IV SA/Wr 366/18

IV SA/Wr 366/18 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2018-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-08-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska /przewodniczący sprawozdawca/
Ewa Kamieniecka
Ireneusz Dukiel
Symbol z opisem
6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne
Kombatanci
Sygn. powiązane
III OSK 1505/21 - Wyrok NSA z 2022-11-29
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
*Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 1255
art. 4, art. 22 ust. 1
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Protokolant: sekretarz sądowy Aneta Januszkiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 listopada 2018 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1-4 oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 1255; zwana dalej w skrócie "ustawą" lub "ustawą o kombatantach"), po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] odmawiającą stronie skarżącej – A. L. - przyznania uprawnień kombatanckich.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podał, że strona wniosła podanie o przyznanie uprawnień kombatanckich z uwagi na swe przeżycia, jakim była poddana w okresie II wojny światowej, z racji urodzenia na terenach wcielonych do ZSRR, doznania cierpienia i prześladowania całej rodziny, które miały miejsce tak w czasie wojny, jak i po jej zakończeniu.
Decyzją Szefa Urzędu z dnia [...] marca 2018 r. zainteresowanej odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu urodzenia w [...] r. w miejscowości M. pow. W. (wówczas ZSRR; obecnie B.). Strona w ustawowym terminie wystąpiła do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, iż nie posiada dokumentów świadczących o pobycie na Syberii. Do wniosku strona załączyła min. dokumenty uzyskane z Archiwum Akt Nowych (Karty Ewidencyjne Repatrianta) z których wynika, że matka strony oraz rodzeństwo urodziło się w m. M. (brat K. w [...] r., siostra M. w [...] r., strona w [...] r.), a zatem, zdaniem organu, rodzina nie zmieniała miejsca zamieszkania w czasie wojny.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego - Szef Urzędu uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ biorąc pod uwagę całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego strona nie podlegała represjom wskazanym w ustawie o kombatantach. Nie negując dotkliwości cierpień, którym poddana została strona i jej rodzina, w okresie okupacji i po zakończeniu działań wojennych, Szef Urzędu wyjaśnił, że zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, a więc wszelkie podejmowane przez nie decyzje muszą znaleźć oparcie w treści przepisów bezwzględnie obowiązujących. Rolą Szefa Urzędu jako organu administracji publicznej jest zatem realizacja woli ustawodawcy polskiego. Wola ta została wyrażona w aktach prawnych o określonej treści (w niniejszej sprawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego oraz aktów wykonawczych do niej). Przepisy te enumeratywnie wyliczają tytuły, które mogą być uznane za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich.
Jak dalej organ zauważył, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 maja 2002 r. (sygn. akt V SA 2728/ Ol; LEX nr 149533) wskazał, iż ustawodawca nie przewidział możliwości zastosowania przepisów ustawy o kombatantach i przyznania uprawnień z niej wynikających z tytułu przeżyć i udręki, jakie niosły za sobą działania wojenne. Już z samego tytułu ustawy — na co również zwracano uwagę w orzecznictwie sądowym — gdzie ustawodawca posłużył się sformułowaniem "...niektórych osobach bodących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego" wynika, że regulacją ustawy kombatanckiej nie zostały objęte wszystkie przejawy obiektywnych represji, jakich ofiarami w czasie wojny i po jej zakończeniu padli obywatele polscy.
Reasumując organ uznał, że podnoszone przez stronę okoliczności nie są represjami w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i nie mogą zostać potraktowane jako działalność kombatancka ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Art. 1-4 wyczerpująco określa przesłanki nabycia uprawnień kombatanckich. Nie przewiduje przy tym możliwości przyznania uprawnień kombatanckich w okolicznościach przywołanych przez stronę.
W skardze na to ostateczne w administracyjnym toku instancji rozstrzygnięcie strona skarżąca zarzuciła, że decyzja narusza artykuł 4 ust. 1 pkt. 3 lit.b ustawy o kombatantach poprzez niezastosowanie tego przepisu i nieprzyznanie uprawnień wynikających z tego aktu normatywnego, podczas gdy przedstawione przez skarżącą w pismach z 5 lipca 2017 roku oraz 26 marca 2018 roku fakty wskazują na to, że podczas zamieszkiwania na terenie ZSRR była poddawana represjom z przyczyn politycznych i narodowościowych.
Na poparcie skargi dalej podkreśliła, że organ odmówił przyznania jej uprawnień kombatanckich z tytułu braku deportacji na teren ZSRR oraz posiadania obywatelstwa ZSRR. Kategorycznie sprzeciwia się zaś takiemu twierdzeniu, ponieważ zawsze była i jest Polką a okoliczność, że z rodziną zamieszkiwała wówczas na terytorium ZSRR była podyktowana nie chęcią lub wyborem, ale przymusem z powodu zmiany granic państwa. Argumentowała, że władze ZSRR nie wyraziłyby zgody swojemu obywatelowi na zmianę obywatelstwa i wyjazd do innego państwa. Komunistyczny aparat ZSRR znęcał się nad całą rodziną - pochodzenia inteligenckiego. Niesubordynacja przystąpienia do kołchozu była traktowana jako wrogie usposobienie do narodu radzieckiego, stąd prześladowania, cierpienia, a w przypadku skarżącej – także stracone dzieciństwo.
Strona skarżąca zaakcentowała nadto, że w [...] z listopada 2002 r. (którego kserokopię załączono do skargi), w wywiadzie przeprowadzonym z ojcem skarżącej wyraźnie widnieje zapis, że w roku [...] cała rodzina wróciła z Syberii w rodzinne strony, gdzie już nie było Polski. Zarówno w Zarządzie Głównym ZIW w Warszawie, jak i w aktach Archiwum byłego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, znajdują się dokumenty związane z działalnością wojenną oraz okresu powojennego ojca, który za swe zasługi wojenne za życia był odznaczany najwyższymi odznaczeniami państwowymi.
W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. Jeszcze raz organ zaznaczył, że podnoszone przez stronę okoliczności nie są represjami w rozumieniu ustawy o kombatantach i nie mogą zostać potraktowane jako działalność kombatancka ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Art. 1-4 wyczerpująco określa przesłanki nabycia uprawnień kombatanckich i nie przewiduje przy tym możliwości przyznania uprawnień kombatanckich w okolicznościach przywołanych przez stronę.
Odnosząc się natomiast do załączonego do skargi wywiadu prasowego z ojcem strony skarżącej organ skomentował, że w treści artykułu zostały opisane wyłącznie losy wojenne ojca strony.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sądy administracyjne zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107), sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wymienionego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.;, zwana dalej w skrócie "p.p.s.a."), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W razie stwierdzenia braku naruszeń prawa a wobec tego nieuwzględnienia skargi – sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a)
W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w powyższym kontekście stwierdzić należało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż przy rozstrzygnięciu wniosku skarżącej o przyznanie uprawnień kombatanckich, nie doszło do naruszenia prawa materialnego ani też norm postępowania.
Podstawę materialno-prawną zaskarżonego orzeczenia stanowi przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 276; zwana dalej w skrócie "ustawą" lub "ustawą o kombatantach"). Powołany przepis prawa regulując zdarzenia kwalifikowane przez ustawodawcę jako represje wojenne i okresu powojennego, które - na mocy między innymi art. 21 i 22 tej ustawy są źródłem przyznania uprawnień kombatanckich - ma brzmienie następujące:
"Art. 4.
1. Przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania:
1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:
a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,
b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,
c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa;
2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach;
3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych:
a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR,
b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR;
4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość.
2. Przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia."
Zacytowany przepis art. 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ściśle precyzuje przypadki uznawane za "represje" w rozumieniu tej ustawy. Ustanowiony w tym przepisie katalog represji ma charakter zamknięty. Jednymi z nich według art. 4 ust. 1 pkt 3) litera a) i b) są okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych: w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR (lit.a) oraz na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR (lit.b).
Unormowanie prawne artykułu 4, co wynika wprost z jego brzmienia, nie obejmuje w aktualnym stanie prawnym swym zakresem faktów repatriacji do Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z terenów II Rzeczypospolitej, które zostały wcielone w poczet granic ZSRR, nawet jeżeli wiązały się one z uciążliwościami z tytułu transportu repatriacyjnego, czy szykanowaniem przez władze lokalne ZSRR. Ustawa nie uznaje także dla celów przyznania uprawnień kombatanckich sytuacji tak zwanego "rozkułaczania" poprzez pozbawienie posiadanego mienia, czy przymuszania do pracy w kołchozie – jeżeli zaistniały one w miejscu dotychczasowego stałego miejsca zamieszkania a tym samym nie wiązały się z przymusową deportacją lub zesłaniem na inne tereny ówczesnego ZSRR lub pobytem w więzieniu oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy. Generalnie ujmując, pod pojęciem "przymusowego zesłania i deportacji w ZSRR" należy rozumieć wymuszone, zarządzone przez różne władze tego państwa, przesiedlenie (przemieszczenie geograficzne) danej osoby z dotychczasowego miejsca stałego pobytu – na inne miejsce położone na terytorium ZSRR. Przez pojęcie deportacji należy rozumieć wywiezienie poza terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. (vide wyroki – Sądu Najwyższego z dnia 14.03.2002 r., III RN 161/01 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18.07.2001 r., SA/Łd 659/99 i z dnia 6.09.1998 r., II SA/Wr 1279/97). Sama zmiana granic państwowych w wyniku ustaleń międzynarodowych po drugiej wojnie światowej, w wyniku której Rzeczpospolita straciła ziemie na wschodzie, nie może być utożsamiana z "zesłaniem czy deportacją w ZSRR". Podobnie z redakcji art. 4 ustawy nie wynika by zstępnym (dzieciom) przysługiwały prawa pochodne w zakresie uprawnień kombatanckich z tytułu zasług wojennych rodziców bądź osobnej deportacji lub zesłania rodziców.
W świetle ugruntowanej linii orzecznictwa, przepis art. 4 ustawy o kombatantach jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro przepis ten zawiera wyraźne ograniczenie czasowe, jak również podmiotowe i przedmiotowe, ponieważ pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, to konsekwencją takiej woli ustawodawcy jest brak przesłanek do przyjęcia wykładni funkcjonalnej, zezwalającej na objęcie tą regulacją szerszego kręgu osób (por. wyroki NSA: z dnia 8 kwietnia 2010 r., sygn. II OSK 633/09; z dnia 17 września 2014r., sygn. II OSK 2248/13 publ. orzeczenia.nsa.gov.pl).
Tym samym przywoływane w skardze okoliczności doznanych cierpień, prześladowań nawet na tle narodowościowym, pochodzenia etc. nie stanowią przesłanek prawnych określonych w art. 4 ust. 1 powołanej ustawy. W realiach rozpoznawanej sprawy natomiast okoliczność, że skarżąca była zesłana, czy deportowana, poza miejsce swego dotychczasowego pobytu w II Rzeczypospolitej w ustawowym rozumieniu, wyżej przytoczonym, nie zostało dowiedzione. Przeciwnie, jak ustalił organ na podstawie dokumentów, co nie zostało podważone, rodzeństwo strony skarżącej oraz ona sama urodzili się i mieszkali w tej samej miejscowości M. i brak jest dowodów na okoliczność zmiany miejsca zamieszkania w czasie wojny, czy też po wojnie, a przed repatriacją. Skarżąca nie przedstawiła dowodów pozwalających na obalenie wywodów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i nie zostało wykazane w toku postępowania, że przebywała na Syberii.
Zgodnie z art. 21 ust.1 ustawy, uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom. Stosownie natomiast do art. 22 ust. 1 ustawy, o spełnieniu warunków, o których mowa w art. 21, orzeka, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji. Rekomendacji udziela się bez względu na to, czy osoba ubiegająca się o uprawnienia zgłosi zamiar wstąpienia do stowarzyszenia. Na podstawie decyzji o przyznaniu uprawnień określonych w ustawie Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydaje odpowiednie zaświadczenie.
W ujęciu tego przepisu oraz przepisu art. 21 ustawy o kombatantach, źródłem uprawnień kombatanckich jest zatem działalność kombatancka zainteresowanej osoby, jej działalność równorzędna z działalnością kombatancką bądź represja (art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 4 ustawy o kombatantach). W celu nabycia uprawnień kombatanckich osoba ubiegająca się winna zaś złożyć udokumentowany wniosek, a więc wniosek wraz z dowodami, które mają potwierdzić jej działalność kombatancką bądź doznane represje, wymienione przez nią we wniosku. Wprawdzie, jak wynika z dyspozycji art. 22 ust. 1 cyt. ustawy, obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich spoczywa na osobie zainteresowanej, jednakże nie zwalnia to organu prowadzącego sprawę od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 ustawy z dnia z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego; j.t. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., przywoływanej jako "k.p.a."). Wobec tego na podstawie art. 77 § 1 k.p.a. organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a więc dowody dotyczące wszystkich mających znaczenie prawne dla sprawy faktów, uwzględniając przy tym, iż jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.), jak również to, że fakty znane organowi z urzędu, nie wymagające dowodu, należy zakomunikować stronie (art. 77 § 4 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego pozostaje w ścisłym związku z przyjętą w art. 80 k.p.a. zasadą swobodnej oceny dowodów. Wyrazem tej oceny powinno być zaś uzasadnienie faktyczne decyzji, odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.
Te podstawowe zasady postępowania administracyjnego zostały - w ocenie Sądu - w rozpoznawanej sprawie zachowane, organ przeanalizował dowody przedstawione przez stronę w toku postępowania, sam zaś z urzędu wystąpił do Instytutu Pamięci Narodowej celem ustalenia, czy zaistniały fakty prawotwórcze – skutkujące przyznaniem stronie uprawnień kombatanckich, lecz kwerenda archiwalna posiadanych zasobów nie przyniosła efektu w postaci ujawnienia dokumentów potwierdzających te fakty, w tym potwierdzające przekonanie strony skarżącej o pobycie na Syberii. Z kolei wywiad prasowy udzielony przez ojca strony skarżącej nie stanowi wiarygodnego środka dowodowego na okoliczność, że rzeczywiście rodzina skarżącej wraz z nią samą przebywali na Syberii, skarżąca natomiast nie wnioskowała o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków na tę okoliczność, a jak ustalił organ – dotąd brak udokumentowania pobytu skarżącej na innych terenach ZSRR poza miejscem urodzenia i zarazem stałym miejscem zamieszkania jej rodziny. W treści wywiadu ojciec skarżącej podawał, że przebywał dwukrotnie na Syberii – pierwszy raz do czasu wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej w okolicach za Jenisejem, następnie – po powrocie do domu po zakończeniu II wojny światowej i przebyciu szlaku bojowego z armią gen. Berlinga aż do Berlina, wskutek postawienia w stan oskarżenia w 1951 roku został zesłany na osiem lat do N., skąd po dwóch latach wskutek amnestii dla więźniów politycznych po śmierci Stalina (5 marca 1953 roku) wrócił do domu i zapisał się na drugą repatriację do Polski. Brak jednak w treści wywiadu jakiejkolwiek wzmianki, że wraz z nim przebywali na Syberii członkowie jego rodziny, a w tym strona skarżąca. Informacje w artykule na temat dwukrotnego pobytu na Syberii zostały skonstruowane w trzeciej osobie liczby pojedynczej.
W takim zaś świetle trzeba stwierdzić, że twierdzenia o pobycie strony skarżącej na Syberii nie zostały dotąd dowiedzione, ani nawet uprawdopodobnione.
Z tych wszystkich podanych wyżej powodów skarga podlegała oddaleniu na mocy art. 151 p.p.s.a.