IV SA/Wr 390/24
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obu instancji dotyczące uznania zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany, stwierdzając, że specyficzny tryb zwrotu świadczenia wynikający z jednoczesnego pobierania dodatku pielęgnacyjnego wyłącza zastosowanie ogólnych przepisów o świadczeniach nienależnie pobranych.
Skarżąca, osoba w podeszłym wieku, została zobowiązana do zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego uznanego za nienależnie pobrany z powodu jednoczesnego otrzymywania dodatku pielęgnacyjnego. Zarówno organ pierwszej instancji, jak i Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymały w mocy tę decyzję. Skarżąca argumentowała brakiem świadomości i wiekiem. WSA we Wrocławiu uchylił obie decyzje, wskazując, że przepis dotyczący jednoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego (art. 16 ust. 7 u.ś.r.) stanowi lex specialis i wyłącza zastosowanie ogólnych przepisów o świadczeniach nienależnie pobranych (art. 30 ust. 2 u.ś.r.), co oznacza, że zwrot następuje z mocy prawa, bez potrzeby wydawania decyzji administracyjnej.
Sprawa dotyczyła decyzji organów administracji publicznej, które uznały zasiłek pielęgnacyjny wypłacony H. K. za nienależnie pobrany i zobowiązały ją do zwrotu kwoty ponad 21 tys. zł. Powodem było jednoczesne pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego od 2009 roku, podczas gdy ustawa o świadczeniach rodzinnych stanowi, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Skarżąca, osoba w podeszłym wieku (ponad 92 lata) i niepełnosprawna, argumentowała, że nie miała świadomości pobierania dwóch świadczeń, wskazywała na podobieństwo nazw, brak przepływu informacji między instytucjami oraz swoją trudną sytuację życiową i zdrowotną. Podnosiła również kwestię przedawnienia i braku możliwości jednorazowego zwrotu tak dużej kwoty. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na ugruntowanym orzecznictwie, zgodnie z którym art. 16 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych, regulujący sytuację jednoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego, stanowi przepis szczególny (lex specialis) w stosunku do ogólnych przepisów o świadczeniach nienależnie pobranych (art. 30 ust. 2 u.ś.r.). W związku z tym, zwrot zasiłku pielęgnacyjnego w takiej sytuacji następuje z mocy prawa, a organ nie ma kompetencji do wydawania decyzji stwierdzającej nienależne pobranie świadczenia i zobowiązującej do jego zwrotu. Sąd podkreślił, że mechanizm ten jest analogiczny do przepisów o pomocy społecznej i nie przewiduje wydawania decyzji administracyjnej, a jedynie uchylenie decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny ze skutkiem ex nunc (na przyszłość). Sąd zwrócił również uwagę, że w przypadku określonym w art. 16 ust. 7 u.ś.r. pomniejszenie następuje o kwotę wypłaconego zasiłku bez naliczania odsetek.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Nie, organ nie może wydać decyzji o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany i zobowiązać do jego zwrotu na podstawie art. 30 ust. 2 u.ś.r. Przepis art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis, który wyłącza zastosowanie ogólnych przepisów. Zwrot świadczenia następuje z mocy prawa poprzez pomniejszenie emerytury lub renty przez organ rentowy.
Uzasadnienie
Sąd oparł się na orzecznictwie, zgodnie z którym art. 16 ust. 7 u.ś.r. jest przepisem szczególnym (lex specialis) wobec art. 30 ust. 2 u.ś.r. Oznacza to, że w sytuacji jednoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego, zwrot zasiłku następuje z mocy prawa poprzez potrącenie przez organ rentowy, bez potrzeby wydawania decyzji administracyjnej o nienależnym pobraniu świadczenia. Organ pierwszej instancji może jedynie uchylić decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny ze skutkiem na przyszłość.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylono_decyzję
Przepisy (8)
Główne
u.ś.r. art. 16 § ust. 6-8
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. W przypadku jednoczesnego pobierania obu świadczeń, organ rentowy wypłaca świadczenie pomniejszone o kwotę zasiłku, co jest traktowane jako zwrot nienależnie pobranego świadczenia z mocy prawa.
p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Podstawa do uwzględnienia skargi w przypadku naruszenia prawa materialnego.
p.p.s.a. art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Podstawa do orzekania przez sąd administracyjny.
Pomocnicze
u.ś.r. art. 30 § ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 8
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Definicja świadczenia nienależnie pobranego, która nie ma zastosowania w przypadku określonym w art. 16 ust. 7 u.ś.r. z uwagi na zasadę lex specialis.
u.ś.r. art. 32 § ust. 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Przepis nie daje organowi właściwemu uprawnienia do wszczęcia postępowania w trybie nadzwyczajnym ze skutkiem ex tunc w sytuacji określonej w art. 16 ust. 7 u.ś.r.
u.e.r.f.u.s. art. 75 § ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Podstawa prawna przyznawania dodatku pielęgnacyjnego.
p.u.s.a. art. 1 § § 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych
Zakres kognicji sądów administracyjnych.
u.p.s. art. 99 § ust. 1
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Analogiczne rozwiązanie do art. 16 ust. 7 u.ś.r., gdzie zwrot świadczenia następuje z mocy prawa.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r., co wyłącza możliwość wydania decyzji o nienależnym pobraniu świadczenia i zobowiązaniu do jego zwrotu w drodze postępowania administracyjnego. Zwrot zasiłku pielęgnacyjnego w przypadku jednoczesnego pobierania dodatku pielęgnacyjnego następuje z mocy prawa poprzez pomniejszenie świadczenia przez organ rentowy.
Odrzucone argumenty
Argumenty skarżącej dotyczące braku świadomości, wieku i stanu zdrowia jako podstawy do zwolnienia z obowiązku zwrotu świadczenia (choć sąd nie rozstrzygnął ich merytorycznie z uwagi na brak kompetencji organów do wydania decyzji). Argumenty organów oparte na art. 30 ust. 2 u.ś.r. dotyczące nienależnego pobrania świadczenia.
Godne uwagi sformułowania
zwrot świadczeń następuje z mocy prawa art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r. organ nie ma kompetencji do orzekania w kwestii nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego decyzja ta będzie wywierała wyłącznie skutki ex nunc
Skład orzekający
Daria Gawlak-Nowakowska
przewodniczący
Ewa Kamieniecka
sprawozdawca
Katarzyna Radom
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących jednoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego oraz wyłączenie stosowania ogólnych przepisów o świadczeniach nienależnie pobranych w takich przypadkach."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji określonej w art. 16 ust. 7 i 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wymaga analizy orzecznictwa NSA i WSA w podobnych sprawach.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy ważnej kwestii proceduralnej w prawie świadczeń socjalnych, która ma bezpośrednie przełożenie na sytuację wielu osób starszych i niepełnosprawnych. Pokazuje, jak złożone przepisy mogą prowadzić do błędnych decyzji administracyjnych i jak sądy administracyjne korygują te błędy.
“Czy można żądać zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, gdy przepisy przewidują inny tryb jego odzyskania?”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyIV SA/Wr 390/24 - Wyrok WSA we Wrocławiu Data orzeczenia 2025-03-05 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2024-08-16 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu Sędziowie Daria Gawlak-Nowakowska /przewodniczący/ Ewa Kamieniecka /sprawozdawca/ Katarzyna Radom Symbol z opisem 6329 Inne o symbolu podstawowym 632 Hasła tematyczne Pomoc społeczna Skarżony organ Samorządowe Kolegium Odwoławcze Treść wyniku *Uchylono decyzję I i II instancji Powołane przepisy Dz.U. 2024 poz 323 art. 16 ust. 6-8 Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędzia WSA Katarzyna Radom, Protokolant:, Michał Janusz, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 5 marca 2025 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 23 maja 2024 r. nr SKO 4532.182.2024 w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązanie do ich zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia 23 lutego 2024 r. nr GOPS.437.07.2024. Uzasadnienie W dniu 5 lutego 2009 r. H. K. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w Długołęce wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia 5 lutego 2009 r. nr ZP/4171/997/02/2009 Wójt Gminy Długołęka przyznał wnioskodawczyni zasiłek pielęgnacyjny od 1 lutego 2009 r. w wysokości 153 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 9 października 2018 r. nr GOPS.432.185.2018 Wójt Gminy Długołęka podwyższył wysokość zasiłku pielęgnacyjnego od 1 listopada 2018 r. do wysokości 184,42 zł oraz od 1 listopada 2019 r. do wysokości 215,84 zł miesięcznie. Następnie decyzją z dnia 23 lutego 2024 r. nr GOPS.437.07.2024 Wójt Gminy Długołęka na podstawie art. 16 ust. 6, art. 23, art. 23b, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 8 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) uznał, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony wnioskodawczyni w kwocie 21.294,36 zł za okres od 1 lutego 2014 r. do 31 października 2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązał wnioskodawczynię do zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 21.294,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Organ wyjaśnił, że w związku z weryfikacją wszystkich świadczeń uzależnionych od orzeczeń o niepełnosprawności pismem z dnia 8 listopada 2023 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o udostępnienie informacji odnośnie pobierania przez wnioskodawczynię dodatku pielęgnacyjnego w związku z ukończeniem 75. roku życia. W odpowiedzi z dnia 9 listopada 2023 r. ZUS poinformował, że wnioskodawczyni pobiera rentę rodzinną wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym od dnia 13 maja 2009 r. Organ wskazał, że strona była pouczona o okolicznościach mających wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego w treści wniosku oraz w pouczeniu zamieszczonym w decyzji. Stronę poinformowano wówczas, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje w przypadku uzyskania prawa do dodatku pielęgnacyjnego. Uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego i niezgłoszenie tego faktu organowi powoduje utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i uzasadnia żądanie jego zwrotu za wskazany okres. Z uwagi na upływ więcej niż 10 lat od pobrania zasiłku pielęgnacyjnego, organ nie może uznać świadczeń pobranych w okresie od 1 maja 2009 r. do 24 lutego 2014 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Natomiast świadczenie pobrane w okresie od 26 lutego 2014 r. do 31 października 2023 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Ponadto decyzją z dnia 28 marca 2024 r. nr GOPS.430.74.2024 Wójt Gminy Długołęka uchylił w całości decyzję własną z dnia 5 lutego 2009 r. nr ZP/4171/997/02/2009 w sprawie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie w całości decyzji organu pierwszej instancji z dnia 23 lutego 2024 r. i o umorzenie postępowania, wskazując że obie instytucje z urzędu powinny mieć wiedzę o wypłacie obu świadczeń stronie i nie powinny obciążać odwołującą skutkami prawnymi i finansowymi braku przepływu informacji pomiędzy tymi instytucjami. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że pobieranie równocześnie obu świadczeń nie wynika z jej winy, ponieważ jest osobą w podeszłym wieku, wymagającą troski i opieki takich instytucji, jak GOPS i ZUS. Nazwa obu świadczeń jest podobna i niezauważalna dla osoby w starszym wieku. Strona zaznaczyła, że w lutym 2009 r. nasiliły się u jej męża objawy nowotworu krwi i to prawdopodobnie mąż złożył wniosek o wypłatę zasiłku pielęgnacyjnego dla żony. Strona nie miała pojęcia, że w skład renty rodzinnej wchodził również dodatek pielęgnacyjny, skoro na wydrukach bankowych figuruje tylko jedna kwota. W maju 2009 r., kiedy zmarł mąż strony, wnioskodawczyni skończyła 77 lat, a obecnie ma ponad 92 lata i nie miała świadomości, że pobiera dwa świadczenia o tym samym charakterze jednocześnie w dwóch instytucjach. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z dnia 23 maja 2024 r. nr SKO 4532.182.2024 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium zaznaczyło, że zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Strona w okresie od dnia 13 maja 2009 r. pobierała jednocześnie zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny. Z treści decyzji z dnia 5 lutego 2009 r. wynika, że wnioskodawczyni została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Otrzymywanie świadczenia rentowego w jednej kwocie nie stanowi dostatecznej podstawy do uznania, że strona nie posiadała wiedzy o składnikach pobieranego świadczenia. Wszystkie świadczenia, stanowiące elementy składowe renty wyodrębnione są w decyzji organu rentowego, przyznającej to świadczenie. Dlatego też, pobrany przez stronę zasiłek pielęgnacyjny w okresie jednoczesnego pobierania dodatku pielęgnacyjnego stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi. Z uwagi na upływ 10 lat od pobrania zasiłku pielęgnacyjnego, w stosunku do zasiłku pielęgnacyjnego pobranego w okresie od 1 maja 2009 r. do 24 lutego 2014 r. nie może zostać wydana decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium zwróciło też uwagę na szczególny tryb potrącania z wypłacanej renty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, uregulowany w art. 16 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, ze błędnie organ pierwszej instancji pouczył stronę o egzekucji nienależnie pobranego świadczenia w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Skarżąca zaznaczyła, że ma blisko 93 lata i jest osobą niepełnosprawną, praktycznie niewidzącą. Według strony okres przedawnienia nienależnie pobranego świadczenia, uregulowany przepisami ustawy o pomocy społecznej, wynosi 3 lata, a nie 10 lat. Poza tym skarżąca zauważyła, że nie miała okazji zapoznać się z pismem, z którego miałoby wynikać, że jakiekolwiek świadczenie miałoby być świadczeniem nienależnym. Obywatel nie może ponosić odpowiedzialności i być karany za bierność monitorujących sprawę organów państwowych. Przyjęty automatyzm przyznawania dodatku pielęgnacyjnego i przerzucanie monitorowania pobieranych świadczeń na obywatela, zwłaszcza na osobę starszą i niepełnosprawną, jest błędem. Nie ulega wątpliwości, że 92 – letnia rencistka, bez majątku i oszczędności nie jest w stanie ponieść jednorazowo opłaty w wysokości ponad 21.000 złotych. Organy winne były uwzględnić sytuację i stan sprawności 92 – letniej podopiecznej. Organ może też odstąpić od żądania zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo SKO wskazało te na przepisy Kodeksu cywilnego, regulujące instytucje całkowitego lub częściowego ubezwłasnowolnienia. W piśmie z dnia 3 września 2024 r. skarżąca ustosunkowując się do odpowiedzi na skargę zauważyła, że organy nie uwzględniły w jej sprawie przesłanek czysto ludzkich, ograniczając się do powołania niektórych przepisów prawa. Ani GOPS ani ZUS, uzbrojone w komputery, nie poinformowały strony skutecznie o pobieraniu dwóch świadczeń jednocześnie i nie wstrzymały wcześniej wypłaty. Za błędy urzędnicze karany jest wiekowy i niepełnosprawny emeryt. Poza tym wskazywanie na fakt ukończenia przez stronę 13 lat i brak ubezwłasnowolnienia jest poniżające i niekulturalne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 334.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1) u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Natomiast stosownie do art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Takie rozwiązanie wynika z tego, że obydwa świadczenia, a więc zarówno zasiłek pielęgnacyjny, jak i dodatek pielęgnacyjny, spełniają podobny cel. Zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.). Dodatek pielęgnacyjny ma natomiast za zadanie zabezpieczyć środki do życia osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. z 2024 r. poz. 1631). W myśl art. 16 ust. 7 u.ś.r. osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Stosownie do ust. 8 tego artykułu przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych. Fakt jednoczesnego pobierania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego w okresie od 13 maja 2009 r. nie jest przez strony kwestionowany. Skarżąca w skardze koncentruje się na zarzutach dotyczących braku świadomości odnośnie pobierania nienależytego świadczenia z uwagi na wiek i niepełnosprawność oraz braku należytego pouczenia. Jednakże w ocenie Sądu decyzje organów obu instancji podlegają uchyleniu z innych względów niż podnoszone w skardze. W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że zgodnie z poglądem wyrażanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz w doktrynie - zdarzenie o którym mowa w art. 16 ust. 7 u.ś.r. nie mieści się w przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. definicji nienależnego świadczenia i tym samym kwota wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego nie może być w aktualnym stanie prawnym postrzegana jako świadczenie nienależnie pobrane (zob. wyrok NSA z 14 października 2020 r., I OSK 1095/20, postanowienie NSA z 24 września 2021 r., I OSK 282/21, wyrok NSA z 28 czerwca 2024 r., I OSK 1559/23, wyrok WSA w Poznaniu z 7 grudnia 2023 r., IV SA/Po 536/23, wyrok WSA w Białymstoku z 23 stycznia 2024 r., II SA/Bk 594/24, dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: CBOSA, oraz B. Chludziński (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 16). Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym bez wątpienia art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r. Przepis ten dotyczy bowiem tylko jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której świadczenie to nie jest należne beneficjentowi, a przy tym w sposób odmienny rozstrzyga sposób zwrotu tego świadczenia. Procedura opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. nie ma zastosowania w żadnej innej sytuacji, w których organ umocowany będzie do żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, a które odpowiadają definicji legalnej świadczenia nienależnie pobranego, przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. To zaś prowadzi do wniosku, że niezależnie od tego, czy w sytuacji opisanej w art. 16 ust. 7 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. czy też nie, zgodnie z merytoryczną regułą kolizyjną, wyrażaną formułą lex specialis derogat legi generali, procedura zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r., wyłącza możliwość prowadzenia na podstawie art. 30 u.ś.r. postępowania administracyjnego w celu ustalenia nienależnego pobrania tego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu oraz wydania w tym zakresie decyzji. Ustawodawca w przepisach w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. wyraźnie przesądził, że opisana w nich konsekwencja prawna następuje z mocy prawa, nie przewidując jednocześnie w opisanej sytuacji wydawania decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu, w odróżnieniu od innych przypadków nienależnie pobranych świadczeń, gdzie tryb decyzyjny wynika z art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. (zob.: wyrok NSA z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2075/22, LEX nr 3707865). Jak wskazano w przywołanym powyżej orzeczeniu, z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (która wprowadziła instytucję z art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r.) wynika, że mechanizm ten wzorowany był na analogicznym rozwiązaniu funkcjonującym w ramach art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, dalej: u.p.s.). Wskazany przepis przewiduje, że osobie której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, ZUS oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. W orzecznictwie NSA jednoznacznie przyjmuje się, że potrącenie dokonywane na podstawie art. 99 ust. 1 u.p.s. następuje z mocy prawa, bez potrzeby wydawania w tym celu decyzji administracyjnej (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011 r., I OSK 1942/10 oraz z 20 czerwca 2017 r., I OSK 756/16, CBOSA). Z powyższego wynika jednoznacznie, że w sytuacji, w której pobierany jest jednocześnie zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny organ pierwszej instancji może wydać jedynie decyzję uchylającą decyzję, na mocy której przyznano stronie zasiłek pielęgnacyjny. W takiej sytuacji decyzja ta będzie wywierała wyłącznie skutki ex nunc, tj. od chwili jej wydania na przyszłość. Organ nie może jednak wydać decyzji uznającej zasiłek pielęgnacyjny za nienależnie pobrany bowiem osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego (art. 16 ust. 7 u.ś.r.), a przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa powyżej, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (art. 16 ust. 8 u.ś.r.). Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie ma bowiem zastosowania w tego rodzaju sprawie. Zatem organ, po powzięciu informacji o uprawnieniu skarżącej do dodatku pielęgnacyjnego od 13 maja 2009 r., nie mógł orzec o kwocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd stwierdził, że organ, w zaistniałej w sprawie sytuacji, nie miał kompetencji do orzekania w kwestii nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Działanie w trybie postępowania nadzwyczajnego ze skutkiem ex tunc (wstecznym) musi mieć bowiem wyraźną podstawę prawną, a art. 32 u.ś.r. nie daje organowi właściwemu takiego uprawnienia. Nie sposób takie uprawnienie wywieść jedynie z samej natury instytucji uchylenia decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Sąd wskazuje zatem, że brak jest jakichkolwiek podstaw, aby organ uprzednio wypłacający zasiłek pielęgnacyjny wszczynał na podstawie art. 30 ust. 2 u.ś.r. postępowanie zakończone wydaniem decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane. Jak podkreślono wcześniej art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r. Nieistotne jest w tej sytuacji, czy w przypadku unormowanym w art. 16 ust. 7 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny zostanie oceniony przez organy jako świadczenie nienależnie pobrane, gdyż zastosowanie znajdzie merytoryczna reguła kolizyjna lex specialis derogat legi generali, której konsekwencją będzie "uproszczony" tryb postępowania - wynikający z unormowań art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 28 czerwca 2024 r., I OSK 1559/23, LEX nr 3733381). W obecnym stanie prawnym nie wszczyna się postępowań o ustalenie (i ewentualnie o zwrot) nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych, z uwagi na jednoczesne pobieranie dodatku pielęgnacyjnego i nie wydaje się decyzji w tym przedmiocie. W świetle art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. do uznania świadczenia za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi dochodzi bowiem z mocy samego prawa. Dodatkowo istotna jest okoliczność, że pomniejszenie, o którym mowa jest w art. 16 ust. 7 u.ś.r., następuje o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego zasiłku, bez naliczania dodatkowych odsetek, co stanowi odstępstwo od reguły naliczania odsetek od innych nienależnie pobranych świadczeń. (W. Maciejko; Świadczenia rodzinne. Komentarz do art. 16 Legalis, Wyd. 5, Warszawa 2019). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy wezmą pod uwagę argumentację przedstawioną przez Sąd w niniejszym wyroku, a przy wydawaniu rozstrzygnięcia zobowiązane będą uwzględnić dokonaną wykładnię omawianych przepisów. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI