracy (§ 5 ust. 3 r.ch.z.). Lekarze zatrudnieni w jednostkach orzeczniczych wydają orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane "orzeczeniem lekarskim" (§ 6 ust. 1 r.ch.z.).
Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wydaje się na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika (§ 8 ust. 1 r.ch.z.).
Każde orzeczenie lekarskie dotyczące rozpoznania choroby zawodowej jest opinią kwalifikowaną, stąd organ jest takim orzeczeniem związany i nie ma prawa do dokonania samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do rozpoznania odmiennego schorzenia. Wynika to z faktu, że stanowi ono podstawowy, wiarygodny środek dowodowy służący stwierdzeniu choroby zawodowej. Związanie organu orzeczeniem właściwej placówki medycznej nie jest wprawdzie tożsame z bezkrytyczną akceptacją zawartych w nim informacji, tym niemniej nie oznacza to możliwości kwestionowania ujętego w orzeczeniu rozpoznania w sytuacji, gdy nie budzi ono wątpliwości w świetle pozostałych dowodów (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II OSK 1078/06, oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 maja 2007 r., sygn. akt IV SA/Gl 794/06 – dostępne w centralnej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe orzeczenia przywołane w niniejszym uzasadnieniu).
Przy czym podkreślenia wymaga, że orzeczenia lekarskie, o których mowa w § 5 i § 6 rozporządzenia stanowią dowód w rozumieniu art. 75 k.p.a. w zw. z art. 84 § 1 k.p.a., podlegający ocenie organu administracji właściwego do stwierdzenia choroby zawodowej. Okoliczność, że organ administracji nie może we własnym zakresie, bez uzyskania orzeczenia lekarskiego, dokonać rozpoznania choroby i ustalenia, czy rozpoznane schorzenie mieści się w wykazie chorób zawodowych, nie zwalnia go od oceny tego orzeczenia stosownie do art. 80 k.p.a. Organ ma bowiem obowiązek kontrolować, czy wydane orzeczenia wyjaśniły istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wymagające wiadomości specjalnych. Organ ma możliwość uzupełnienia materiału dowodowego, a w razie potrzeby może zwracać się do lekarzy jednostek orzeczniczych o wyjaśnienie wątpliwości, rozbieżności czy sprzeczności, które nie pozwalają mu na jednoznaczne rozstrzygnięcie i wydanie decyzji w sprawie. Nie są wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy orzeczenia lekarskie, które nie odnoszą się w sposób szczegółowy do całości zgromadzonego materiału dowodowego. Orzeczenie lekarskie musi w sposób wszechstronny i przekonujący wyjaśniać wszystkie wątpliwości. Opinia jednostki uprawnionej do rozpoznawania chorób zawodowych powinna zawierać merytoryczne uzasadnienie stanowiska z odniesieniem się nie tylko do wyników badań tej jednostki, ale również do innych zebranych dowodów.
W okolicznościach niniejszej sprawy dokumentacja medyczna pracownika została poddana badaniom w uprawnionej jednostce orzeczniczej, tj. w DWOMP, która wydała orzeczenie lekarskie nr [...] z dnia [...] grudnia 2018 r.
Stwierdza ono, że rozpoznany u pracownika rak płuca prawego stanowi chorobę wymienioną w poz. 17 pkt 1 wykazu chorób zawodowych oraz ma zawodową etiologię.
Oceniając powyższe orzeczenie na tle przepisów rozporządzenia należy uznać, że spełnia ono wymagania określone w § 5 r.ch.z. Zostało ono wydane przez lekarza zatrudnionego w jednostce orzeczniczej I stopnia wskazanej w § 5 ust. 2 pkt 1 r.ch.z., tj. w poradni chorób zawodowych wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy.
Przy czym wbrew zarzutom skargi lekarz ten nie podlegał wyłączeniu na zasadach przewidzianych w art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. z uwagi na to, że brał udział w procesie orzeczniczym realizowanym w toku postępowania przed organem pierwszej instancji. Nie sporządził on bowiem dwóch odrębnych opinii lekarskich na dwóch różnych etapach postępowania administracyjnego, lecz jedynie uzupełnił opinię z dnia [...] grudnia 2018 r. Podstawą do takiego działania był zaś § 8 ust. 2 r.ch.z., który stanowi że jeżeli właściwy państwowy inspektor sanitarny uzna, że materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji, może m.in. żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia. Przepis ten nie wprowadza ograniczenia co do etapu postępowania, na którym właściwy organ może się zwrócić o takie uzasadnienie. Pozwala to zatem na przyjęcie, że wskazane uprawnienie przysługuje również organowi drugiej instancji, zwłaszcza że taką możliwość daje mu również art. 136 § 1 k.p.a., pozwalający na samodzielne przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego w toczącej się przed nim sprawie.
Za wyłączeniem nie przemawiała również okoliczność podnoszonych przez skarżącą różnic metodologicznych pomiędzy wydanymi przez biegłego opiniami w odrębnych sprawach. Zostały one bowiem sporządzone w odniesieniu do innych pracowników, których przebieg schorzenia i właściwości osobnicze mogły mieć wpływ na ostateczną diagnozę.
Poza tym nie można zgodzić się ze skarżącą, że opinia lekarska sporządzona w niniejszej sprawie wskazuje na okres latencji nowotworu krótszy niż 20 lat. Jest to bowiem nieprawidłowa interpretacja wyników opiniowania lekarskiego wysnuta jednakże przez organ drugiej instancji – o czym będzie zresztą mowa później – nie zaś stwierdzenie zawarte w orzeczeniu biegłego. Wydane w niniejszej sprawie orzeczenie lekarskie nie pozostaje więc w sprzeczności z opiniami tego biegłego sporządzonymi w ramach innych postępowań.
Spełnia ono również pozostałe wymagania określone w § 6 r.ch.z., gdyż została wydana na podstawie wyników przeprowadzonych badań i konsultacji lekarskich, dokumentacji medycznej pracownika, dokumentacji zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego.
Uzasadnienie opinii jest logiczne i spójne. Nie budzi wątpliwości jakie czynniki zadecydowały o stwierdzeniu, że zdiagnozowana u pracownika choroba ma charakter zawodowy.
Na uwzględnienie nie zasługują również podnoszone przez skarżącą zarzuty względem niewłaściwej oceny przez lekarza orzecznika okoliczności długoletniego palenia przez pracownika papierosów. Trzeba bowiem zauważyć, że tak w opinii głównej, jak i uzupełniającej wzięto pod uwagę tę kwestię, podzielając twierdzenie spółki, że palenie tytoniu stanowi pozazawodowy czynnik rozwoju choroby nowotworowej płuc. Jednakże równocześnie podkreślono, że aktualna wiedza medyczna nie dysponuje odpowiednimi instrumentami diagnostycznymi do wyraźnego wyodrębnienia przyczyn powstawania nowotworów płuc. Rakotwórcze działanie nikotyny ujawnia się bowiem zwykle po upływie kilkudziesięciu "paczkolat", podczas gdy wpływ czynnika WWA może nastąpić już w momencie pierwszego zetknięcia się z nim. Stąd też wobec braku możliwości jednoznacznego stwierdzenia, co było czynnikiem dominującym w powstaniu i rozwoju choroby nowotworowej u pracownika przyjęto z wysokim stopniem prawdopodobieństwa, że były to wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, gdyż nie można ich było wykluczyć żadnymi metodami.
Takie założenie – w ocenie Sądu – zasługuje na aprobatę, albowiem w toku postępowania epidemiologicznego nie można nie wziąć pod uwagę obecności czynnika szkodliwego w środowisku pracy. Stwierdzenie jego wystąpienia zawsze zaś będzie miało istotny wpływ na ocenę przyczyn danej choroby. Oczywiście trzeba również uwzględnić istniejące czynniki pozazawodowe, do których – w przypadku nowotworu płuc – niewątpliwie należy palenie papierosów. Jednakże diagnozę lekarską, uznającą dane schorzenie za chorobę zawodową, zawsze będzie dokonywał biegły, dysponujący wiedzą specjalną, niedostępną organom, czy też sądowi. Skoro zatem w opinii biegłego z zakresu medycyny pracy stwierdzono z wysokim stopniem prawdopodobieństwa, że zdiagnozowany u pracownika nowotwór ma zawodową etiologię, to nawet pomimo sygnalizowanego braku możliwości zbadania wpływu palenia papierosów na jego powstanie, należy przyjąć, że był to czynnik determinujący rozwój schorzenia.
Ponadto w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że jeśli choroba zawodowa powstała w warunkach narażenia zawodowego, a nie ustalono w sposób pewny lub z wysokim prawdopodobieństwem, że schorzenie to powstało w wyniku działania pozazawodowych czynników etiologicznych, to brak jest podstaw, aby apriorycznie przyjąć, że dana choroba zawodowa nie powstała co najmniej z wysokim prawdopodobieństwem w następstwie działania czynników narażenia zawodowego. Obalenie domniemania związku przyczynowego pomiędzy zaistnieniem schorzenia prawnie uznanego za chorobę zawodową a warunkami pracy narażającymi na jego powstanie może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy na podstawie orzeczeń lub opinii lekarskich organy administracji sanitarnej wykażą, że określone schorzenie zaliczone do wykazu chorób zawodowych powstało bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem wyłącznie w wyniku działania czynników pozazawodowych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2018 r., sygn. akt II OSK 2751/16, oraz z dnia 12 grudnia 2019 r., sygn. akt II OSK 285/18).
Domniemania zawodowej etiologii nowotworu nie zdołały zaś obalić przedłożone przez stronę opinie biegłych pulmonologów, gdyż zostały one sporządzone na potrzeby innego rodzaju postępowań toczących się z udziałem skarżącej, w dodatku przez lekarzy, którzy nie byli uprawnieni do orzekania w przedmiocie chorób zawodowych. Trafnie przy tym dostrzeżono, że żadna z nich nie zawierałaby stwierdzenia jednoznacznie dyskwalifikującego możliwość rozpoznania choroby zawodowej w postaci nowotworu płuc u osób będących długoletnimi palaczami papierosów. Dodatkowo należy zauważyć, że część z tych opinii zawiera także informację o wcześniejszym rozpoznaniu choroby zawodowej u badanych osób. Potwierdza to zatem wniosek, że dla uznania zawodowego podłoża nowotworu płuc nie ma doniosłego znaczenia okoliczność długoletniego palenia papierosów przez pracowników.
Stąd też w niniejszej sprawie nie było potrzeby powołania dodatkowych biegłych z zakresu pulmonologii, zwłaszcza że obowiązujące przepisy nie przewidują takiej możliwości, koncentrując cały przebieg postępowania diagnostycznego w uprawnionych do tego jednostkach orzeczniczych. I tylko one w razie potrzeby mogły skorzystać z dodatkowych konsultacji specjalistycznych. Ponadto próbę podważenia, czy choćby zweryfikowania wydanych w tych jednostkach orzeczeń lekarskich na wniosek pracodawcy należałoby traktować w kategoriach naruszenia § 7 ust. 1 r.ch.z., który możliwość zakwestionowania orzeczenia lekarskiego przyznaje wyłącznie pracownikowi lub byłemu pracownikowi.
Mając na uwadze powyższe okoliczności stwierdzić należy, że w sprawie brak było podstaw do kwestionowania prawidłowości wydanego w stosunku do pracownika orzeczenia lekarskiego, uznającego istnienie związku przyczynowego pomiędzy występującym schorzeniem a narażeniem zawodowym.
Podkreślić także należy, że opinia lekarska nie była jedynym dowodem jaki został zgromadzonym przez organy w toku postępowania wyjaśniającego. Podstawę do wydania decyzji stanowiły również karty oceny narażenia zawodowego, jak i wyjaśnienia pracownika. Na ich podstawie organy trafnie przyjęły, że w zakładzie skarżącej pracownik był narażony na działanie czynników rakotwórczych w postaci wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA).
Jak wynika z treści § 6 ust. 2 pkt 4 r.ch.z., narażenie zawodowe podlega ocenie, przy dokonaniu której uwzględnia się w odniesieniu do czynników o działaniu rakotwórczym – m.in. procesy technologiczne określone w przepisach rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym (t. jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 1117 ze zm.), wydanego na podstawie art. 222 § 3 k.p., oraz pierwotną lokalizację nowotworu i okres latencji.
W niniejszej sprawie czynnikiem rakotwórczym, wymienionym w załączniku nr 1 do powyższego rozporządzenia Ministra Zdrowia, były wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, obecne w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych, uwalniane m.in. w procesie technologicznym koksowania węgla. Jak wynika z ustaleń organu pierwszej instancji, czynnik WWA był obecny w zakładzie skarżącej na oddziale piecosortowni, zajmującym się w głównej mierze właściwym procesem przetwarzania węgla w koks. Oddział węglowni, na którym zatrudniony był pracownik, znajdował się jednak w bezpośrednim jego sąsiedztwie, stąd też istniało potencjalne narażenie na działanie czynnika WWA. Jednakże bezpośrednim dowodem na stwierdzenie jego występowania także na oddziale węglowni jest protokół kontroli nr [...] przeprowadzonej w dniu 8 lutego 2018 r., w którego konkluzji odnotowano, że pracownicy tego oddziału pracują w kontakcie z czynnikiem WWA, generowanym na oddziale piecosortowni. Podstawą zaś do wyciągnięcia takich wniosków była analiza pomiarów dokonanych na stanowiskach pracy na oddziale węglowni. Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pracownik był narażony na działanie tego czynnika na zajmowanym przez siebie stanowisku pracy.
Oceniając narażenie zawodowe organy wzięły również pod uwagę pierwotną lokalizację nowotworu i wynikające z tego okoliczności, o których już była mowa powyżej w kontekście genezy i czynników rozwoju nowotworu płuc, a także okres latencji. Przy czym w tym ostatnim przypadku organ drugiej instancji niewłaściwie utożsamił go z okresem narażenia zawodowego stwierdzając, że kształtował się on poniżej minimalnego progu przyjętego dla nowotworu płuc, co zresztą stało się podstawą wywiedzionego przez stronę zarzutu. Tymczasem okres latencji, rozumiany jako czas pomiędzy zapoczątkowaniem procesu chorobowego a ujawnieniem się jego pierwszych objawów, w niniejszej sprawie kształtował się na poziomie 40 lat, nie zaś poniżej 20 lat jak przyjęto w kwestionowanym rozstrzygnięciu. Zatrudnienie w szkodliwych warunkach nastąpiło bowiem w 1978 r., zaś pierwsze objawy choroby nowotworowej zostały stwierdzone w 2018 r. Zatem okres latencji raka płuc został w niniejszej sprawie spełniony z naddatkiem i nie było podstaw do jego kwestionowania. Błędne zaś twierdzenie organu drugiej instancji o jego długości nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.
Nie zostały tym samym naruszone reguły prowadzenia postępowania dowodowego określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Prawidłowo ustalono istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne, zaś wniosek organu wyprowadzony z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wykracza poza swobodną ocenę dowodów.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi należy wskazać, że na wynik rozstrzygnięcia nie miała wpływu okoliczność, iż niniejsza sprawa była pierwszym przypadkiem stwierdzenia wystąpienie choroby zawodowej u pracownika oddziału węglowni w ostatnich 47 latach. Powstanie i rozwój choroby zawodowej jest bowiem zjawiskiem osobniczym, uzależnionym nie tyle od stanu zdrowia i właściwości biologicznych danego pracownika, ale od wpływu jaki na te czynniki mają warunki wykonywania pracy. Tę zależność nie zawsze można przewidzieć, ale jej zaistnienie daje się uprawdopodobnić bądź wykluczyć z wykorzystaniem wiadomości specjalnych. Stąd też w tym zakresie kwestię orzekania o rozpoznaniu choroby zawodowej powierzono wyspecjalizowanej grupie lekarzy, dysponujących odpowiednim przygotowaniem do oceny wpływu środowiska pracy na organizm człowieka. Zawsze odbywa się to jednak w konkretnym przypadku. I nawet brak występowania tego typu sytuacji w przeszłości nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że w indywidualnej sprawie mamy do czynienia z zawodową etiologią choroby.
Nie można również uznać za zasadne zarzutów bezpodstawnego rozstrzygnięcia przez organy sanitarne wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść pracownika, bez należytego wzięcia pod uwagę interesów spółki. Godzi się bowiem podkreślić, że wątpliwości te nie dotyczyły okoliczności faktycznych ustalanych w drodze postępowania administracyjnego. Odnosiły się one do samego procesu orzeczniczego i do aktualnej wiedzy medycznej. Stąd też podmiotem uprawnionym do ich rozważenia, a następnie rozstrzygnięcia był wyłącznie lekarz orzecznik, w którego kompetencjach leżało ustosunkowanie się do nich z punktu widzenia wiadomości specjalnych. Zatem zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść pracownika, na którą powołały się organy obu instancji, dotyczyła w pierwszym rzędzie kwestii medycznych, nie zaś faktycznych. Jej źródłem nie był zaś art. 81a § 1 k.p.a., który jak zasadnie zauważyła spółka, nie mógł być stosowany choćby z tego powodu, że w sprawie uczestniczyły strony o spornych interesach, lecz dorobek orzeczniczy sądów administracyjnych w sprawach z zakresu chorób zawodowych, kształtowany od początków istnienia sądownictwa administracyjnego i respektowany po dzień dzisiejszy, także przez skład orzekający w niniejszej sprawie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 1982 r., sygn. akt II SA 372/82, z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 2492/12 oraz z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt II OSK 2050/17).
Reasumując, w niniejszej sprawie organy sanitarne na podstawie wyczerpująco zgromadzonego i trafnie ocenionego materiału dowodowego ustaliły prawidłowy stan faktyczny, z którego jednoznacznie wynika, że pracownik wykonywał czynności zawodowe w warunkach narażenia na powstanie nowotworu złośliwego wywołanego w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi tj. choroby zawodowej zdefiniowanej w art. 2351 k.p. i ujętej w wykazie chorób zawodowych pod pozycją 17 pkt 1.
Mając na uwadze, że zakwestionowana decyzja okazała się prawidłowa a podniesione zarzuty nie były uzasadnione, wniesiona skarga podlegała oddaleniu w całości na podstawie art. 151 u.p.p.s.a.