IV SA/Wr 364/23

IV SA/Wr 364/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-02-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Gabriel Węgrzyn /sprawozdawca/
Katarzyna Radom /przewodniczący/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 8 ust. 2 i 3, art. 61 ust. 1, ust. 2 i ust. 2d, art. 64, art.103 ust. 2, art. 106 ust. 3b i 5
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Protokolant referent Ksawery Sobczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 31 marca 2023 r. nr SKO.PS/41/2/23 w przedmiocie orzeczenia odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej oraz odmowy zwolnienia z tej odpłatności i zobowiązanie do uregulowania opłaty I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji w zakresie odmawiającym zwolnienia strony skarżącej z odpłatności za pobyt B. F. w Domu Pomocy Społecznej w B. oraz Z. ; II. dalej idącą skargę oddala; III. zasądza na rzecz strony skarżącej od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z 31 III 2023 r. (SKO.PS/41/2/23) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej jako "SKO") rozpatrzyło odwołanie A. P. od decyzji Burmistrza Miasta Kamienna Góra z 13 XII 2022r. (nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SO) w przedmiocie:
1) zmiany własnej decyzji z 14 VI 2021r. (nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SO) i ustalenia A. P. (dalej jako "skarżąca") wysokości miesięcznych opłat za pobyt córki B. F. w Domu Pomocy Społecznej w Bystrzycy Kłodzkiej w okresie od 1 V 2021 r. do 11 I 2022 r. oraz w Domu Pomocy Społecznej w Ząbkowicach Śląskich w okresie od 12 I 2022 r.;
2) odmowy zwolnienia skarżącej z tej odpłatności i zobowiązania jej do uregulowania należnych opłat za okres od 1 V 2021 r. do 30 XI 2022 r. w łącznej kwocie 30.550,42zł w terminie 30 dni od daty kiedy decyzja stanie się ostateczna.
W wyniku rozpatrzenia odwołania SKO orzekło o:
1) uchyleniu zaskarżonej decyzji organu I instancji w części dotyczącej wysokości odpłatności obejmującej okres od 1 VI 2022 r. do 30 XI 2022 r. i ustaleniu wobec skarżącej niższej odpłatności za pobyt B. F. w Domu Pomocy Społecznej w Ząbkowicach Śląskich;
2) utrzymaniu decyzji organu I instancji w pozostałym zakresie.
W motywach decyzji odwoławczej wyjaśniono, że decyzję wydano na skutek zawiadomienia z 21 IV 2022 r. informującego o wszczęciu postępowania w przedmiocie zmiany decyzji organu I instancji z 14 VI 2021r. (nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SO) ustalającej wobec skarżącej wysokość miesięcznej odpłatności za pobyt córki skarżącej, tj. B. F., w Domu Pomocy Społecznej w Bystrzycy Kłodzkiej w okresie od 14 I 2021 r., w związku ze zmianą z dniem 12 I 2022 r. jej miejsca pobytu na DPS w Ząbkowicach Śląskich.
W dalszej części decyzji odwoławczej wskazano, że organ I instancji w wyniku przeprowadzonego postępowania dowodowego decyzją z 17 VI 2022 r. (nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SC) orzekł o zmianie własnej decyzji z 14 VI 2021 r. nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SC) i ustalił skarżącej odpłatność za pobyt córki zarówno w DPS w Bystrzycy Kłodzkiej jak i w DPS w Ząbkowicach Śląskich. Decyzja ta została jednak na skutek odwołania skarżącej uchylona decyzją SKO z 11 VIII 2022 r. (SKO/41/PS-58/2022) z jednoczesnym przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia. SKO stwierdziło wówczas, że jednocześnie z rozstrzygnięciem kwestii odpłatności, organ I instancji powinien rozstrzygnąć wniosek skarżącej o całkowite zwolnienie z odpłatności (wniosek z dnia 15 III 2021 r.). Zgodnie z najnowszą linią orzeczniczą nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty (wyrok NSA z 11 I 2023 r., I OSK 318/22, publ. CBOSA). Stąd organ I instancji mógł w jednej decyzji orzec w przedmiocie odpłatności jak i rozpatrzyć wniosek strony o zwolnienie z tej opłaty.
Obecna decyzja organu I instancji, tj. decyzja z 13 XII 2022r. (nr MOPS.DPS.4228.10.2021.SO), zdaniem SKO wymagała częściowej zmiany. SKO szeroko przy tym przytoczyło prawne regulacje dotyczące odpłatności za pobyt w DPS odnosząc się przy tym do sytuacji dochodowej skarżącej i stwierdzając, że rozstrzygnięcie organu I instancji w zakresie ustalonych wysokości opłat miesięcznych jest prawidłowe za wyjątkiem opłat należnych za okres od 1 VI 2022 r. SKO przeprowadziło w tym zakresie uzupełniające postępowanie dowodowe stwierdzając, że organ I instancji nieprawidłowo ustalił, że w tym okresie skarżąca uzyskiwała dochód z tytułu dwóch pożyczek po 10 000 zł, podczas gdy w rzeczywistości skarżąca uzyskała dochód z jednej takiej pożyczki na kwotę 10 000 zł. W konsekwencji decyzja organu I instancji wymagała w tym zakresie zmiany i pomniejszenia wysokości należnych za ten okres opłat.
W pozostałym zakresie decyzja organu I instancji jest – według oceny SKO - prawidłowa, w tym także w części odmawiającej skarżącej zwolnienia z opłat za pobyt córki w DPS w Bystrzycy Kłodzkiej jak i w DPS w Ząbkowicach Śląskich. SKO powołało treść regulacji z art. 64 ustawy z 12 III 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.) – dalej jako "UPS", stwierdzając, że w okolicznościach sprawy nie wystąpiły wystarczające podstawy do udzielenia skarżącej ulgi w postaci całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt córki w DPS. Nie zaszły bowiem żadne nadzwyczajne okoliczności usprawiedliwiające zastosowanie takiej ulgi. Pomimo, że skarżąca jest osobą, która samotnie wychowuje małoletnią wnuczkę, nie wystąpiły uzasadnione okoliczności dające podstawę do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty. Przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie administracyjne wykazało, że dochód rodziny skarżącej w każdym miesiącu badanego okresu przekraczał 300% kwoty ustawowego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit.b UPS). Na podstawie zgromadzonych dowodów przedkładanych przez skarżącą jak i podanych do sporządzanych wywiadów środowiskowych organ I instancji ustalił wydatki miesięczne strony na potrzeby mieszkaniowe (opłata za mieszkanie, fundusz remontowy, opłaty za media, ubezpieczenie mieszkania, podatek od nieruchomości) w kwocie około 707 zł. Wydatki, które wskazywała skarżąca, to m.in.: szkolenie pływackie wnuczki, doładowanie telefonu dla wnuczki, obóz sportowy wnuczki, kieszonkowe dla wnuczki, impreza klasowa wnuczki z okazji Mikołajek, składka szkolna dla wnuczki, opłaty związane z własnym dokształcaniem oraz opłaty za studia córki A. F., zakup laptopa dla córki A. F., koszty zakupu paliwa i koszty eksploatacji samochodu, zakup żywności, odzieży, obuwia etc. dla rodziny (tj. wnuczki, obu córek i siebie), koszty wizyt u lekarzy (dentysta, ortodonta, psychiatra) oraz u lekarza weterynarii (z uwagi na przewlekłe schorzenia u posiadanego pieska), darowizny na rzecz Fundacji C., mandat karny, wycieczka do Z., zakup wózka dla dziecka syna T. F. i inne. SKO zaznaczyło, że w pełni rozumie skarżącą, że stara się zaspokoić potrzeby swojej wnuczki oraz wspomóc finansowo trójkę dorosłych dzieci. Nie jest to jednak nadzwyczajna okoliczność, że rodzic pomaga dzieciom w funkcjonowaniu w dorosłym życiu. Co do wydatków związanych z utrzymaniem wnuczki, SKO stwierdziło, że skarżąca z tego tytułu otrzymuje co miesiąc ze środków publicznych świadczenie pieniężne z tytułu pełnienia funkcji rodziny zastępczej (obecnie w kwocie 785 zł), a także świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł miesięcznie (które zgodnie z art. 8 ust. 4 pkt 7 UPS nie jest ujmowane w dochodach strony i jej rodziny). W ocenie SKO kwoty te umożliwiają skarżącej zapewnienie niezbędnych wydatków związanych z utrzymaniem dziecka, w tym również związanych z problemami zdrowotnymi wnuczki. W oświadczeniu z 21 IV 2022 r. skarżąca podała, że oboje rodzice małoletniej M. S. są od 14 V 2021 r. pozbawieni praw rodzicielskich i nie płacą zasądzonych alimentów. Zdaniem SKO skarżąca powinna jednak podjąć kroki celem egzekwowania alimentów choćby od ojca dziecka. SKO zaznaczyło, że nie neguje ponoszonych przez skarżącą wydatków, jednak skarżąca winna tak gospodarować swoim budżetem domowym, aby uwzględnić w nim również opłatę ponoszoną za pobyt córki w DPS. SKO zobrazowało przy tym w formie tabelarycznej sytuację dochodową skarżącej w okresie od V 2021 do XI 2022, z której wynika że uzyskiwała ona wówczas miesięczne dochody w przedziale od 3 840,07 zł do 10 943,73 zł, zaś po uiszczeniu należnych opłat dochody te wynosiłyby od 4 008,69 zł do 7 055.86 zł. Takie kwoty oznaczają, że skarżącej i jej rodzinie pozostaje kwota dochodu pozwalająca na regulowanie koniecznych wydatków mieszkaniowych oraz innych. Udzielenie pomocy w formie zwolnienia od ponoszenia opłaty za pobyt córki B. F. w DPS w tej sytuacji stałoby w sprzeczności z ideą i celami pomocniczości pomocy społecznej. W końcowej części uzasadnienia SKO podkreśliło, że koszt pobytu córki skarżącej w DPS w Bystrzycy Kłodzkiej i Ząbkowicach Śląskich jest i tak wyższy niż odpłatność, którą razem ze swoich dochodów ponoszą B. F. i skarżąca. SKO wskazało przykładowo, że za miesiąc V 2021 r. koszt pobytu w DPS w Bystrzycy Kłodzkiej wynosił 4.907,42 zł. B. F. opłaciła kwotę 840,70 zł ze swoich dochodów. Skarżąca powinna zapłacić za ten miesiąc kwotę 2.171,54 zł. Pozostaje różnica 1.895,18 zł, którą ponosi jednostka samorządu terytorialnego. W konsekwencji kwota ta obciąża całe społeczeństwo. Taka sytuacja występuje w każdym miesiącu.
W skardze na decyzję SKO skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Wniesiono nadto o przeprowadzenie uzupełniających dowodów z dokumentów załączonych do skargi, tj.:
- informacji o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej Kmp 36/08 z dnia 26 IV 2023 r. na okoliczność jej treści, uchylania się przez ojca M. S., dla której rodziną zastępczą została ustanowiona skarżąca, od obowiązku alimentacyjnego wobec ww. małoletniej córki, bezskuteczności egzekucji alimentów, wysokości zobowiązania alimentacyjnego, wystąpienia uzasadnionych okoliczności, dających podstawę do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt córki B. F. w domu opieki społecznej;
- postanowienia Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze z dnia 28 IX 2018 r., sygn. akt III Nsm 141/18, na okoliczność jego treści, w tym pozbawienia B. F. władzy rodzicielskiej nad jej małoletnią córką M. S., zaniku więzi rodzinnych, wystąpienia uzasadnionych okoliczności, dających podstawę do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt córki B. F. w DPS;
- diagnozy socjoterapeutycznej M. S. opracowanej przez mgra M. K. z dnia 9 IV 2018 r. na okoliczność jej treści, w tym doświadczenia przez małoletnią M. S. przemocy w systemie rodzinnym ze strony matki B. F. i ojca, wysoce destruktywnego wpływu B. F. zarówno na córkę M. S., jak i na samą skarżącą, zaniku więzi rodzinnych, wystąpienia uzasadnionych okoliczności, dających podstawę do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt córki B. F. w DPS;
- opinii psychologicznej psycholog mgr B. P., dotyczącej M. S. z 7 IX 2022 r. na okoliczność treści wskazanej opinii, w tym na okoliczność rażącego naruszenia przez B. F. obowiązków rodzinnych, nadużywania przez nią alkoholu, przemocy emocjonalnej wobec córki M. S. (zaniedbań, krytyki, upokorzeń, gróźb), wskutek czego nie chce ona znać swojej matki i wymaga pomocy terapeutycznej (psychologicznej i psychiatrycznej), zaniku więzi rodzinnych, wystąpienia uzasadnionych okoliczności, dających podstawę do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt córki B. F. w domu opieki społecznej.
W skardze zarzucono zaskarżonej decyzji SKO naruszenie:
1) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., przez zaniechanie przeprowadzenia wszechstronnego i wyczerpującego rozpatrzenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, dokonanie jego oceny w sposób dowolny i wybiórczy, z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, a także nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącej, co doprowadziło do niezasadnego przyjęcia, że brak jest rzekomo podstaw do zwolnienia jej z opłaty za pobyt córki B. F. w DPS, podczas gdy wszechstronna i wyczerpująca, oparta na zasadach logicznego rozumowania, wskazaniach wiedzy i doświadczenia życiowego, analiza materiału dowodowego, w tym okoliczności podniesionych przez skarżącą, prowadzi do przeciwnego wniosku;
2) art. 8 § 1 i art. 11 k.p.a., przez uzasadnienie zaskarżonej decyzji w sposób, który nie pozwala na poznanie wszystkich motywów, jakimi kierowało się SKO przy załatwieniu sprawy, co w szczególności polegało na niewyjaśnieniu przez SKO, dlaczego podnoszone przez skarżącą okoliczności oceniło za rzekomo niedające podstawy do zwolnienia jej (w całości lub w części) od opłaty za pobyt córki B. F. w DPS, jak również na niewyjaśnieniu, dlaczego - w ocenie SKO - wzajemne stosunki w rodzinie, ściśle związane z przemocą emocjonalną ze strony B. F., jej chorobą psychiczną, nadużywaniem alkoholu i substancji psychoaktywnych oraz próbą samobójczą i zanikiem więzi rodzinnych, rzekomo nie stanowią uzasadnionych okoliczności, dających podstawę do zwolnienia skarżącej od ww. odpłatności;
3) art. 64 pkt. 1, 2, 4 i 7 UPS, przez odmowę zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt córki B. F. w DPS, podczas gdy w okolicznościach przedmiotowej sprawy zwolnienie skarżącej z ponoszenia ww. opłaty w całości jest w pełni zasadne i konieczne z uwagi przede wszystkim na samotne wychowywanie przez skarżącą wnuczki (a zarazem córki B. F.) M. S., dla której skarżąca została ustanowiona rodziną zastępczą, a także z uwagi na wzajemne stosunki w rodzinie i rażące naruszenie przez B. F. obowiązków rodzinnych;
4) art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d UPS, przez nieuwzględnienie możliwości skarżącej do ponoszenia opłaty za pobyt córki B. F. w DPS, podczas gdy skarżąca nie ma możliwości ponoszenia tej opłaty bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny, w tym małoletniej wnuczki M. S.
W uzasadnieniu skargi wywiedziono, że SKO rozpatrzyło kwestię zwolnienia skarżącej z opłat pod kątem przesłanki "nadzwyczajnych okoliczności" pomijając, że w art. 64 UPS, w art. 64a UPS, ani w żadnym innym przepisie tej ustawy, nie przewidziano żadnych "nadzwyczajnych okoliczności" jako przesłanki zwolnienia z opłaty za pobyt w domu opieki społecznej w całości lub w części. W art. 64 pkt 2 UPS wskazano jedynie na wystąpienie "uzasadnionych okoliczności", jednak zupełnie jasne jest, że czym innym są wskazane "uzasadnione okoliczności", a czym innym "nadzwyczajne okoliczności", na które w sposób nieuprawniony powołuje się SKO. Już z tej chociażby przyczyny zaskarżona decyzja jest wadliwa w stopniu warunkującym uwzględnienie skargi i uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji w całości. W skardze podniesiono, że w sprawie wystąpiło bowiem co najmniej kilka ustawowych przesłanek, dających podstawę do zwolnienia skarżącej z powyższej odpłatności. Jest bowiem bezsporne, że skarżąca jest osobą samotnie wychowującą małoletnią wnuczkę M. S., dla której została ustanowiona rodziną zastępczą. Jeżeli zaś osoba obowiązana do wnoszenia opłaty samotnie wychowuje dziecko, to jest to samoistną przesłanką dającą podstawę do zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS, stosownie do art. 64 pkt 4 in fine UPS. Nadto w sprawie niewątpliwie wystąpiły uzasadnione okoliczności, dające podstawę do zwolnienia skarżącej z przedmiotowej opłaty zgodnie z art. 64 pkt 2 UPS. Zarówno bowiem M. S., jak i skarżąca są ofiarami przewlekle psychicznie chorej B. F., która w sposób rażący naruszała obowiązki rodzinne, dopuszczając się stwierdzonej przez psychoterapeutów przemocy emocjonalnej wobec skarżącej jak i swojej córki M. S. W skardze podniesiono, że B. F. jest osobą przewlekle chorą psychicznie. B. F. została na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze z dnia 28 IX 2018 r., sygn. akt III Nsm 141/18, pozbawiona władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką M. S. B. F., już od 2014 r. miała zasądzone alimenty na córkę M. S., których jednak nie uiszczała, rażąco uchylając się od obowiązku alimentacyjnego, wbrew woli córki i skarżącej. Oboje rodzice M. S. pozbawieni są władzy rodzicielskiej. Ojciec wnuczki skarżącej, A. S., nie chce utrzymywać ze swoją córką żadnych kontaktów, pomimo usilnych próśb skarżącej. Nie płaci również alimentów na córkę, a ich egzekucja komornicza jest bezskuteczna. W świetle załączonej do skargi informacji o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej Kmp 36/08 z dnia 26 IV 2023 r., zaległe alimenty od ojca wnuczki skarżącej wynoszą według stanu na ww. dzień aż 43.986,86 zł wraz z odsetkami w kwocie 13.096,32 zł i kwoty te cały czas rosną z powodu wspomnianej bezskuteczności egzekucji. Skarżąca podniosła, że ojciec M. S. został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad córką przez sąd, wyrażając dobrowolnie zgodę na powyższe podczas rozprawy sądowej w ww. sprawie przed sądem rodzinnym, wskutek czego wnuczka M. S. na trzy lata trafiła pod opiekę terapeuty związanego wówczas umową z Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Kamiennej Górze mgra M. K. W świetle załączonej do skargi diagnozy socjoterapeutycznej mgra M. K. małoletnia doświadczyła ze strony matki i ojca przemocy w systemie rodzinnym. Matka B. F. ma silnie destruktywny wpływ zarówno na córkę, jak i na skarżąca, które z tej przyczyny obie wymagają wsparcia i kontroli pracownika Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. B. F. ma stwierdzone poważne zaburzenia psychosomatyczne, nadużywa alkoholu i ma wysoce negatywne oddziaływanie na swoją własną córkę, która się jej boi, co powoduje, że doświadczenie rodzinne jest silnie traumatyczne i należy ograniczyć prawa B. F. do córki, co też nastąpiło przez pozbawienie jej władzy rodzicielskiej nad M. S. Dla niniejszej sprawy niezmiernie istotne jest również to, że, jak wynika już chociażby z załączonej opinii psychologicznej psycholog mgr B. P., wnuczka skarżącej - z powodu trudnych relacji z matką B. F., w tym rażącego naruszenia przez nią obowiązków rodzinnych wobec córki i matki (skarżącej), ma poważne problemy emocjonalne, zaburzenia lekowe i dystymiczne, z zalecaną konsultacją psychiatryczną. W opinii tej wprost wskazano, że B. F. (mama M., a córka skarżącej) choruje na schizofrenię i nadużywa alkoholu, a po próbie samobójczej (skok z dachu kamienicy) od kilku lat przebywa w ośrodku opieki. Z ojcem dziewczynka nie ma kontaktu, zaś matki B. F. nie chce znać, ponieważ doznała od niej przemocy emocjonalnej (zaniedbania, krytyki, upokorzenia, groźby). Obciążanie w takich warunkach skarżącej odpłatnością za pobyt córki w DPS naruszałoby zasady współżycia społecznego. Podniesiono także, że organy nie rozważały nawet, czy istnieją przesłanki do chociażby częściowego zwolnienia skarżącej z opłaty, nie analizowały więzi rodzinnych, nie odwoływały się ani do zasad współżycia społecznego, ani do poczucia sprawiedliwości, pomimo że drastyczne okoliczności przedmiotowej sprawy bez wątpienia tego wymagały. Skarżąca nie zgodziła się również z tezą zaskarżonej decyzji, jakoby była ona w stanie ponosić opłaty bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. U wnuczki w VIII 2022 r. ponownie wystąpiły problemy zdrowotne, co wiąże się z koniecznością opieki psychoterapeutycznej, pomocą (w tym finansową) świadczoną przez skarżącą na rzecz dorosłych dzieci - córki A. i syna, opieki nad starszym 12-letnim psem, a także konieczności ponoszenia przez skarżącą wydatków na własne kształcenie i podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Podkreślono, że w odwołaniu skarżąca sygnalizowała, że informowała MOPS, iż od I 2023 r. przeszła do pracy na jedną zmianę, w wyniku czego obniżeniu uległy jej zarobki - do kwoty 5 708,79 zł netto.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym i jej oddalenie. Podkreślono, że SKO przy rozstrzygnięciu wzięło pod uwagę wszystkie przesłanki ustawowe, które mogłyby stanowić podstawę udzielenia ulgi. Zaznaczono, że SKO w swojej decyzji w żaden sposób nie negowało trudnej sytuacji życiowej w jakiej znajduje się skarżąca, a na którą wpływ miało wiele czynników, jak choćby choroba córki, czy konieczność zapewnienia opieki wnuczce. Podniesiono jednak, że za okres objęty postępowaniem dochody skarżącej przekraczały wielokrotnie ustawowe kryterium dochodowe unormowane w art. 61 UPS. Zarówno organ I instancji jak i SKO stoją na stanowisku, że właśnie z uwagi na osiągane dochody skarżąca powinna ponosić odpłatność za pobyt córki w DPS. Gdyby uznać argumentację skargi i zastosować całkowite zwolnienie z odpłatności (skarżąca na etapie postępowania wnioskowała o całkowite zwolnienie z opłaty, a nie również w części co próbuje sugerować w skardze) to oznaczałoby to przeniesienie ciężaru ponoszenia tej opłaty na całe społeczeństwo, pomimo, że osiągane przez skarżącą dochody jej to umożliwiają. Ustalona stronie odpłatność jak i kwota, którą płaci B. F. za swój pobyt w DPS, nie pokrywają w całości kosztu miesięcznego pobytu. To oznacza, że budżet państwa, a więc co za tym idzie całe społeczeństwo, już dofinansowuje pobyt córki strony w placówce. W ocenie SKO zasady współżycia społecznego i poczucie sprawiedliwości społecznej w tej sprawie zostało zachowane.
Pismem procesowym z 10 VII 2023 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie rozprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Skargę należało uwzględnić w części.
Rację ma bowiem skarżąca, że zarówno organ I instancji jak i SKO nie przeprowadziły w sposób wyczerpujący postępowania wyjaśniającego w zakresie ustawowych przesłanek zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.
Jak wynika z art. 64 UPS, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Ustawodawca expressis verbis upoważnił organy administracji do udzielenia na zasadzie uznania administracyjnego ulgi w postaci częściowego lub całkowitego zwolnienia osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, przy czym wskazał też, na zasadzie katalogu otwartego, normatywne przesłanki, jakie należy wziąć pod uwagę przy rozstrzyganiu tej kwestii. Sąd zwraca uwagę, że wymieniony w art. 64 UPS katalog okoliczności branych pod uwagę przy udzielaniu ulgi nie ogranicza się do kwestii dochodowej i majątkowej osoby zobowiązanej. Ustawodawca odwołuje się tu do szeregu sytuacji o charakterze osobistym i rodzinnym (np. długotrwała choroba, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, samotne wychowywanie dziecka, ograniczenie władzy rodzicielskiej mieszkańca domu pomocy społecznej, rażące naruszenie przez mieszkańca domu pomocy społecznej obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do ponoszenia opłat). Rozstrzygając w kwestii udzielenia ulgi z art. 64 UPS organ nie może się więc ograniczyć do oceny sytuacji dochodowej strony, ale powinien również uwzględnić konkretne okoliczności sprawy przez pryzmat zasad słuszności, które mają przecież kluczowe znaczenie dla realizacji celów pomocy społecznej. Jak wynika z art. 3 ust. 3 i 4 UPS, rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.
W okolicznościach sprawy trafnie wywiedziono w skardze, że organy obu instancji w istocie oparły odmowę udzielenia skarżącej ulgi z art. 64 UPS na argumentacji odwołującej się wyłącznie do jej sytuacji dochodowej. Z lektury zaskarżonych decyzji wynika, że zdaniem organów, skoro skarżąca uzyskuje regularny comiesięczny dochód z tytułu wykonywania pracy (w wysokości średnio około 6000 zł) przekraczający wyraźnie określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit.b UPS kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, to nie ma podstaw do zwolnienia jej z opłat na zasadzie art. 64 UPS. Tymczasem trzeba podkreślić, że unormowana w art. 64 UPS możliwość zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej siłą rzeczy dotyczy wyłącznie osób, które spełniają kryterium dochodowe z art. 61 ust. 2 pkt 2 UPS. Gdyby bowiem nie spełniały, nie byłoby w ogóle podstaw do ustalenia wobec nich obowiązku uiszczania opłat. Kwestia udzielenia ulgi w ponoszeniu opłat byłaby więc bezprzedmiotowa.
Rozstrzygając o całkowitym lub częściowym zwolnieniu z ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej należy więc ustalić i ocenić te okoliczności sprawy, które w konkretnej sprawie mogą przemawiać za zasadnością (słusznością) przyznania ulgi, niezależnie od sytuacji dochodowej strony.
W okolicznościach sprawy organy nie przeprowadziły takiej oceny, mimo że posiadały wiedzę o szczególnej sytuacji skarżącej. Skarżąca jest matką przebywającej w Domu Pomocy Społecznej w Ząbkowicach Śląskich B. F. Wykonuje samotnie obowiązki rodziny zastępczej wobec wnuczki M. S. (córki B. F.). Tego rodzaju okoliczność wymagała przeprowadzenia oceny chociażby pod kątem przesłanki z art. 64 pkt 4 UPS, umożliwiającego zwolnienie z opłaty m.in. osoby samotnie wychowującej dziecko. Jeżeli organy nie stwierdziły podstaw do zastosowania w sprawie art. 64 pkt 4 UPS, należało wyjaśnić z jakich przyczyn. Dodatkowo, w okolicznościach sprawy ustalono, że rodzice M. S. pozbawieni są władzy rodzicielskiej i nie płacą należnych alimentów. Taki stan rzeczy wymagał wyjaśnień pod kątem przesłanki z art. 64 pkt 2 i 7 UPS, odwołujących się do uzasadnionych okoliczności oraz rażącego naruszania przez mieszkańca domu pomocy społecznej obowiązków rodzinnych. Warto dodać, że załączona do skargi dokumentacja potwierdza silne negatywne oddziaływanie B. F. - jako osoby uzależnionej od alkoholu i substancji psychoaktywnych oraz przejawiającej symptomy dewiacyjne i destruktywne - na M. S. jak i na skarżącą (zob. diagnoza socjoterapeutyczna z 9 IV 2018 r.).
Nie można w takich warunkach uznać, że sprawa administracyjna w zakresie dotyczącym zastosowania art. 64 UPS została w sposób wyczerpujący wyjaśniona. Podkreślić należy, że organ administracji publicznej w ramach postępowania administracyjnego zobowiązany jest do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, co expressis verbis wynika z art. 77 § 1 kpa. Obowiązek ten służy realizacji – wynikającej z art. 7 kpa - zasady prawdy obiektywnej, nakazującej organowi podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W myśl zaś art. 80 kpa, organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Nieprawidłowości w zakresie ustalenia istotnych okoliczności w sprawie (błąd "braku") bądź też w zakresie oceny dowodów (błąd "oceny") godzą w rezultacie zawsze w zasadę prawdy obiektywnej.
Mając powyższe na względzie Sąd uchylił zaskarżoną decyzję SKO oraz utrzymana nią w mocy decyzję organu I instancji w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt córki w Domach Pomocy Społecznej w Bystrzycy Kłodzkiej i w Ząbkowicach Śląskich na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa. Decyzje organów obu instancji naruszają bowiem art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez niewyczerpujące ustalenie i wyjaśnienie okoliczności istotnych w sprawie, co skutkowało przedwczesnością rozstrzygnięcia odmawiającego skarżącej zwolnienia z opłat.
Rozpatrując sprawę ponownie należy przeprowadzić postępowanie wyjaśniające pod kątem przesłanek wymienionych w art. 64 UPS, z uwzględnieniem m.in. okoliczności powyżej zasygnalizowanych. Sąd zwraca przy tym uwagę, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem SKO sugerującym, jakoby wniosek skarżącej o zwolnienie jej z opłat w całości stanowił przeszkodę do udzielenia takiego zwolnienia w części. Skoro w świetle art. 64 UPS oraz wniosku skarżącej o zwolnienie organ może więcej, to może także i mniej. Wniosek o udzielenie ulgi w całości nie wyłącza zatem kompetencji organu do zastosowania ulgi w części, o ile oczywiście organ stwierdzi podstawy do częściowego zwolnienia. W każdym jednak przypadku wymagane jest kompleksowe odniesienie się do stosowanej podstawy prawnej i istotnych okoliczności sprawy, celem wyjaśnienia stronie, z jakich przyczyn organ odmówił zastosowania ulgi lub też zastosował ją jedynie częściowo.
Sąd nie uwzględnił natomiast skargi na decyzję w części dotyczącej wysokości ustalonych opłat. Decyzja w tym zakresie nie narusza prawa. Organy w sposób wyczerpujący i dokładny przeprowadziły postępowanie dowodowe na okoliczność sytuacji dochodowej strony skarżącej i jej możliwości finansowych oraz prawidłowo zastosowały obowiązujące w tym zakresie przepisy.
Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, o czym stanowi art. 60 ust. 1 UPS.
Jak wynika z art. 61 ust. 1 UPS, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Zgodnie zaś z art. 61 ust. 2 UPS, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Stosownie do art. 61 ust. 2d UPS, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
W okolicznościach sprawy jest bezsporne, że córka skarżącej nie ponosi pełnej odpłatności, zaś skarżąca nie była zainteresowana umownym określeniem wysokości odpłatności za pobyt córki w domach pomocy społecznej. W związku z tym wystąpiły podstawy do określenia wysokości opłat w formie decyzji z art. 61 ust. 2d UPS, przy uwzględnieniu kryterium dochodowego (art. 61 ust. 2 pkt 2 UPS), wysokości dochodów i możliwości (art. 103 ust. 2 UPS).
Organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację dochodową skarżącej biorąc pod uwagę regulację z art. 8 ust. 2 i 3 UPS definiującą pojęcie "dochodu". Z akt postępowania, w tym wywiadów środowiskowych z 21 IV 2022 r. i 7 IX 2022 r. wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z wnuczką – M. S. - dla której ustanowiona jest rodziną zastępczą. Strona pozostaje w stosunku pracy (co potwierdzają zaświadczenia o dochodach od pracodawcy w aktach sprawy). Dochód na osobę w gospodarstwie domowym skarżącej w każdym miesiącu okresu objętego postępowaniem (tj. od 1 V 2021 r.) przekraczał 300% ustawowego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie obowiązującego do końca 2021 r. (tj. kwotę 1.584 zł = 528 zł x 300%) oraz obowiązującego od 1 I 2022 (tj. kwotę 1.800 zł = 600 zł x 300%). Organy wykazały, że wysokość ustalonej opłaty za poszczególne miesiące mieści się w granicach zakreślonych w przepisach UPS. Zasadnie przy tym SKO zreformowało decyzję organu I instancji w zakresie odpłatności za okres od 1 VI 2022 r. wykazując błąd na etapie pierwszoinstancyjnym polegający na uznaniu, że skarżąca uzyskiwała dochód z tytułu dwóch pożyczek po 10 000 zł, podczas gdy w rzeczywistości skarżąca uzyskała dochód z jednej takiej pożyczki na kwotę 10 000 zł.
Zarówno SKO jak i organ I instancji prawidłowo stwierdziły, że ustalona struktura wydatków skarżącej nie daje podstaw do uznania, że nie ma ona finansowych możliwości ponoszenia odpłatności. Zobrazowano przy tym w formie tabelarycznej hipotetyczną sytuację dochodową rodziny skarżącej po odliczeniu ustalonej opłaty w każdym miesiącu. Wynika z niej m.in., że w X 2021 r. dochód rodziny skarżącej wynosił 10.943,73 zł, co po odliczeniu należnej za ten miesiąc opłaty 3.887,87 zł daje 7.055,86 zł. W objętym postępowaniem okresie najniższy dochód skarżąca uzyskała zaś w IV 2022 r. w wysokości 4.417,39 zł, co po odliczeniu należnej za ten miesiąc opłaty 408,70 zł, daje kwotę 4.008,69 zł. Skarżącej pozostaje więc kwota dochodu pozwalająca na regulowanie wydatków koniecznych do niezbędnego utrzymania siebie oraz wnuczki.
Odnosząc się do sygnalizowanych w skardze okoliczności związanych z ponoszeniem wydatków na leczenie psa, pomocy dla dorosłych dzieci, kształcenia oraz doskonalenia zawodowego, Sąd zwraca uwagę, że zakres możliwości finansowych osoby zobowiązanej do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej limitowany może być wyłącznie wydatkami "niezbędnymi", a więc takimi, które są konieczne do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wszystkie pozostałe wydatki mogą być ponoszone, pod warunkiem wywiązania się z należności publicznoprawnych, które przed takimi wydatkami mają pierwszeństwo. Ewentualne zmiany w wysokości zarobków osoby zobowiązanej do ponoszenia opłat mogą być zaś uwzględniane w ramach art. 106 ust. 3b i ust. 5 UPS, o ile zmiana przekroczy 10% odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Zgodnie z art. 106 ust. 5 UPS, decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5 UPS. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd oddalił skargę dalej idącą na zasadzie art. 151 ppsa.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa, uwzględniając poniesione przez stronę skarżącą celowe koszty w kwocie 480 zł (wynagrodzenie należne profesjonalnemu pełnomocnikowi).