IV SA/Wr 449/23

IV SA/Wr 449/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-03-27
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-07-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Makowska-Hrycyk /sprawozdawca/
Ewa Kamieniecka
Gabriel Węgrzyn /przewodniczący/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2359/24 - Wyrok NSA z 2025-12-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 39
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk (sprawozdawca), Protokolant Referent Agnieszka Zych-Zaborska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 1 czerwca 2023 r. nr SKO.PS/41/52/23 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje na rzecz adwokata W. M. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych), w tym podatek od towarów i usług w kwocie 89,80 zł (słownie: osiemdziesiąt dziewięć złotych i osiemdziesiąt groszy), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w postępowaniu sądowym.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. Ł. (dalej: skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze (dalej: SKO, organ odwoławczy) z dnia 1 czerwca 2023 r. nr SKO.PS/41/52/23 utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Jeleniej Góry (dalej: Prezydent Miasta, organ pierwszej instancji) z dnia 17 kwietnia 2023 r. nr MOPS/DŚ/JJ/4050/09253-003017/2023 odmawiającą przyznania zasiłku celowego w marcu 2023 r.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy wynika, że Sąd Okręgowy w Opolu postanowieniem z 8 września 2022 r. sygn. akt III Ko 252/22 na podstawie art. 201 § 2 i art. 200b k.k.w. określił wobec skarżącego, jako sprawcy czynu z art. 13 § 1 w zw. z art. 148 § 1 Kodeksu karnego (k.k.), miejsce odbywania środka zabezpieczającego w Wojewódzkim Szpitalu [...] w L. (dalej też: szpital) uznając, że kontynuowanie leczenia [...] powinno nastąpić w zakładzie [...] dysponującym wzmocnionym poziomem zabezpieczenia. Postanowieniem z dnia 19 września 2022 r. sąd ten nakazał Wojewódzkiemu Szpitalowi [...] w L. (dalej też: szpital) przyjęcie skarżącego na leczenie w warunkach wzmocnionego poziomu zabezpieczenia na podstawie postanowienia tego sądu z 8 września 2022 r. sygn. akt III Ko 252/22.
Wnioskami z 14 lutego 2023 r. oraz 1 marca 2023 r. skarżący, przebywając w ww. placówce, zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jeleniej Górze (MOPS) o przyznanie zasiłku celowego od dnia 1 marca 2023 r. W wniosku z 14 lutego 2023 r. wskazał, że jest osobą ubogą, bez prawa do żadnych świadczeń, nie ma żadnych dochodów, a obecnie przebywa w szpitalu, gdzie musi sam się utrzymać. Potrzebne są mu: jedzenie, kosmetyki, środki higieniczne, odzież, a ponadto musi opłacać rachunki za mieszkanie. We wniosku z 1 marca 2023 r. uzupełnił żądanie o pomoc finansową i materialną poprzez urządzenie mieszkania skarżącego przy "ul. [...]" w J., ponieważ po opuszczeniu szpitala chciałby zabierać swoich czworo dzieci, które nie mieszkają ze skarżącym, do godnych warunków mieszkaniowych takich jak w Unii Europejskiej. Wniósł w tym zakresie o remont mieszkania, wymianę okien i drzwi, ekologiczny piec, nowe meble, sprzęt RTV i AGD lub o środki finansowe na te wydatki. Wyjaśnił, że jest osobą z drugim stopniem niepełnosprawności, w ciężkiej sytuacji materialnej, ubogi, w chorobie [...] datowanej od 35 roku życia. Nie pobiera żadnych zasiłków i nie ma żadnych dochodów.
MOPS pismem z 23 lutego 2023 r. zwrócił się do szpitala o przeprowadzenie ze skarżącym wywiadu środowiskowego, co zostało wykonane w dniu 13 marca 2023 r. W dniu 30 marca 2023 r. skarżący przedstawił do akt orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z 4 listopada 2022 r. o częściowej niezdolności do pracy do 30 września 2023 r.
Decyzją z 14 kwietnia 2023 r. wydaną na podstawie art. 2, art. 3, art. 4, art. 6, art. 7, art. 8, art. 13, art. 39 i art. 106 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.; dalej: u.p.s.) Prezydent Miasta odmówił przyznania prawa do zasiłku celowego w marcu 2023 r. na cele wskazane we wnioskach z 14 lutego i 1 marca 2023 r. ustalił, że skarżący jest nieaktywny zawodowo m.in. z uwagi na umiarkowany stopień niepełnosprawności orzeczony od 20 stycznia 2022 r. do 28 lutego 2023 r. oraz jest częściowo niezdolny do pracy do dnia 30 września 2023 r., a niezdolność ta powstała od 19 listopada 2021 r. Ustalił też, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i od kwietnia 2022 r. nie wykazuje żadnego dochodu. Jako sprawca czynu z art. 13 § 1 i art. 148 § 1 k.k. skarżący został umieszczony – na podstawie art. 200b i art. 201 § 2 k.k.w. w Wojewódzkim Szpitalu [...] w L., gdzie odbywa karę w postaci środka zabezpieczającego w oparciu o postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu III Wydział Karny z 8 września 022 r. sygn. akt III Ko 252/22 oraz w oparciu o nakaz przyjęcia na leczenie z dnia 19 września 2022 r. wydany przez ww. sąd.
Organ pierwszej instancji ustalił ponadto, że skarżący od 4 października 2022 r. i nadal przebywa w szpitalu na podstawie ww. postanowienia sądu, który orzekł o konieczności zastosowania środka zabezpieczającego wobec skarżącego. Ustalenie to odniósł do treści art. 13 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej. Stwierdził, że przepis ten ma zastosowanie także do osoby, wobec której orzeczono zamiast kary pozbawienia wolności środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie leczniczym. Uznał, że skarżącemu nie przysługuje prawo do zasiłku celowego na cele wskazane w ww. wnioskach od marca 2023 r., ponieważ bezspornie skarżący umieszczony został przymusowo w zamkniętym ośrodku leczniczym jako sprawca czynu zabronionego, gdzie na koszt państwa ma zagwarantowane warunki niezbędne do przeżycia i zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych (całodobowe utrzymanie w całokształcie sytuacji bytowej i leczenie) – analogicznie jak osoba odbywająca karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym.
W odwołaniu od tej decyzji skarżący zakwestionował wykładnię art. 13 ust. 1 u.p.s. przyjętą w decyzji organu pierwszej instancji, a także ustalenia faktyczne, że w szpitalu ma zagwarantowane warunki niezbędne do przeżycia i zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych tak jak osoba odbywająca karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym. Przedstawił obszerną wykładnię art. 13 ust. 1 u.p.s. z uwzględnieniem przepisów k.p.k. z wnioskiem, że przyjęcie dopuszczalności stosowania art. 13 ust.1 u.p.s. względem osób izolowanych w innym trybie niż odbywanie kary pozbawienia wolności stanowi nieuzasadnione rozszerzenia stosowania tego przepisu. Na poparcie poglądu przytoczył orzecznictwo sądów administracyjnych, tj. wyrok WSA w Olsztynie z 2018 r. o sygn. akt II SA/Ol 598/18. Wyjaśnił ponadto, że wobec skarżącego nie zastosowano kary, a postępowanie karne zostało umorzone i orzeczono wobec skarżącego środek zapobiegawczy w postaci umieszczenia w szpitalu [...]. Sytuacja skarżącego wobec tego nie może być zrównana z sytuacją osoby odbywającej karę. Wskazał, że zakłady karne finansowane są budżetu państwa i zapewniają wszystkie potrzebne do życia rzeczy: odzież, obuwie, wyżywienie, znaczki, kosmetyki itp. Oraz pracę, a szpital – gdzie obecnie skarżący przebywa – nie zapewnia mu tych rzeczy i potrzeb do godnego i prawidłowego funkcjonowania. Ponadto podał, że osoby przebywające ze skarżącym w szpitalu (pacjenci), które nie mają umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i co za tym idzie przyznanego zasiłku stałego, pobierają zasiłki okresowe i celowe.
Zaskarżoną decyzją SKO utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta. W uzasadnieniu wskazał, że skarżący spełnia warunki z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s., aby otrzymać prawo do zasiłku celowego na wskazane we wnioskach potrzeby. Ze względu jednak na negatywną przesłankę wyrażoną w art. 13 ust. 1 u.p.s. prawo to skarżącemu nie przysługuje. Organ odwoławczy uznał, że sytuacja osoby, wobec której zastosowany został środek zabezpieczający w postaci przymusowego umieszczenia w szpitalu [...] jest tożsama z pozycją osoby odbywającej karę pozbawienia wolności. Tak też ocenił ustalenia w sprawie. Wskazał, że wobec skarżącego orzeczony został środek zabezpieczający na podstawie art. 93g § 1 k.k. z uwagi na zaistnienie wysokiego prawdopodobieństwa, ze ponownie popełni czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą [...]. Skarżący nie ponosi kosztów pobytu w szpitalu, ponieważ są one pokrywane ze środków publicznych. Wobec tego przyznanie skarżącemu wnioskowanego zasiłku celowego nie spełniłoby celu określonego w art. 2 ust. 1 u.p.s., ponieważ nie służyłoby przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej, której nie jest on w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. SKO argumentowało, że pod pojęciem odbywania kary pozbawienia wolności należy rozumieć także pobyt w zamkniętym zakładzie połączony z efektywnym pozbawieniem wolności. Charakter takiego pobytu nakłada na państwo obowiązek utrzymania osoby skierowanej do takiego zakładu i zapewnienia jej odpowiednich warunków bytowych i leczniczych w stosunku do stanu zdrowia. Na poparcie stanowiska SKO przywołało orzecznictwo sadów administracyjnych. SKO wyjaśniło również, że ze względu na obowiązek oceny sytuacji indywidualnie każdego świadczeniobiorcy, nie mogło odnieść się rzeczowo do zarzutu odwołania, że inni pacjenci szpitala mają otrzymywać zasiłki z pomocy społecznej.
W skardze skarżący wniósł o uchylenie decyzji SKO w całości i przyznanie zasiłku celowego. Zarzucił naruszenie przepisów prawa dotyczących ustawy o pomocy społecznej. Argumentował, że oba organy błędnie uznały, ze zasiłek specjalny nie należy się skarżącemu z powodu treści art. 13 ust. 1 u.p.s. Wskazał, ż e istota sporu w sprawie polega na ustaleniu, czy pobyt w szpitalu [...] w systemie zamkniętym jako środek zapobiegawczy można zakwalifikować jako odbywanie kary pozbawienia wolności w rozumieniu art. 13 ust. 1 u.p.s. Wskazał, że przepis ten przewiduje wyłączenie przedmiotowe mające charakter wyjątku. Ustawodawca nie wskazał, by z grona osób uprawnionych do otrzymywania świadczeń z pomocy społecznej wyłączone były inne kategorie podmiotów, a w szczególności w żaden sposób nie wskazał, że wyłączenie to może dotyczyć osób, co do których zastosowano jakiekolwiek środki zabezpieczające określone w art. 93a k.p.k., w tym pobyt w zakładzie [...]. Skarżący zaznaczył, że ustawodawca dokonuje wyraźnego rozróżnienia kar, środków karnych i środków zabezpieczających. Do kar zaliczono (art. 32 k.p.k) grzywnę, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, 25 lat pozbawienia wolności i dożywocie. Do katalogu środków zabezpieczających 9art. 93a k.p.k.) zaliczono elektroniczna kontrolę miejsca pobytu, terapię, terapię uzależnień, pobyt w zakładzie [...]. Zgodnie z zasadą poprawnej legislacji przyjąć należy, że rozróżnienie to zostało dokonane w sposób celowy i zamierzony. Tym samym wobec osób objętych środkami zabezpieczającymi, bez wyraźnej podstawy prawnej, nie można stosować regulacji dotyczących osób objętych karą. Ponadto nie jest możliwe przyjęcie, że prawodawca używając określenia "kara pozbawienia wolności" dopuszczał rozszerzenie jego znaczenia o inną instytucję – środki zapobiegawcze. Pogląd, że art. 13 ust. 1 u.p.s. dotyczyć winien także izolowanych w innym trybie niż odbywanie kary pozbawienia wolności, stanowi nieuzasadnione rozszerzenie jego stosowania. Ewentualne podobieństwo skutków, jakie niesie za sobą dla określonej osoby kara pozbawienia wolności i środek zabezpieczający umieszczenia w zakładzie [...] nie może być argumentem dla zrównania tych pojęć w kontekście stosowania art. 13 ust. 1 u.p.s. Ponadto przepis ten, jako wyjątek, nie może być interpretowany w sposób rozszerzający., co uczyniły organy w sprawie. Co więcej, norma ograniczająca możliwości korzystania z uprawnień do zabezpieczenia podstawowych potrzeb bytowych winna być interpretowana w sposób ścisły. Na poparcie tej argumentacji skarżący ponownie powołał orzeczenie sądu administracyjnego wskazane w odwołaniu.
Skarżący argumentował ponadto, że szpital, w którym obecnie przebywa, nie zapewnia mu warunków i podstaw bytowych prawidłowego funkcjonowania tak jak zakład karny osobie, która odbywa karę pozbawienia wolności. Szpital nie zapewnia skarżącemu odzieży stosownej do pory roku (bielizny, obuwia, odzieży letniej czy zimowej, skarpet), nie zapewnia środków higieny osobistej, kosmetyków itp., znaczków, kopert, dodatkowego jedzenia itp. W odróżnieniu od osoby odbywającej karę pozbawienia wolności skarżący nie ma możliwości pracy, by samodzielnie te potrzeby sobie zapewnić. Wskazał też, że inne osoby w szpitalu mają zasiłki z MOPS.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o oddalenie skargi.
Na rozprawie pełnomocnik skarżącego ustanowiony z rzędu w ramach pomocy prawnej podtrzymał argumentację skargi wskazując, że nie ma podstaw do rozszerzającej wykładni art. 13 ust. 1 u.p.s.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli wykonywanej przez sądy administracyjne określony jest przepisem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1364 ze zm.; dalej: dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracyjnych, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu.
Zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca odpowiadają prawu, zatem skarga nie mogła być uwzględniona.
Kontroli legalności została poddana odmowa przyznania zasiłku celowego osobie, wobec której sąd orzekł środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie [...] w warunkach wzmocnionego poziomu zabezpieczenia
Zdaniem organu odwoławczego, sytuacja takiej osoby jest podobna do sytuacji osoby, o której mowa w art. 13 ust. 1 u.p.s.
Wedle skarżącego, organy zastosowały ww. przepis bezpodstawnie na skutek błędnej jego wykładni, tj. niedopuszczalnie rozszerzającej ustanowiony w nim wyjątek od przyznania zasiłku celowego. Zastosowany wobec skarżącego środek zabezpieczający nie jest karą pozbawienia wolności, o którym mowa w art. 13 ust.1 u.p.s.
Rację mają organy.
W sprawie jest bezsporne, że skarżący jest sprawcą czynu z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. (usiłowanie zabójstwa), wobec którego sąd zastosował środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie [...] (art. 93a § 1 pkt 4 w zw. z art. 93d k.k.). Sąd, po zasięgnięciu opinii Komisji [...] do Spraw Środków Zabezpieczających przy Ministrze Zdrowia na podstawie art. 201 § 2 k.k.w., skierował skarżącego w oparciu o art. 200b k.k.w. do zakładu [...] dysponującego wzmocnionym poziomem zabezpieczenia, tj. do Wojewódzkiego Szpitala [...] w L.
Nie ma w sprawie wątpliwości, że orzeczony wobec skarżącego środek zabezpieczający ma charakter izolacyjno-leczniczy, o najsurowszym charakterze, w największym stopniu ograniczający wolności i swobody obywatelskie, orzekany bez wskazania terminu przewidzianego z góry.
Bezsporne jest też, że skarżący ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności z powodu 02-P (choroby psychiczne) istniejącej od 35 roku życia.
Nie jest sporne, że na dzień rozstrzygania przez organy obu instancji sprawy o zasiłek celowy, skarżący przebywał w ww. zakładzie [...] na wskazanych warunkach (od 4 października 2022 r.).
Zgodnie z art. 200 k.k.w. przez zakład [...], o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 4 Kodeksu karnego, rozumie się podmiot leczniczy udzielający świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki [...] (§ 1). Zakłady [...], o których mowa w § 1, mogą być organizowane jako zakłady dysponujące warunkami: 1) podstawowego zabezpieczenia; 2) wzmocnionego zabezpieczenia; 3) maksymalnego zabezpieczenia (§ 2).
Na podstawie art. 200b k.k.w. do zakładu [...] dysponującego warunkami wzmocnionego zabezpieczenia kieruje się sprawcę, jeżeli: 1) jego zachowania zagrażające życiu lub zdrowiu innych osób lub powodujące niszczenie przedmiotów znacznej wartości nie mogą być opanowane w zakładzie [...], dysponującym warunkami podstawowego zabezpieczenia; 2) nie jest możliwe zapobieżenie samowolnemu oddaleniu się z zakładu [...], dysponującego warunkami podstawowego zabezpieczenia sprawcy, stwarzającego zagrożenie poza zakładem.
Wedle art. 201 § 4 k.k.w. minister właściwy do spraw zdrowia, w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, określa, w drodze rozporządzenia m.in.: regulamin organizacyjno-porządkowy wykonywania środków zabezpieczających oraz warunki zabezpieczenia zakładów [...] przeznaczonych do wykonywania środka zabezpieczającego, o których mowa w art. 200 § 2 - mając na uwadze prawidłową realizację zadań komisji, poddanie sprawcy umieszczonego w zakładzie [...] właściwemu leczeniu lub właściwym metodom terapeutycznym, przeciwdziałanie zachowaniom sprawcy zagrażającym życiu i zdrowiu własnemu i innych osób lub powodującym niszczenie przedmiotów znacznej wartości oraz zapobieżenie samowolnemu oddaleniu się sprawcy z zakładu.
Na podstawie rozporządzenia wykonawczego (rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 stycznia 2017 r. w sprawie komisji [...] do spraw środków zabezpieczających i wykonywania środków zabezpieczających w zakładach [...], Dz.U. z 2020 r., poz. 1780; dalej: rozporządzenie ws. wykonywania środków zabezpieczających w zakładach [...]) określone zostały warunki zabezpieczenia zakładów [...] o wzmocnionym zabezpieczeniu oraz Regulamin organizacyjno-porządkowy wykonywania środków zabezpieczających.
Żadna z tych regulacji nie wskazuje praw sprawcy, wobec którego zastosowany został ww. środek zabezpieczający, odnoszący się do zabezpieczenia podstawowych potrzeb bytowych, utrzymania.
Okoliczność, że przedmiotowy środek zabezpieczający wykonywany jest w podmiocie leczniczym udzielającym świadczenia zdrowotne w zakresie opieki [...] nie oznacza jednak, że obowiązki takiego podmiotu względem sprawcy, wobec którego orzeczono środek zapobiegający, ograniczają się tylko do udzielenia świadczeń zdrowotnych.
Po pierwsze, taki podmiot jest wskazywany do realizacji wykonywania środka zabezpieczającego na podstawie art. 201 § 5 k.k.w. przez ministra właściwego do spraw zdrowia w drodze obwieszczenia. W kontrolowanej przez Sąd sprawie, szpital jest ujęty w takim wykazie – Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 30 sierpnia 2020 r. w sprawie wykazów zakładów [...] przeznaczonych do wykonywania środka zabezpieczającego określonego w art. 93c pkt 1-3 Kodeksu karnego oraz podmiotów leczniczych przeznaczonych do wykonywania terapii wobec sprawców określonych w art. 93c Kodeksu karnego w zakresie działalności stacjonarnej (M.P. z 2020 r., poz. 794).
Po drugie, podmiot taki musi spełniać warunki, określone w rozporządzeniu ws. wykonywania środków zabezpieczających w zakładach [...], zapewniające m.in. zapobieżenie samowolnemu oddaleniu się sprawcy z zakładu [...]. Ma też obowiązek realizować cele środka zabezpieczającego, wskazane w art. 202 k.k.w. (odpowiednie postępowanie lecznicze, psychoterapeutyczne, rehabilitacyjne lub resocjalizacyjne, którego celem jest poprawa stanu jego zdrowia i zachowania w stopniu umożliwiającym funkcjonowanie w społeczeństwie w sposób niestwarzający zagrożenia porządku prawnego, a w wypadku sprawcy umieszczonego w zakładzie [...] - również dalsze leczenie w warunkach poza tym zakładem). Przede wszystkim, zakład [...] (jego kierownik) ma obowiązek - na podstawie art. 201 § 1 k.k.w. – wykonać skierowane do niego przez sąd polecenie przyjęcia sprawcy (podkreślenie Sądu) oraz zapewnić transport sanitarny odpowiadający wymaganiom określonym dla zespołu ratownictwa medycznego, po powiadomieniu go przez właściwą jednostkę Policji lub właściwy organ wojskowy o miejscu, dniu oraz godzinie planowanego transportu. Transport taki jest bezpłatny w związku z realizacją świadczenia gwarantowanego we wskazanym zakładzie [...] (art. 41a u.ś.o.z.).
Po trzecie, skoro wykonanie przedmiotowego środka zabezpieczającego odbywa się w podmiocie leczniczym, to zastosowanie ma też ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (u.d.l.). A ze względu na fakt, że chodzi o podmiot leczniczy udzielający świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki [...] - także przepisy ustawy o z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (u.ś.o.z.) i ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (u.o.z.p.). Przepisy te precyzują pojęcie świadczenia opieki zdrowotnej, którym jest świadczenie zdrowotne, świadczenie zdrowotne rzeczowe i świadczenie towarzyszące. Świadczenie zdrowotne to działanie służące profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działanie medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich udzielania. Świadczenie zdrowotne rzeczowe to związane z procesem leczenia leki, wyroby medyczne, w tym wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi, i środki pomocnicze. Świadczenie towarzyszące to zakwaterowanie i adekwatne do stanu zdrowia wyżywienie w szpitalu lub w innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej, usługi transportu oraz transportu sanitarnego, a także zakwaterowanie poza zakładem leczniczym podmiotu leczniczego, jeżeli konieczność jego zapewnienia wynika z warunków określonych dla danego świadczenia gwarantowanego. Świadczeniem gwarantowanym jest świadczenie opieki zdrowotnej finansowane w całości lub współfinansowane ze środków publicznych na zasadach i w zakresie określonych w ustawie (art. 5 pkt 34, pkt 37, pkt 38, pkt 35, u.ś.o.z.). Na podstawie u.o.z.p. świadczenia zdrowotne w zakresie opieki [...] są udzielane bezpłatnie (art. 10). Zgodnie z § 3 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki [...] i leczenia uzależnień (Dz.U. z 2019 r., poz. 1285 ze zm.) świadczenia gwarantowane realizowane w warunkach stacjonarnych [...] obejmują 1) świadczenia terapeutyczne; 2) programy terapeutyczne; 3) niezbędne badania diagnostyczne; 4) konsultacje specjalistyczne; 5) leki; 6) wyroby medyczne, w tym wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi; 7) wyżywienie, z zastrzeżeniem art. 18 ustawy; 8) działania edukacyjno-konsultacyjne dla rodzin.
Analiza wskazanych regulacji ustawowych i wykonawczych prowadzi do wniosku, że sprawca, wobec którego orzeczony został środek zapobiegający w postaci umieszczenia w zakładzie [...], ma zagwarantowane wszystkie ww. świadczenia zdrowotne bezpłatnie, a jednocześnie nie może samowolnie oddalić się z zakładu [...] oraz ma ograniczone możliwości kontaktu z otoczeniem spoza takiego zakładu. Z pewnością nie ma możliwości zarobkowania. Stan zdrowotny sprawcy, który stanowi podstawę orzeczenia przedmiotowego środka zabezpieczającego, zwykle utrudnia lub wręcz uniemożliwia takiej osobie podejmowanie decyzji, w tym w zakresie zapewnienia podstawowych potrzeb.
Zagadnieniem spornym jest zatem kwestia innych świadczeń bytowych poza wyżej wskazanymi (jak np. odzież, obuwie, środki higieny osobistej itp.), które wiążą się z brakiem możliwości ich samodzielnego zaspokojenia przez sprawcę umieszczonego na skutek orzeczenia sądu w zakładzie [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia.
W ocenie Sądu w składzie orzekającym zakład [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia ma obowiązek zapewnienia podstawowych potrzeb sprawcy, wobec którego zastosowany został środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie [...].
Sytuacja bytowa takiego sprawcy jest podobna do sytuacji skazanego na karę pozbawienia wolności, o czym mowa w art. 13 u.p.s. Okoliczność, że środek zabezpieczający jest realizowany w podmiocie leczniczym nie zwalnia państwa z obowiązku zapewnienia takiej osobie godnych warunków i podstawowych potrzeb. Osoba taka jak skarżący (sprawca czynu, wobec którego – jak wynika z akt administracyjnych sprawy umorzone zostało postępowanie karne ze względu na niepoczytalność i zastosowany został środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia) nie może być postawiona w gorszym położeniu aniżeli skazany, wobec którego zastosowano karę pozbawienia wolności. Zapewnienie podstawowych potrzeb bytowych sprawcy w warunkach ww. środka zabezpieczającego jest obowiązkiem państwa i nie może zależeć od uznania, możliwości organów administracji samorządowej i terminów załatwienia sprawy z zakresu pomocy społecznej. Nie można też pominąć kondycji psychofizycznej takiej osoby, a przez to i jednocześnie jej zdolności do artykułowania takich potrzeb i wnioskowania o nie na gruncie ustawy o pomocy społecznej. Sąd dostrzega przy tym, że w podmiocie leczniczym funkcjonuje rzecznik praw pacjenta – i taki rzecznik został ustanowiony w szpitalu, w którym został umieszczony skarżąc, co wynika z Regulaminu organizacyjnego tego szpitala - którego zadaniem jest wsparcie pacjentów w potrzebie. Nadal jednak oznacza to oczekiwanie na zapewnienie niezbędnej potrzeby sprawcy z niepewnym skutkiem.
Jednocześnie Sąd dostrzega, że akcent skargi w istocie nie jest położony na braku zapewnienia tych potrzeb skarżącego przez szpital, ponieważ nie zostały w żaden sposób wykazane starania w tym zakresie i ewentualna odmowa. Natomiast z argumentacji prawnej uzasadnienia tej skargi wynika, że akcent ten położony jest na sposobie finansowania utrzymania sprawcy w ramach przedmiotowego środka zabezpieczającego i wskazuje, że szpital nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi na ten cel. Nie jest to jednak zagadnienie, które może stanowić element kontroli legalności w tej sprawie.
W konsekwencji, sprawa objęta skargą dotyczy kontroli zastosowania przez organy obu instancji przepisu art. 13 ust. 1 u.p.s. i szerzej - przepisów ustawy o pomocy społecznej - wobec wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku celowego. Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s. jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.
Jak Sąd wyjaśnił wyżej, skarżącemu – jako sprawcy wobec którego zastosowany został środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia, służy uprawnienie do zabezpieczenia podstawowych potrzeb bytowych, co jest logicznym następstwem zastosowania takiego środka zabezpieczającego.
Organy powołały się w sprawie na treść art. 13 ust. 1 u.p.s., który wyłącza z kręgu beneficjentów pomocy społecznej osoby obywające karę pozbawienia wolności. Nie zastosowały jednak tego przepisu wprost, choć go powołały w decyzjach, lecz wyraźnie i jednoznacznie wskazały na podobieństwo sytuacji osoby odbywającej karę pozbawienia wolności do sytuacji skarżącego. Nie można więc uznać za skuteczny zarzutu skargi odnośnie do rozszerzenia ustawowo zakreślonego wyjątku od przyznania określonej formy pomocy społecznej.
Okolicznością bezsporną w sprawie jest fakt zastosowania wobec skarżącego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia. Na podstawie art. 201 § 2 k.k.w. Sąd Okręgowy w Opolu postanowieniem z dnia 8 września 2022 r. sygn. akt III Ko 252/22 wskazał Wojewódzki Szpital [...] w L., dysponujący wzmocnionym poziomem zabezpieczenia, jako właściwe miejsce realizacji środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie [...]. Skarżący został umieszczony w tym szpitalu na podstawie nakazu przyjęcia na leczenie z dnia 19 września 2022 r.
Zgodnie z art. 93a § 1 pkt 4 k.k. w związku z art. 93b § 1 k.k. środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie [...] można orzec jedynie, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości. Stosownie do art. 93d § 1 k.k. czasu stosowania środka zabezpieczającego nie określa się z góry. Ustawodawca w art. 202 k.k.w., określając cele wykonywania środka zabezpieczającego, przyjął, że sprawcę, wobec którego wykonywany jest środek zabezpieczający, obejmuje się odpowiednim postępowaniem leczniczym, psychoterapeutycznym, rehabilitacyjnym lub resocjalizacyjnym, którego celem jest poprawa stanu jego zdrowia i zachowania w stopniu umożliwiającym funkcjonowanie w społeczeństwie w sposób niestwarzający zagrożenia porządku prawnego, a w wypadku sprawcy umieszczonego w zakładzie [...] - również dalsze leczenie w warunkach poza tym zakładem.
W kontekście wcześniej przedstawionych regulacji prawnych oraz wniosków z nich wynikających nie budzi wątpliwości Sadu, że co do zasady osoba umieszczona w takim ośrodku nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, nie ma też możliwości ani instrumentów umożliwiających poszukiwanie pracy, czy też rejestracji w urzędzie pracy.
Osoba przebywająca w zakładzie [...] o wzmocnionym poziomie zabezpieczenia w ramach środka zabezpieczającego, będąc przymusowo umieszczona w ośrodku zamkniętym na podstawie orzeczenia sądu, ma zapewnione warunki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a koszty w tym zakresie pokrywane są z budżetu państwa. Również przymusowo izolowany skarżący ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe na koszt budżetu państwa.
Zastosowana wobec skarżącego izolacja w szpitalu [...] jest więc podobna do sytuacji ukształtowanej przez ustawodawcę w art. 13 ust. 1 u.p.s., co skutkuje uznaniem, że organy zasadnie odmówiły skarżącemu przyznania zasiłku celowego. Powyższe świadczy o braku zasadności podniesionych w skardze zarzutów co do naruszenia prawa przez organy.
Zgodnie z art. 39 u.p.s. w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy (ust. 1). Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu.
Prawidłowa realizacja tej normy prawnej wymaga od organu ustalenia, czy wskazywany przez wnioskującego cel świadczenia mieści się w zakresie pojęcia "niezbędnej potrzeby bytowej".
Udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (tak np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 2007 r., I OSK 1464/06; z dnia 25 maja 2015 r., I OSK 698/16; z dnia 16 listopada 2012 r., I OSK 836/12, CBOSA ). Przy czym należy pamiętać, że celem pomocy społecznej nie jest stałe dostarczanie środków utrzymania i zaspakajanie wszystkich potrzeb jej beneficjentów. Pomoc ta nie może zatem polegać na stałym zapewnieniu środków utrzymania i ma jedynie subsydiarny charakter w stosunku do aktywności samego zainteresowanego (wyrok NSA z dnia 9 września 2015 r., I OSK 2224/15; wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2020 r., I OSK 2698/19, CBOSA ).
Z przywołanej treści przepisu art. 39 ust. 1 u.p.s. wynika istotny dla kontroli legalności zaskarżonej decyzji cel, na jaki może być przyznany zasiłek oraz tryb jego przyznania. Celem jest zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, o czym wyżej. Natomiast tryb wydania takiej decyzji ma charakter uznania administracyjnego, na co wskazuje użyte w przepisie wyrażenie: "może być przyznany". Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie musi rozstrzygnąć sprawy zgodnie z żądaniem. Powyższe nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Przy czym zasada państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) nie przewiduje automatycznej wyższości interesu społecznego nad słusznym interesem jednostki. Organ winien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny jak i słuszny interes strony, i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, które Sąd w składzie orzekającym podziela, że przez "zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej" należy rozumieć potrzebę usprawiedliwioną ze względu na zachowanie życia, zdrowia, a także odgrywania ról społecznych, możliwości zarobkowania i pełnienia funkcji członka rodziny. Jest to potrzeba uzasadniona podstawowym katalogiem dóbr zasługujących na ochronę, z założenia konsumująca się jednorazowo, której zadość czyni zaspokojenie jej w minimalnym standardzie. Niezbędna potrzeba to taka, bez zaspokojenia której osoba nie może egzystować, to potrzeba związana z codziennym funkcjonowaniem każdego człowieka i niezbędna do normalnej, godnej egzystencji na poziomie elementarnym.
Zapewnione podczas internacji warunki pobytu skarżącego odpowiadają warunkom zabezpieczonym przez państwo w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności. Spodziewane odrębności, jakie w tym zakresie występują, a to przez wzgląd chociażby na rodzaj i charakter tych placówek, nie mogą pozbawić słuszności tezy, że pobyt w obu tych zakładach izolacyjnych w całości finansowany jest ze środków publicznych. Niezależnie więc od stanu, położenia, czy sytuacji osobistej skarżącego – mając już zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, a w każdym razie prawo do takiego zabezpieczenia – nie ma on uprawnienia do żądania zasiłku celowego na sfinansowanie potrzeb wskazanych we wniosku.
Podkreślenia wymaga, że po ustaniu internacji sytuacja skarżącego niewątpliwie ulegnie zmianie.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzekł w pkt I sentencji wyroku.
W pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej skarżącemu przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu.