IV SA/Wr 459/24

IV SA/Wr 459/24 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-12-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Nikiforów
Aneta Brzezińska /sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 421
art. 4 ust. 2, art. 2 pkt 10
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 31 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi G. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2024 r. nr 010070/680/2277478/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2023/2024 uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 maja 2023 r. nr 010070/680/2277478/2023
Uzasadnienie
W dniu 22 lutego 2023 r. G. N. (dalej: skarżący) złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko (L. N., ur. [...] r.) na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Do wniosku skarżący załączył postanowienie Sądu Rejonowego w Bolesławcu, III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 9 grudnia 2022 r. (sygn. akt III Nsm 785/22), z którego wynika, że Sąd postanowił udzielić z urzędu zabezpieczenia polegającego na tym, że na czas trwania postępowania sądowego powierzył bieżącą pieczę nad małoletnią L. N. skarżącemu oraz ustalił miejsce pobytu trójki małoletnich dzieci (w tym: L. N.) przy skarżącym.
Pismem z 20 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wezwał skarżącego do dostarczenia brakujących dokumentów (zaświadczenia o złożonym przyrzeczeniu opiekuna prawnego dziecka, zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia), w terminie 7 dni ze wskazaniem, że jeżeli skarżący nie uzupełni wniosku w wyznaczonym terminie, to pozostawi wniosek skarżącego bez rozpatrzenia.
Pismem 10 maja 2023 r. skarżący wskazał, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Bolesławcu na czas trwania postępowania powierzył mu pieczę nad małoletnią L. N. Wskazał, że jest jedynym opiekunem małoletniej, która jest na jego utrzymaniu. Poinformował, że jest w trakcie rozwodu.
Decyzją z 19 maja 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego, ponieważ uznał, że skarżący nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r., poz. 421), dalej: u.p.p.w.d. Od niniejszej decyzji skarżący wywiódł odwołanie do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazując, że 5 października 2022 r. złożył do Sądu wniosek o uznanie go rodziną zastępczą dla małoletniej L. N. Na czas trwania tego postępowania Sąd Rejonowy w Bolesławcu, III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 9 grudnia 2022 r. (sygn. akt III Nsm 785/22) powierzył mu bieżącą pieczę nad małoletnią L. N. oraz ustalił przy nim jej miejsce pobytu. Wskazał, że do dnia złożenia odwołania sprawa ta nie została zakończona. Podkreślił, że jest jedynym opiekunem faktycznym małoletniej, która z nim zamieszkuje i którą utrzymuje. Przywołał orzeczenia sądów administracyjnych, kiedy to z wnioskiem o świadczenie wystąpiła osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie bieżącej pieczy nad dzieckiem.
Decyzją z 31 lipca 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – po rozpoznaniu odwołania skarżącego – utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – po przywołaniu przepisów mających zastosowanie w sprawie, w szczególności treści art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. – wskazał, że 20 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wezwał skarżącego do przedstawienia zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenia córki w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, wraz z datą umieszczenia. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie przedłożył wskazanych dokumentów, dlatego też Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił mu prawa do wnioskowanego świadczenia. Końcowo Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że skarżący nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., a zatem nie przysługuje mu prawo do świadczenia wychowawczego na córkę.
Od niniejszej decyzji skarżący – reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika – wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zarzucając jej naruszenie:
- art. 138 §1 pkt 1 k.p.a i art. 6 k.p.a. poprzez utrzymanie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wadliwej decyzji,
- art. 8 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez wydanie decyzji w sposób naruszający zasadę budzenia zaufania uczestników postępowania do organów władzy publicznej,
art. 7, 77, 80 k.p.a. poprzez zaniechanie wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, a w szczególności wobec faktu, że skarżącemu została powierzona postanowieniem Sądu Rejonowego w Bolesławcu bieżąca piecza nad małoletnią L. N.,
- art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. poprzez pobawienie skarżącego, który jest faktycznym opiekunem małoletniej L. N. prawa do uzyskania świadczenia wychowawczego, pomimo ponoszenia przez niego bieżących kosztów jej utrzymania,
art. 4 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d. w zw. z art. 8, art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 20 i 27 ust. 3 Konwencji Praw Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. poprzez ich błędną wykładnię, a zarazem nierówne traktowanie podmiotów oraz przyjęcie, że skarżący nie należy do kręgu osób, którym przysługuje świadczenie wychowawcze na rzecz małoletniej wobec braku sprawowania "pieczy zastępczej", przy jednoczesnym sprawowaniu "bieżącej pieczy" gdzie skarżący mieszka wraz z L. N., na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z 9 grudnia 2022 r. w sprawie o sygn. akt III Nsm 785/22.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenia, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935); dalej: p.p.s.a., stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie). W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji.
Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 31 lipca 2024 r., który – po rozpoznaniu odwołania skarżącego – utrzymał w mocy decyzję z 14 czerwca 2024 r. w sprawie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego na małoletnią L. N.
Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpił skarżący, który na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Bolesławcu, III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 9 grudnia 2022 r. (sygn. akt III Nsm 785/22), w ramach zabezpieczenia na czas trwania postępowania, sprawuje bieżącą pieczę nad małoletnią L. N. W postanowieniu tym, Sąd ustalił również miejsce pobytu małoletniej przy skarżącym. Pomimo powyższego (w tym wyjaśnień skarżącego, że 5 października 2022 r. złożył do Sądu wniosek o ustanowienie go rodziną zastępczą dla małoletniej oraz, że jest jedynym jej opiekunem faktycznym, a małoletnia z nim zamieszkuje i to on ponosi koszty jej utrzymania) organy odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia wychowawczego, gdyż – w ich ocenie – nie należy on do kręgu osób (podmiotów) wymienionych w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., a zatem nie przysługuje mu prawo do świadczenia wychowawczego na małoletnią.
Zgodnie natomiast z tym przepisem (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie wychowawcze przysługuje:
1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo
4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.
Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., zawiera nadto definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest "osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka".
Zgodnie zaś z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Tym samym pomimo okoliczności, że zgodnie z powołanym przepisem świadczenie powinno iść "za dzieckiem", literalne zastosowanie art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., pozbawia możliwości uzyskania wsparcia faktycznego opiekuna dziecka sprawującego nad nim "bieżącą pieczę", w sytuacji gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego, a jednocześnie nie jest efektem wniosku o przysposobienie, tak jak to miało miejsce w sprawie skarżącego.
Kontrowersje związane z relacją definicji zawartej w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. do treści art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. w sytuacji, gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego występuje osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim dzieckiem, były już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd dominujący, że przepis ten w sposób nierówny i niedostateczny chroni prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (wyrok NSA z 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19 oraz wyroki WSA w Gliwicach z 5 kwietnia 2024 r., II SA/Gl 1875/23, WSA we Wrocławiu z 23 marca 2017 r., IV SA/Wr 543/16; WSA w Poznaniu z 14 czerwca 2017 r., II SA/Po 257/17; WSA w Krakowie z 29 listopada 2017, III SA/Kr 1140/17; WSA w Łodzi z 16 października 2018 r., II SA/Łd 533/18; WSA w Bydgoszczy z 27 kwietnia 2022 r., II SA/Bd 40/22 oraz WSA w Gliwicach z 28 czerwca 2022 r., II SA/Gl 592/22; CBOSA). Przedstawiona w tych wyrokach argumentacja odwołuje się do treści art. 8 ust. 2 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, które to w odniesieniu do przepisów rozważanej ustawy, każą przyjąć, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma prawo domagania się pomocy, a państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza bowiem podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.
Przyjąć zatem należy, że niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka jest, wynikające z literalnej wykładni art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem (w sposób nieuprawniony) osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem (czyli w rozpoznawanej sprawie skarżącego). Zawężenie to narusza nakaz równego, jednakowego traktowania adresatów charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Nie znajduje ono zatem uzasadnienia i pozostaje w sprzeczności z celami ustawy i funkcjami świadczenia wychowawczego.
Nadto odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, należy również interpretować jak to słusznie podniósł w skardze skarżący w świetle obowiązków wynikających dla państwa z art. 20 i art. 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), które jako przepisy pochodzące z ratyfikowanej i należycie ogłoszonej umowy międzynarodowej, stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stasowane (art. 91 ust. 1 Konstytucji). A zgodnie z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Państwa, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań (art. 27 ust. 3 Konwencji).
W uzupełnieniu tej argumentacji wskazać również należy, że racjonalność art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. jest co najmniej wątpliwa. Stosując bowiem literalnie brzmienie tegoż przepisu organ powinien przyznać uprawnienie do świadczenia już tylko z samego faktu złożenia wniosku, niezależnie od spełnienia jakichkolwiek (innych) warunków prawnych, co oznacza, że dotyczyłoby to także osoby, która nie spełnia nawet podstawowych warunków adopcji i z góry "wiadomo", że jej wniosek nie może zostać uwzględniony, jeśli formalnie złożyła taki wniosek i faktycznie opiekuje się małoletnim. Ustawa daje zatem preferencję opiekunowi faktycznemu, którego wykazywane prawo do opieki jest niejako "słabsze", niż opiekunowi faktycznemu, który opiekę sprawuje na mocy orzeczenia sądowego (wyrok WSA w Rzeszowie, II SA/Rz 769/18, CBOSA).
W konsekwencji uznać należy, że pozbawienie skarżącego, któremu legalnie powierzono bezpośrednią pieczę bieżącą nad małoletnią i który ją faktycznie sprawuje (małoletnia z nim zamieszkuje, a skarżący ją utrzymuje), dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu w oparciu (jedynie) o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, co stanowi rażące naruszenie mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.p.w.d.
Stąd też, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 153 p.p.s.a. sąd orzekający zobowiązuje organ do uwzględnienia w trakcie ponownego orzekania oceny prawnej oraz wskazań wyrażonych w sprawie.