IV SA/Wr 411/22

IV SA/Wr 411/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2022-11-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Marta Pająkiewicz-Kremis
Tomasz Judecki /sprawozdawca/
Tomasz Świetlikowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 i ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Sędzia WSA del. Tomasz Judecki (sprawozdawca), Asesor WSA Marta Pająkiewicz - Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 13 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. na rzecz strony skarżącej G. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej jako: "Kolegium") decyzją z dnia 13 maja 2022 r. ([...]), po rozpatrzeniu odwołania G. K. (dalej jako: "strona", "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. (dalej jako: "organ I instancji") z dnia 8 marca 2022 r. ([...]), odmawiającą przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym K. T.
Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Strona wnioskiem złożonym w dniu 24 stycznia 2022 r. wystąpiła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. T.
Do wniosku strona załączyła m. in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 26 listopada 2018 r. o stopniu niepełnosprawności zaliczające jej matkę (obecnie lat 66), od 24 października 2018 r. do 30 listopada 2023 r., do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do wniosku dołączyła Kartę leczenia szpitalnego z którego wynika, że w 2018 r. podopieczna w trybie pilnym przeszła operację usunięcia nowotworu złośliwego esicy. W 2018 r. i w 2019 r. była leczona chemioterapią.
W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 3 marca 2022 r. ustalono m. in., że K. T. porusza się samodzielnie po mieszkaniu, załatwia samodzielnie swoje potrzeby fizjologiczne i higieniczne. Strona zajmuje się takimi czynnościami jak: robienie zakupów, realizowanie recept oraz zamawianie wizyt lekarskich, wychodzenie z matką na spacery, sprzątanie i przygotowywanie posiłków. Pracownik stwierdził w wywiadzie, że strony nie było w domu. W trakcie wywiadu ustalono, że strona wyjechała do Ś. w dniu 2 marca 2022 r. i w rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym nie potrafiła powiedzieć kiedy wróci. W wywiadzie opisano, że strona nie sprawuje całodobowej opieki nad matką ponieważ nie zachodzi taka potrzeba. Podopieczna jest samodzielna i jedyne co to nie opuszcza samodzielnie mieszkania.
Organ I instancji wskazaną na wstępie decyzją z dnia 8 marca 2022 r. odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie spełnia ona warunków jego przyznania. W podstawie prawnej i w uzasadnieniu prawnym decyzji administracyjnej organ przywołał m. in. art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm. – dalej jako: "u.ś.r."). W uzasadnieniu faktycznym decyzji administracyjnej jako przyczynę odmowy wskazał, że ustalony stopień niepełnosprawności podopiecznej, wdowy, datuje się od 62. roku życia. Istnieje zatem brak uprawnienia strony do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Wskazał na ustalenia wywiadu środowiskowego. Na fakt, że strona nie sprawuje całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką ponieważ nie zachodzi taka potrzeba. Podopieczna jest bowiem osobą samodzielną, a strona wyjechała do Ś. w dniu 2 marca 2022 r. i w rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym nie potrafiła powiedzieć kiedy wróci.
Strona w odwołaniu podniosła m. in., że organ nie ustalił przyczyn jej nieobecności w miejscu zamieszkania podopiecznej w dniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Załączyła swoje oświadczenie, że była zmuszona pilnie wyjechać w sprawach rodzinnych, a podopieczna znajdowała się wówczas pod opieką bratanka. Strona wskazała w oświadczeniu, że jego matka musi mieć ciągłą opiekę ze względu na chorobę oraz wycieńczenie organizmu z powodu chemioterapii. Wskazała zakres sprawowanej opieki, szerszy niż ustalono w trakcie ww. wywiadu środowiskowego, w tym: pomaganie przy porannym wstawaniu i w nocy, kiedy korzysta z łazienki (matka ma zawroty głowy i bóle rwy kulszowej), podawanie leków, zmiana stomii, pranie, wizyty u lekarza, przypilnowanie rehabilitacji.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium nie odniosło się do wskazanej przez organ I instancji podstawy wyłączenia prawa do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. braku uprawnienia strony do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (tu: lat 62).
W odniesieniu zaś do drugiej z podstaw odmowy przyznania świadczenia Kolegium w pełni podzieliło stanowisko organu I instancji. Powołując się na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przyjęło, że rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez stronę nad niepełnosprawną matką nie wymuszał na niej rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przytaczając - za wywiadem środowiskowym oraz za wyjaśnieniami strony - czynności, w których strona pomagała matce wyjaśniło, że mogą być one realizowane także przez osobę aktywną zawodowo i nie dotyczą zapewnienia opieki i pomocy osób drugich. Kolegium uznało, że strona nie spełnia warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na zakres i charakter opieki sprawowanej względem matki, który wykluczałby aktywność zawodową.
W skardze na powyższą decyzję Kolegium strona zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez niezasadne uznanie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazała, że opieka nie musi być opieką całodobową. W skardze strona wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym akcie oraz o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej, czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 - dalej jako: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania.
Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Stosownie z kolei do art. 145 § 1 pkt 2-3 p.p.s.a., uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, sąd stwierdza ich nieważność w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach (pkt 2) albo stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub w innych przepisach. Jednocześnie w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt
1 i 2 p.p.s.a., stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, sąd umarza to postępowanie (art. 145 § 3 p.p.s.a.). W przypadku braku wskazanych uchybień, skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (dotyczy interpretacji przepisów prawa podatkowego wydanych w indywidualnych sprawach).
Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji Kolegium wykazała, że skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja administracyjna Kolegium narusza normy prawa procesowego stopniu skutkującym jej uchyleniem.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy odmowę przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką.
Podstawę materialną zaskarżonej decyzji administracyjnej Kolegium stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. W sprawie Kolegium utrzymało w mocy odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia powołując się - za organem I instancji – na niespełnienie jednej z pozytywnych przesłanek opisanych z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co w sprawie jest zasadniczą osią sporu: istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) przez opiekuna, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym jego matką, której zakres wyklucza aktywność zawodową opiekuna.
Dla porządku dodać w tym miejscu trzeba, że wadliwe są motywy decyzji administracyjnej organu I instancji o zastosowaniu w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd podziela pogląd, wywodzony z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (I K 38/13, publik. OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym przez organ I instancji, nie miała istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Skutkiem bowiem wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. (ewentualnie 25.) roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Dalej należy zauważyć, że świadczenie pielęgnacyjne jest, obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Pozytywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały uregulowane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis ten formułuje pozytywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj.: stopień znacznej niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (1), pozostawanie opiekuna i osoby niepełnosprawnej w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym (2) oraz ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) przez opiekuna, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym, której zakres wyklucza aktywność zawodową opiekuna (3).
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że matka skarżącego ma orzeczony stopień znacznej niepełnosprawności. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności przesądza o tym, że dana osoba niepełnosprawna jest niesamodzielna w stopniu wymagającym stałej opieki i pomocy osób drugich. Orzeczenie to wiążę organy administracji publicznej. Jest też bezsporne, że skarżący spełnił drugi z cytowanych powyżej warunków, bo należy do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki nad niepełnosprawną matką (wdową) i tym samym jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego. Krewni w linii prostej są bowiem związani obowiązkiem alimentacyjnym (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Sporne w sprawie było zaś spełnienie przez skarżącego trzeciego warunku: opieki nad niepełnosprawną uniemożliwiającej podjęcie lub zmuszającej do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej).
Świadczenie pielęgnacyjne przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje bowiem wskazanej w nim osobie, która sprawuje stałą lub długotrwałą opiekę m. in. nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, której zakres i rozmiar niepozwala opiekunowi na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia (innej pracy zarobkowej).
Przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji sprawowania opieki. Przesłankę niepodejmowania zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacji z zatrudnienia) na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy rozumieć i wykładać zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r. w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (por. art. 3 pkt 22 u.ś.r.).
Z treści art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Świadczenie pielęgnacyjne ma kompensować potencjalny utracony dochód z pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Dotyczy zatem takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia aktywności zarobkowej i zawodowej.
Cytowane przepisy nie dookreślają dalej pojęcia opieki posługując się innymi przymiotnikami niż stały i długotrwały charakter, konkretyzującymi zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazują w szczególności, że opieka ta musi być rozumiana jako opieka całodobowa. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym.
W ocenie Sądu to konkretne okoliczności opieki determinują spełnienie pozytywnej przesłanki przyznania świadczenia w postaci istnienia przeszkody w podjęciu przez skarżącego aktywności zarobkowej i zawodowej. Dlatego w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, publik. CBOSA). Nie każda bowiem opieka nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki kompleksowej przez cały czas (wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 czerwca 2022 r., II SA/Łd 79/22, publik. CBOSA).
Ponadto na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział specyficzny instrument badania i weryfikacji, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zarobkową i zawodową jej opiekuna. Zgodnie bowiem z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1876, z późn. zm.) w celu weryfikacji tych wątpliwości. Można dodać ponadto, iż stosownie do przepisu art. 23 ust. 4b u.ś.r., w przypadku, o którym mowa w ust. 4aa, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, jeżeli okoliczności te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji.
W rozpoznawanej sprawie sporny był zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką, który - w ocenie Kolegium - nie wykluczał możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W ocenie Sądu, stanowisko Kolegium w tej kwestii wyrażone zostało przedwcześnie, bez podjęcia ciążących na organie administracji koniecznych czynności wyjaśniających, zmierzających do ustalenia z urzędu twierdzeń strony postępowania co do kluczowej dla sprawy okoliczności (zakresu opieki sprawowanej nad matką), jak też przy braku dostrzeżenia uchybień w przeprowadzonym w tej sprawie wywiadzie środowiskowym.
Należy stwierdzić, że wywiad środowiskowy przeprowadzony został wadliwie i nie mógł w takim kształcie stanowić podstawy rozstrzygnięcia.
Przede wszystkim został on przeprowadzony wyłącznie z matką skarżącego, bez obecności skarżącego, co jest niezgodne z § 7 ust. 3 rozporządzenia z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2021 r. poz. 893). Zgodnie z tym przepisem, w przypadku przeprowadzania wywiadu w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 107 ust. 1a pkt 1 i 2 ustawy, wywiad przeprowadza się z osobą deklarującą sprawowanie faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera świadczenie, w miejscu sprawowania tej opieki, w obecności osoby, nad którą jest sprawowana faktyczna opieka. Przepis art. 107 ust. 1a pkt 1 (i 2, który nie ma zastosowania w tej sprawie), o którym mowa wyżej, to przepis ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268), w myśl którego rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się również na podstawie art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych u osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących okoliczności związanej z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowaniem faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera świadczenie pielęgnacyjne.
Z powyższych przepisów wynika, że rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z osobą deklarującą sprawowanie faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera świadczenie, w miejscu sprawowania tej opieki, w obecności osoby, nad którą jest sprawowana faktyczna opieka. Nieobecność skarżącego podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego w dniu 3 marca 2022 r. już tylko z tego względu mogła dyskwalifikować tenże wywiad jako dowód w sprawie.
W ocenie Sądu Kolegium nie wykazało, że skarżący swoim postępowaniem uchybił obowiązkowi współpracy w zakresie sporządzenia wywiadu środowiskowego. Z akt niniejszej sprawy nie wynika, że skarżący był poinformowany, iż w dniu 3 marca 2022 r. zostanie przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy. Trudno jest więc czynić jemu zarzut, że w tym dniu, po tym jak pracownik socjalny udał się pod adres wywiadu, jego tam nie zastał. Sąd zwraca uwagę, że skarżący już w dniu wywiadu w rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym jak i w odwołaniu wyjaśniał przyczyny swojej nieobecności w dniu 3 marca 2022 r. Nie miał też obowiązku przebywania w mieszkaniu kiedy pracownik socjalny przeprowadza wywiady środowiskowe, bez uprzedniego zawiadomienia jego o takim zamiarze. Nie ulega wątpliwości, że taka postawa skarżącego nie świadczyła o braku chęci współpracy z organami pomocowymi.
Ponadto wywiad środowiskowy przeprowadzony został pobieżnie i na niewłaściwym formularzu.
Formularz wywiadu środowiskowego określa załącznik nr 1 do rozporządzenia z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W sprawie jak kontrolowana powinien być on sporządzony na formularz pn. "Część IX". Tymczasem w sprawie został wykorzystany formularz pn. "Część VIII".
Formularz wywiadu środowiskowego sporządzony w sprawie w dniu 3 marca 2022 r. nie zawiera wszystkich wymaganych prawem i dostatecznych informacji pozwalających na wyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy, co może być konsekwencją przeprowadzenia go zarówno bez udziału skarżącego (który nie miał w związku z tym możliwości opisania czynności jakie wykonuje w związku ze sprawowaną opieką), jak i z powodu użycia niewłaściwego formularza [który nie zawierał wszystkich wymaganych prawem elementów: rubryki z ustaleniami pracownika socjalnego weryfikującego wątpliwości o których mowa w art. 23 ust. 4aa (ewentualnie ust. 4b) u.ś.r.]. Wnioski pracownika socjalnego zawarte w wywiadzie co do samodzielności matki skarżącej budzą tymczasem wątpliwości w świetle argumentacji skarżącego i załączonej dokumentacji medycznej. Skarżący bowiem w skardze, ale też w pismach kierowanych do organu, podkreślała, że jego matka wymaga stałej opieki. W tym świetle nie można uznać, że wywiad środowiskowy został przeprowadzony prawidłowo i zawiera wszystkie niezbędne informacje.
W ocenie Sądu przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie pozwalał na ustalenie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, pozostawiając niewyjaśnione wątpliwości co do stanu faktycznego. Wynika z niego tyle, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego sprowadza się jedynie do pomocy niepełnosprawnej matce w robieniu zakupów, realizowaniu recept, zamawianiu wizyt lekarskich, wychodzenia z matką na spacery, sprzątania, przygotowaniu posiłków. Czynności te pozwalały Kolegium uznać, że zakres opieki obejmuje właściwie tylko czynności dnia codziennego, związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które mogą być wykonywane także przez osoby pracujące zawodowo. Jednocześnie pracownik socjalny wprost stwierdził, że schorzenia matki skarżącego uniemożliwiają przynajmniej jej samodzielne opuszczanie mieszkania. Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że w zakres opieki wchodzą także inne czynności, całkowicie pominięte w wywiadzie środowiskowym z dnia 3 marca 2022 r., w tym: wymiana worka stomijnego i higiena stomii, pomoc przy kąpieli, mierzeniu ciśnienia, ćwiczeniach, realizowanie recept, przygotowanie ubrań, a przy tym stwierdziło, że podopieczna "nie wymaga całodobowej, czy wielogodzinnej (...) opieki lecz pomocy ograniczonej do kilku godzin dziennie".
Tymczasem zakres opieki nie został jednak tak uszczegółowiony w trakcie wywiadu środowiskowego poprzez przedstawienie choćby planu dnia niepełnosprawnej i jej opiekuna, czy przez dookreślenie tychże schorzeń i wynikających z nich ograniczeń wymuszających na opiekunie stałą obecność. Nie wiadomo, ile faktycznie czasu (godzin) dziennie skarżący poświęca na czynności związane ze sprawowaniem opieki i czy stan zdrowia jego matki wyklucza możliwość pozostawiania jej samej. Nie ustalono również dokładnie, kto wchodzi w skład gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego wspólnie z matką i czy również inne osoby ewentualnie uczestniczą w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną a jeśli tak, to w jakim zakresie. W związku z powyższym należy stwierdzić, że sporządzony w sprawie wywiad środowiskowy nie zawiera dostatecznych ustaleń co do zakresu sprawowanej przez opiekuna opieki oraz rodzaju i charakteru schorzeń osoby niepełnosprawnej.
Sąd wskazuje, że o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Treść dokumentu wywiadu środowiskowego wskazuje, że czynności i ustalenia podejmowane w jego toku, nie zostały ukierunkowane na dokładne ustalenie miarodajnych dla tej sprawy okoliczności i faktów. Stwierdzenie to odnieść należy w szczególności do zaniechania precyzyjnego ustalenia rodzaju, skali i zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego względem niepełnosprawnej matki oraz czasu jaki one zajmują w ciągu dnia, jak też w konsekwencji do zaniechania ustalenia okoliczności odnoszących się do wskazanego wyżej związku przyczynowego między tą opieką a zaprzestaniem aktywności zawodowej. Powyższe natomiast stanowiło kluczowe zagadnienia podlegające zbadaniu i ustaleniu w tej sprawie.
Wynikające z wywiadu czynności wykonywane przez skarżącego rzeczywiście można zakwalifikować jako pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawach dnia codziennego, o ile nie towarzyszy im wynikająca ze stanu zdrowia niepełnosprawnej konieczność czuwania nad nią i pozostawania w gotowości do świadczenia jej niezbędnej pomocy. Pracownik socjalny sformułował z kolei wniosek, że matka skarżącego jest samodzielna. Nie jest zatem wykluczone, że tak jest.
Wymaga to jednak wsparcia okolicznościami odnoszącymi się do szczegółów sprawowanej opieki, czego w wywiadzie środowiskowym zabrakło. Nie wynika bowiem z niego, że stan zdrowia matki skarżącego, poza tym że porusza się samodzielnie po mieszkaniu, załatwia samodzielnie swoje potrzeby fizjologiczne oraz higieniczne, wymusza na opiekunie podejmowanie innych określonych, specyficznych czynności opiekuńczych, jaki jest ich zakres czasowy - a przez to, czy skala zaabsorbowania opiekuna powoduje, że nie może on zarazem podjąć żadnej pracy zawodowej, nawet w niewielkim zakresie.
Kolegium nie wyjaśniło opisanych wątpliwości co do stanu faktycznego, co powoduje, że naruszone zostały art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Z przepisów tych wynika, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, podejmując wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W tej natomiast sprawie, nie ustalono kluczowych dla jej rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych, a w konsekwencji nie przeprowadzono ocen we wskazanym powyżej zakresie. Należy przy tym podkreślić, że stwierdzone naruszenie przepisów postępowania miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż nie można wykluczyć, że prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy (obejmujące zbadanie aspektów powyżej przedstawionych) mogło wpłynąć na odmienny kierunek rozstrzygnięcia tej sprawy.
Reasumując Kolegium nie dostrzegło wadliwości aktu, które utrzymało w mocy, przez co należy uznać i rozstrzygnięcie organu I instancji za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz przedstawionej oceny prawnej. Wiążą one organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę organy uwzględnią przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodny z Konstytucją RP. Dokonując ponownej oceny spełnienia przez skarżącą przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organy, zgodnie z wyrażoną w niniejszym wyroku oceną prawną, będą miały na uwadze - stosownie do art. 23 ust. 4aa u.ś.r. – konieczność ustalenia, po uprzednim przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, z zapewnieniem udziału skarżącemu, czy w świetle zgromadzonych w sprawie dowodów służy jemu uprawnienie, którego się domaga.
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Rozstrzygnięcie o kosztach (punkt II wyroku) zapadło na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. Na zasądzone koszty złożyła się kwota wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi według stawek minimalnych, zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c, w zw. § 15 ust. 2 rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r. w z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.) (480 zł).