IV SA/Wr 364/22
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obu instancji w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, uznając, że strona nie działała świadomie w złej wierze.
Sprawa dotyczyła decyzji o uznaniu zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązaniu do ich zwrotu. Skarżąca kwestionowała tę decyzję, argumentując, że organy nie uwzględniły prawidłowo jej dochodów po przyznaniu świadczenia rodzicielskiego. Sąd administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, stwierdzając, że strona nie działała świadomie w złej wierze i organy naruszyły zasady postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu rozpoznał skargę E. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, która utrzymała w mocy decyzję Prezydenta Miasta stwierdzającą nienależne pobranie zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami na kwotę 2.390 zł i zobowiązującą do ich zwrotu. Skarżąca złożyła dwa wnioski: o zasiłki rodzinne i świadczenie rodzicielskie. Organy uznały, że przyznanie świadczenia rodzicielskiego stanowiło uzyskanie dochodu, przekraczające kryterium dochodowe do zasiłków rodzinnych, co skutkowało uznaniem świadczeń za nienależnie pobrane. Skarżąca zarzucała błędy w ustaleniu dochodu i brak uwzględnienia równoległego złożenia wniosków. Sąd administracyjny podzielił zastrzeżenia skarżącej, stwierdzając, że organy naruszyły przepisy prawa materialnego i procesowego. Kluczowe dla rozstrzygnięcia było ustalenie, czy strona działała świadomie w złej wierze. Sąd uznał, że w okolicznościach sprawy, gdzie organ przyznał świadczenia mimo posiadania informacji o dochodach, a skarżąca mogła być wprowadzona w błąd przez procedurę, nie można przypisać jej świadomości nienależnego pobrania. Uchylono decyzje obu instancji, wskazując na konieczność prawidłowej wykładni przepisów i zastosowania zasad postępowania administracyjnego.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (3)
Odpowiedź sądu
Tak, przyznanie świadczenia rodzicielskiego jest równoznaczne z uzyskaniem dochodu, który może przekroczyć kryterium dochodowe uprawniające do zasiłków rodzinnych.
Uzasadnienie
Sąd potwierdził, że świadczenie rodzicielskie jest dochodem, który należy uwzględnić przy ustalaniu prawa do zasiłków rodzinnych, zgodnie z przepisami ustawy.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylono_decyzję
Przepisy (14)
Główne
u.ś.r. art. 30 § ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
u.ś.r. art. 30 § ust. 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Definiuje świadczenia nienależnie pobrane, w tym te wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa, jeżeli osoba była pouczona o braku prawa do ich pobierania, lub wypłacone w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd.
Pomocnicze
u.ś.r. art. 3
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Określa pojęcia dochodu, dochodu rodziny, utraty dochodu i uzyskania dochodu. Nabycie prawa do świadczenia rodzicielskiego mieści się w pojęciu uzyskania dochodu.
u.ś.r. art. 5 § ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Wyznacza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń.
u.ś.r. art. 5 § ust. 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Określa zasady ustalania dochodu w razie wystąpienia jego utraty lub uzyskania.
u.ś.r. art. 24 § ust. 7
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Określa, od kiedy świadczenia nie przysługują w przypadku uzyskania dochodu powodującego utratę prawa.
u.ś.r. art. 25 § ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Nakłada na strony obowiązek powiadomienia o zmianie okoliczności uprawniających do świadczeń.
u.ś.r. art. 30 § ust. 3
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Nie wskazuje na możliwość odwołania się do przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia w kontekście obowiązku zwrotu.
k.p.a. art. 7
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
Organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, podejmują czynności niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
k.p.a. art. 8 § § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
Organy prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.
k.p.a. art. 9
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
Organy obowiązane są do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, oraz udzielania niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub procesowego, które miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
p.p.s.a. art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Sąd stosuje środki przewidziane w art. 145-150.
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych art. 1 § § 1 i § 2
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Organy błędnie zinterpretowały pojęcie 'świadczenia nienależnie pobrane', nie wykazując świadomości strony o nienależności świadczeń. Organy naruszyły zasady postępowania administracyjnego, przerzucając konsekwencje własnych błędów na stronę. Skarżąca złożyła wnioski równolegle, a organ przyznał świadczenia mimo posiadania informacji o dochodach, co mogło wprowadzić ją w błąd.
Godne uwagi sformułowania
nie można postawić Skarżącej zarzutu działania ze świadomością pobierania świadczenia nienależnego obowiązek zwrotu świadczeń ma charakter obiektywny i powstaje w sytuacji przyznania świadczenia, do którego prawo ustało, gdy doszło do zmiany okoliczności istotnej z punktu widzenia prawa do świadczeń. Postępowanie w wyniku, którego organ konsekwencje swoich niepodpatrzeń i błędów przerzuca na Stronę nie realizuje przywołanych zasad.
Skład orzekający
Ewa Kamieniecka
przewodniczący
Katarzyna Radom
sprawozdawca
Marta Pająkiewicz-Kremis
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja pojęcia 'świadczenia nienależnie pobrane' w kontekście świadczeń rodzinnych, obowiązki organów w zakresie ustalania dochodu i informowania stron, zasady postępowania administracyjnego."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z ustawą o świadczeniach rodzinnych i koordynacją przyznawania różnych świadczeń.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa pokazuje, jak błędy proceduralne organów mogą prowadzić do sytuacji, w której obywatele są zobowiązani do zwrotu świadczeń, mimo że nie działali świadomie w złej wierze. Podkreśla znaczenie prawidłowej wykładni przepisów i zasad postępowania.
“Czy musisz oddawać świadczenia, jeśli organ popełnił błąd? Sąd wyjaśnia.”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyIV SA/Wr 364/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu Data orzeczenia 2022-11-09 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2022-06-22 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu Sędziowie Ewa Kamieniecka /przewodniczący/ Katarzyna Radom /sprawozdawca/ Marta Pająkiewicz-Kremis Symbol z opisem 6329 Inne o symbolu podstawowym 632 Hasła tematyczne Pomoc społeczna Skarżony organ Samorządowe Kolegium Odwoławcze Treść wyniku *Uchylono decyzję I i II instancji Powołane przepisy Dz.U. 2020 poz 111 art. 30 Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j. Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędziowie Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi E. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie uznania zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami za świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązanie do ich zwrotu wraz z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia[..]. nr [...] Uzasadnienie Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] stwierdzającą, że kwota 2.390 zł wypłacona E. U. w postaci świadczeń -zasiłków rodzinnych za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 października 2021 r. w kwocie 124 zł miesięcznie na A. i K. U. oraz w kwocie 95 zł miesięcznie na P. C., dodatku do zasiłku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie 95 zł miesięcznie na P. C. za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 października 2021 r., dodatku do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na K. U. w kwocie 100 zł – stanowi świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązującą do jej zwrotu wraz z odsetkami za zwłokę. Jak wynikało z akt sprawy powołaną na wstępie decyzją organ I instancji orzekł, że opisane świadczenia zostały nienależnie pobrane i zobowiązał Skarżącą do ich zwrotu wraz z odsetkami za zwłokę w terminie 14 dni od daty, w której decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu stwierdził, że Skarżąca w dniu [...] złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku na okres 2020/2021, co nastąpiło decyzją z dnia [...]. W tym samym dniu Strona wystąpiła również o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego na dziecko P. C. Powołując się na art. 3 ust. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.) organ wskazał, że nastąpiło uzyskanie dochodu poprzez przyznanie Skarżącej świadczenia rodzicielskiego. Dalej powołał się na kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń, które zostało ustalone w kwocie 674 zł na osobę w rodzinie, co oznacza, że w rodzinie Skarżącej (pięć osób) dochód nie mógł przekroczyć 3.370 zł. Dokonując ponownej oceny analizy dokumentów organ stwierdził, że "łączny dochód w rodzinie wynosi więc 3.370 zł", zatem kryterium dochodowe rodziny zostało przekroczone. Powołując się na art. 24 ust. 7 u.ś.r. organ wskazał, że w dacie uzyskania dochodu powodującego utratę do świadczeń rodzinnych świadczenia te nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany, w tym przypadku od czerwca 2021 r. Końcowo organ stwierdził, że opisane świadczenia rodzinne zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących brak uprawnień do ich wypłaty, zatem jako świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi wraz z odsetkami, w podstawie prawnej organ wskazał art. 30 ust. 1, ust. 6, ust. 8 u.ś.r. W odwołaniu Strona podniosła, że w dniu 4 maja 2021 r. złożyła dwa wnioski o ustalenie prawa do zasiłków rodzinnych i przyznania świadczenia rodzicielskiego. W opinii Skarżącej dochód z tego tytułu winien zostać uwzględniony przy ustalaniu dochodu wyznaczającego prawo do zasiłków rodzinnych. Zarzucała, że organ nie przeliczył dochodu rodziny Skarżącej po uzyskaniu świadczenia, wobec tego nie powinna być obligowana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżoną decyzja Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło ustalenia i wnioski organu I instancji. W uzasadnieniu przywołało brzmienie art. 3 pkt 1 lit. a, b i c i pkt 2, pkt 2a oraz pkt 23 i pkt 24 u.ś.r. (określające pojęcie dochodu, w tym dochodu rodziny, utraty dochodu i uzyskania dochodu). Podkreślał, że nabycie prawa do świadczenia rodzicielskiego mieści się w pojęciu uzyskania dochodu. Przywołał także art. 5 ust. 4, ust. 4a i ust. 4b u.ś.r. określające zasady ustalania dochodu w razie wystąpienia jego utraty lub uzyskania oraz art. 5 ust. 1 u.ś.r. wyznaczający kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń. W dalszej kolejności przywołał przepisy art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 24 ust. 7 u.ś.r. nadkładające na strony obowiązek powiadomienia o zmanienie okoliczności uprawniających do świadczeń rodzinnych (w tym uzyskania dochodu) oraz konsekwencje niedochowania tych wymogów – zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy organ wskazał, że nie jest sporne przyznanie Stronie decyzją z dnia [...] opisanych świadczeń rodzinnych w postaci zasiłków rodzinnych na dzieci i dodatków do nich. Wskazał również, że decyzją z dnia [...] na wniosek Strony organ przyznał jej także świadczenie rodzicielskie w kwocie 333,40 zł za okres od 21 kwietnia 2021 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r., w kwocie 1000 zł za okres od 1 maja 2021 r. do dnia 31 marca 2022 r. oraz w kwocie 666,70 zł za okres od 1 kwietnia 2022 r. do dnia 20 kwietnia 2022 r. Dalej wywodził, że w dniu 3 listopada 2021 r. organ dokonał przeliczenia dochodu Strony z uwzględnieniem przyznanego zasiłki rodzicielskiego ustalając, że wynosi on 818,97 zł na członka rodziny, a zatem przekracza kryterium dochodowe uprawiające do świadczeń rodzinnych. W tych okolicznościach organ odwoławczy wskazał, że jakkolwiek istnieją zasadnicze wątpliwości co do działania organu I instancji, to jednak w sprawie doszło do nienależnego pobrania świadczeń, co uzasadnia żądanie ich zwrotu. Organ wskazał, że decyzja o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego poprzedzała decyzję przyznającą zasiłki rodzinne wraz z dodatkami, zatem mając na uwadze zasady ustalania dochodu organ I instancji winien wziąć pod uwagę okoliczności związane z uzyskaniem dochodu. Przyznał, że postępowanie organu I instancji może budzić u Strony niezrozumienie, jednakże brzmienie przepisów (art. 30 ust. 3 pkt 1 u.ś.r.) nie wskazuje na możliwość odwołania się do przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia. Powyższe, w opinii organu, oznacza, że obowiązek zwrotu świadczeń ma charakter obiektywny i powstaje w sytuacji przyznania świadczenia, do którego prawo ustało, gdy doszło do zmiany okoliczności istotnej z punktu widzenia prawa do świadczeń. Taka sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie, co uzasadnia żądanie zwrotu nienależnie pobranych przez stronę świadczeń rodzinnych począwszy od 1 czerwca 2021 r. Końcowo organ zaznaczał, że Skarżąca ma prawo do wystąpienia o udzielenie ulgi w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a okoliczności sprawy mogą stanowić w tym zakresie istotne argumenty przemawiające za jej udzieleniem. W skardze Strona zwróciła się o ponowne rozpatrzenie złożonego odwołania, podkreślając, że w uzasadnieniu podano nieprawdę w zakresie stwierdzenia o dokonaniu ponownej analizy i przeliczeniu dochodu. Podkreślała, że w dniu 4 maja 2021 r. złożyła dwa wnioski: o ustalenie prawa do zasiłków rodzinnych oraz świadczenia rodzicielskiego, które należało uwzględnić w dochodzie. Wówczas osoba zastępująca pracownika dotychczas prowadzącego sprawę nie przeliczyła dochodu po uzyskaniu wymienionego świadczenia i wydała decyzję, doprowadzając do nienależnie pobranych świadczeń. Zaznaczała, że jeżeli byłaby świadoma niekompetencji urzędniczki nie pobierałby świadczeń i obecnie nie byłaby zobowiązana do ich zwrotu. Przypomniała, że najpierw przyznano jej prawo do świadczenia rodzicielskiego, a następnie ustalono jej dochód poniżej kryterium i przyznano prawo do zasiłku rodzinnego z dodatkami. Zatem wydając decyzje o przyznaniu prawa do zasiłku organ dysponował decyzją ustalającą prawo do świadczenia rodzicielskiego i kwocie dochodu, co winien wziąć pod uwagę. Postępowanie organu budzi zastrzeżenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Badając zaskarżoną decyzję w granicach przyznanych kompetencji trzeba stwierdzić, że narusza ona tak przepisy prawa materialnego, jak i procesowego w stopniu uzasadniającym uchylenie orzeczenia zarówno I jak i II instancji. Sąd w pełni podziela zastrzeżenia Skarżącej pod adresem wydanych wobec niej rozstrzygnięć, gdyż samo procedowanie, jak i jego rezultat nie tylko budzą istotne zastrzeżenia, na co zwraca uwagę Strona ale naruszają podstawowe zasady postępowania, takie jak: zasada prawdy obiektywnej i uwzględniania słusznego interesu obywateli, zasada informowania i zasada zaufania. Błędem dotknięta jest również wykładnia przepisu stanowiącego podstawę orzekania, tj. art. 30 u.ś.r. Stan faktyczny nie jest między stronami sporny, jak wynika z jego opisu w dniu [...] Skarżąca złożyła w organie I instancji dwa wnioski, jeden w zakresie ustalenia prawa do zasiłków rodzinnych i dodatków do nich na córki, co szczegółowo opisano w części relacjonującej przebieg postępowania w sprawie. Drugi wniosek z tej daty dotyczył ustalenia prawa do świadczenia rodzicielskiego na dziecko P. C. Oba postępowania zakończyły się dla Strony pozytywnie, gdyż decyzją z dnia [...] ustalono Stronie prawo do zasiłków rodzinnych i dodatków do nich, zaś wcześniej, decyzją z dnia [...], prawo do wnioskowanego świadczenia rodzicielskiego. Nie jest także między stronami sporne kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń, a wynikające z art. 5 ust. 1 u.ś.r. oraz fakt, że przyznanie Stronie świadczenia rodzicielskiego za okres pobierania zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami jest równoznaczny z uzyskaniem dochodu zwiększającego kryterium dochodowe i Skarżącej, a w konsekwencji także rodziny. To zaś rzutuje na prawo do wnioskowanych świadczeń rodzinnych. Sporne jest natomiast, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ był uprawniony do wydania decyzji na podstawie art. 30 u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem ww. zapisu osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję (ust. 2). Zgodnie z poglądami doktryny i orzecznictwa, które Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni aprobuje, komentowana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych (por. P. Rączka [w:] T. Brzezicki, B. Chludziński, A. Główczewska, T. Kuczyński, Ł. Maszewski, K. Rokicka-Murszewska, D. Sylwestrzak, D. Zawacka-Klonowska, P. Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2021, art. 30). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak i tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności (art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r.) (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2010 r., sygn. akt VIII SA/Wa 538/2010, w Szczecinie z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 780/2010, w Łodzi z dnia 6 czerwca 2013 r., II SA/Łd 1211/12, wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, dostępne w CBOSA). Nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 787/13, dostępne w CBOSA). Przedstawiona wykładnia przepisu będącego podstawą orzekania organów w tej sprawie w sposób jednoznaczny dowodzi, że w realiach zaistniałego sporu Skarżącej nie można postawić zarzutu działania z złej wierze, rozumianej bardzo szeroko, a zatem ze świadomością pobrania świadczeń nienależnie. Przebieg okoliczności faktycznych opisany w rozważaniach Sądu – dodajmy ponownie niesporny między stronami - dowodzi, że to organ wprowadził Skarżącą w błąd, przyznając świadczenia rodzinne pomimo dysponowania dokumentami określającymi wysokość dochodów Strony. W dacie orzekania w kwestii przyznania Stronie świadczeń rodzinnych już istniała (została wydana) decyzja przyznająca jej świadczenie rodzicielskie. Akt ten jest datowany na dzień [...]. Skarżąca składając wnioski o ustalenie świadczeń rodzinnych i rodzicielskich nie podała nieprawdy, nie zataiła osiąganych dochodów. Otrzymując decyzję przyznającą jej prawo do świadczeń rodzinnych, co nastąpiło w dniu [...], mogła pozostawać w przekonaniu, że skoro po pierwotnym rozstrzygnięciu w sprawie przyznania jej świadczenia rodzicielskiego, zwiększającego dochód, organ uznał jej prawo do świadczeń rodzinnych we wskazanej w decyzji kwocie Strona spełniła przesłanki jego uzyskania. Słowem nie sposób w tych okolicznościach postawić Skarżącej zarzutu działania ze świadomością pobierania świadczenia nienależnego. Warto dostrzec, że po otrzymaniu decyzji przyznającej Stronie świadczenia rodzinne nie uzyskała ona uprawnienia do świadczenia rodzicielskiego, prawo to nabyła przed ustaleniem jej prawa do świadczeń rodzinnych. Te okoliczności w opinii Sądu dowodzą, że Skarżącej nie można przypisać świadomości w kwestii nienależnie pobranych świadczeń, co nakazuje uchylenie tak orzeczenia organu odwoławczego jak i organu I instancji, które dokonały błędnej wykładni powołanego przepisu. Niezależnie od naruszenia prawa materialnego opisane postępowanie organów w tej sprawie godzi także w przywołane na wstępie zasady. Zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.) w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Kolejne istotne normy zawierają zapisy art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. stanowiąc odpowiednio, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8). Organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9). Postępowanie w wyniku, którego organ konsekwencje swoich niepodpatrzeń i błędów przerzuca na Stronę nie realizuje przywołanych zasad. Tak bowiem trzeba ocenić podejmowane przez organy działania w wyniku, których pomimo dysponowania pełnym zakresem danych organ przyznaje Stronie świadczenia, pomimo przesłanek dochodowych, zaś po upływie sześciu miesięcy podejmuje kroki w celu ich odzyskania, obciążając Stronę nie tylko obowiązkiem zwrotu jednorazowo pobranych w dobrej wierze kwot ale także domagając się odsetek za zwłokę od tych należności. Podkreślenia wymaga, że Strona po złożeniu wniosków nie była wzywana do złożenia dodatkowych wyjaśnień, w podaniach wskazała na wszystkie okoliczności niezbędne do rozpoznania jej wniosków, zaś świadczenie rodzicielskie otrzymała przed przyznaniem jej spornych świadczeń. Strona także nie musi posiadać wiedzy, co do sposobu obliczania dochodu, zatem pomimo wskazania w treści wniosku jakie świadczenia zwiększają dochód mogła pozostawać w przekonaniu, że skoro oba wnioski są rozpoznawane równolegle, a organ dysponuje wszystkimi danymi przyznanie jej uprawnień ma umocowanie prawne. Procedując w tej sprawie organy pominęły wskazane okoliczności, co w powiązaniu z naruszeniem przepisów prawa materialnego legło u podstaw uchylenia orzeczeń organów obu instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organy będą zobowiązane do wykonania zaleceń przedstawionych w rozważaniach Sądu, w szczególności zaś prawidłowej wykładni art. 30 u.ś.r. i zastosowania powołanych zasad postępowania oraz podjęcia właściwych kroków prawnych. W tych okolicznościach, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił orzeczenia organów obu instancji.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI