IV SA/Wr 285/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we WrocławiuWrocław2024-03-07
NSAinneWysokawsa
świadczenie pielęgnacyjneustawa o świadczeniach rodzinnychopieka nad niepełnosprawnymobowiązek alimentacyjnystopień niepełnosprawnościrodzinawnuczkadziadekNSAorzecznictwo

WSA we Wrocławiu oddalił skargę wnuczki na odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na opiekę nad dziadkiem, uznając, że córki dziadka nie spełniają warunku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skarżąca domagała się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem, mimo że posiadał on dwie córki. Organy administracji odmówiły świadczenia, wskazując na brak spełnienia przesłanek z ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 17 ust. 1a pkt 2, który wymaga, aby osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd administracyjny, związany uchwałą NSA, uznał, że skoro córki dziadka nie posiadają takiego orzeczenia, skarżąca jako wnuczka nie jest uprawniona do świadczenia.

Przedmiotem skargi była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem. Skarżąca argumentowała, że zrezygnowała z pracy z powodu pogarszającego się stanu zdrowia dziadka i konieczności całodobowej opieki. Dziadek posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jego żona zmarła. Dwie córki dziadka (matka i ciotka skarżącej) oświadczyły, że nie są w stanie sprawować opieki z powodu własnych problemów zdrowotnych i sytuacji rodzinnej. Organ pierwszej instancji odmówił świadczenia z powodu niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. SKO, powołując się na wyrok TK, uznało, że przepis ten nie ma zastosowania, ale utrzymało odmowę, wskazując, że córki dziadka nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co jest warunkiem przyznania świadczenia wnuczce zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy. Sąd administracyjny, związany uchwałą NSA I OPS 2/22, potwierdził, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności u osób spokrewnionych w pierwszym stopniu (córek) uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w dalszym stopniu (wnuczce). Sąd oddalił skargę, uznając, że nie narusza ona prawa w stopniu nakazującym jej uchylenie, a podnoszone zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie miały istotnego wpływu na wynik sprawy.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje wnuczce, jeśli córki osoby niepełnosprawnej nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i uchwałą NSA I OPS 2/22.

Uzasadnienie

Sąd, opierając się na uchwale NSA I OPS 2/22, stwierdził, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu (np. wnuczce) jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ córki dziadka skarżącej nie posiadały takiego orzeczenia, skarżąca nie spełniła przesłanek do przyznania świadczenia.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (15)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 17 § ust. 1a

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Pomocnicze

u.ś.r. art. 17 § ust. 1b

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

k.r.o. art. 128

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

k.r.o. art. 132

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

p.u.s.a. art. 1 § § 1 i 2

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.p.s.a. art. 3 § § 2 pkt 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a, b i c

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 134 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 296 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 269 § § 1 zdanie pierwsze

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

u.r.z.s. art. 3

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

u.r.z.s. art. 4

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

u.r.z.s. art. 5 § pkt 1 i 1a

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Argumenty

Skuteczne argumenty

Brak posiadania przez córki osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co zgodnie z uchwałą NSA I OPS 2/22 wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce.

Odrzucone argumenty

Argumentacja skarżącej oparta na dokumentacji medycznej córek dziadka, wskazującej na ich niemożność sprawowania opieki z przyczyn zdrowotnych. Zarzuty naruszenia art. 7 i 8 k.p.a. przez organy administracji.

Godne uwagi sformułowania

Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego [...] osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Sąd w składzie orzekającym uchwałą na podstawie art. 296 § 1 p.p.s.a. uznał związanie ww. uchwałą NSA w sprawie poddanej kontroli sądowej.

Skład orzekający

Anetta Makowska-Hrycyk

sprawozdawca

Katarzyna Radom

członek

Mirosława Rozbicka-Ostrowska

przewodniczący

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym w dalszym stopniu, gdy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Ograniczenia: Orzeczenie jest silnie związane z uchwałą NSA I OPS 2/22 i jej wykładnią. Dotyczy specyficznej sytuacji, gdy osoby zobowiązane do opieki w pierwszej kolejności nie spełniają formalnych wymogów ustawowych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa pokazuje, jak rygorystyczne są wymogi formalne przy ubieganiu się o świadczenia socjalne i jak ważna jest precyzyjna interpretacja przepisów, nawet w sytuacjach, gdy istnieją obiektywne trudności w sprawowaniu opieki.

Czy możesz dostać świadczenie pielęgnacyjne, jeśli córki dziadka nie mają orzeczenia o niepełnosprawności?

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
IV SA/Wr 285/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-03-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Makowska-Hrycyk /sprawozdawca/
Katarzyna Radom
Mirosława Rozbicka-Ostrowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 i ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska, Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk (sprawozdawca), Sędzia WSA Katarzyna Radom, Protokolant: Referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 13 marca 2023 r. nr SKO 4103/202/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi A. P. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej: SKO, organ odwoławczy) z dnia 13 marca 2023 r. nr SKO 4103/202/2023 utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta Boguszowa-Gorc z dnia 12 stycznia 2023 r. nr 000159/01/2023 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca w dniu 16 grudnia 2022 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym dziadkiem – T. N. (ur. [...] r.). Do wniosku dołączyła m.in. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności dziadka z dnia 23 stycznia 2017 r. wydane na stałe oraz oświadczenia dwóch córek dziadka: J. P. oraz M. M., że nie są w stanie sprawować opieki nad swoim ojcem (dziadkiem skarżącej). Oświadczyła też, że żona dziadka zmarła w dniu 25 listopada 2022 r.
W dniu 10 stycznia 2023 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy.
Decyzją z dnia 12 stycznia 2023 r. wydaną na podstawie art. 20 ust. 3, art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, art. 3 pkt 21 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: u.ś.r.) Burmistrz odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.).
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca argumentowała, że zrezygnowała z pracy zarobkowej ze względu na pogarszający się stan zdrowia dziadka i konieczność sprawowania całodobowej opieki nad nim z powodu wieku oraz słabego stanu fizycznego i psychicznego. Dziadek nie jest w stanie sam funkcjonować i podołać codziennym obowiązkom. Do odwołania skarżąca dołączyła dokumentację medyczną dziadka.
Zaskarżoną decyzją SKO utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. W uzasadnieniu uznało, inaczej niż organ pierwszej instancji, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może mieć w sprawie zastosowania z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 stwierdzający niezgodność tego przepisu z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Następnie ustaliło, że niespornie dziadek skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności wydanym na stałe. Ponadto ustaliło, ze opiekę nad dziadkiem sprawuje skarżąca pomimo, że dziadek ma dwie córki. Wskazał, że córka J. P. nie może opiekować się ojcem, gdyż ma problemy z kręgosłupem i czeka na rehabilitację. Natomiast córka M. M. nie może opiekować się ojcem, ponieważ mieszka we W. i opiekuje się chorym mężem. Analizując te ustalenia w kontekście art. 17 ust. 1a u.ś.r. stwierdził, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Z uwagi na treść art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.), obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, przy czym ustalona jest kolejność zobowiązanych alimentacyjnie, tzn. obowiązek dziecka wyprzedza obowiązek wnuka (art. 132 K.r.o.). Wyjaśnił, że unormowaniami tymi koresponduje art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Wskazują one katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji według kolejności tego zobowiązania. Wyjaśnił, że w katach sprawy brak jest dowodów na potwierdzenie, że niemożność sprawowania opieki przez córki wynika z przyczyn obiektywnych (z ich złego stanu zdrowia). Powołując się ponadto na wykładnię językową art. 17 ust.1a pkt 2 u.ś.r. wskazał, że ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności do świadczenia nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia – rozstrzygana powinna być orzeczeniem o niepełnosprawności, natomiast organy nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem ora o przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi na okoliczność, ze córki dziadka z przyczyn obiektywnych, od nich niezależnych, wynikających z ich złego stanu zdrowia nie mogą sprawować opieki na swoim ojcem. Zarzuciła: 1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę decyzji, który miał wpływ na treść rozstrzygnięcia polegający na przyjęciu, ze skarżąca nie udowodniła, że córki dziadka z przyczyn obiektywnych, od nich niezależnych, wynikających z ich złego stanu zdrowia nie mogą sprawować opieki nad sowim ojcem a dziadkiem skarżącej, w sytuacji gdy J. P. cierpi z powodu zmian zwyrodnieniowych odcinka LS kręgosłupa z zespołem bólowym i czeka na rehabilitację, natomiast córka M. M. jest po zawale i cierpi na nadciśnienie, a także opiekuje się chorym mężem i ponadto mieszka we W.; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, a to; a) art. 7 k.p.a. polegające na niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie możliwości sprawowania opieki nad dziadkiem przez jego córki; b) art. 8 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób, który nie pogłębia zaufania obywateli do organów administracji publicznej zważywszy, że Burmistrz wydając decyzję jako organ pierwszej instancji nie miał wątpliwości, bazując na oświadczeniu skarżącej, że poza nią nie ma osób, które mogłyby sprawować opiekę nad jej dziadkiem, a dopiero organ drugiej instancji - SKO – zakwestionowało ten fakt wskazując, że skarżąca nie udowodniła przedmiotowej okoliczności, co w żaden sposób nie pogłębia zaufania obywateli do organów państwa. W uzasadnieniu skargi przedstawiła argumentację popierającą wnioski i zarzuty skargi. Do skargi dołączyła kserokopie zaświadczenia lekarskie z 28 i 29 marca 2023 r. dot. córek dziadka, kartę informacyjną leczenia szpitalnego dot. Z. M. z dnia 19 października 2022 r.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym z dnia 4 marca 2024 r. skarżąca - reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika adwokata - złożyła wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia A. M. z dnia 22 listopada 2023 r. oraz - z przesłuchania skarżącej. dowodu z Na rozprawie skarżąca i obecne córki dziadka skarżącej oświadczyły, że córki nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności.
W sprawie zgłoszonych w skardze i piśmie procesowym wniosków dowodowych Sąd wydał postanowienie na rozprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do wniosku, że nie narusza ona prawa w stopniu nakazującym jej uchylenie.
W sprawie jest bezsporne, że skarżąca jest wnuczką osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, tj. dziadka skarżącej, który urodził się w dniu 30 marca 1935 r. Nie ma też wątpliwości, że dziadek skarżącej ma dwie córki, które nie legitymują się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, choć wykazały przeszkody w sprawowaniu opieki nad swoim ojcem. Nie jest też kwestionowane, że nie żyje żona dziadka skarżącej.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (ust. 1a).
Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w składzie siedmiu sędziów podjął w dniu 14 listopada 2022 r. uchwałę o sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gpov.pl, dalej: CBOSA) w jej punkcie 1., że: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)".
Sąd w składzie orzekającym uchwałą na podstawie art. 296 § 1 p.p.s.a. uznał związanie ww. uchwałą NSA w sprawie poddanej kontroli sądowej.
Nie ma wątpliwości, że skarżąca jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki (dziadkiem skarżącej) w linii prostej, ale nie w pierwszym, lecz w drugim stopniu jako wnuczka (zstępna córki osoby wymagającej opieki).
W uzasadnieniu uchwały Naczelny Sąd Administracyjny zaakceptował pogląd, że punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej. Język jest podstawowym medium, jakim ustawodawca komunikuje się z adresatami prawa i na każdym poziomie, również ustalania zasad konstytucyjnych, czy kontekstu systemowego interpretowanego przepisu, względy językowe odgrywają rolę. Z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy.
Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wynika z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej (...). Regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia. Skoro pod względem językowym analizowane przepisy nie mogą być uznane za rodzące wątpliwości, to decyzja o odstąpieniu od tego rozumienia pod wpływem argumentów systemowych, funkcjonalnych czy celowościowych może być podjęta na dostatecznie silnie umotywowanej podstawie, spójnie i konsekwentnie przemawiającej za takim odstąpieniem. Akceptując model wykładni kompleksowej, Naczelny Sąd Administracyjny nie zakwestionował dopuszczalności poddania objętych wnioskiem przepisów dalszym czynnościom interpretacyjnym, uznał natomiast, że w obliczu wskazanych do tej pory argumentów i efektów czynności interpretacyjnych, waga argumentów przemawiających za odmiennym rozumieniem norm prawnych regulujących dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji osoby wymagającej opieki ze względu na niepełnosprawność powinna być dostatecznie doniosła, aby uzasadnić odstąpienie od stosowania przesłanek ustawowych. Językowe znaczenie tekstu nie jest bezwzględną granicą wykładni, natomiast do jej przekroczenia niezbędne jest dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się przede wszystkim do wartości konstytucyjnych. Odstępstwo od reguły prymatu językowego sensu przepisu dopuszczalne jest również wtedy, gdy wykładnia gramatyczna prowadzi do sprzeczności z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi lub do rażącej niesprawiedliwości, sankcjonuje nieracjonalność ustawodawcy, niweczy cel instytucji prawnej, prowadzi do wniosków niedorzecznych lub wynika z błędu legislacyjnego. W przypadku objętych wnioskiem przepisów nie zachodzą okoliczności wskazujące na błąd legislacyjny, czy poddające w wątpliwość racjonalność albo celowość przyjętego rozwiązania, wskazuje na to przedstawiona historia zmian legislacyjnych. Przepisy te w zakresie analizowanej przesłanki nie są również pozbawione jednoznaczności. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny rozważał względy związane z wymogami zachowania spójności systemowej – również w wymiarze konstytucyjnym. Rozważania tego doprowadziły do wniosku, że przyjęcie wykładni językowej nie narusza konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości społecznej, ochrony i opieki nad rodziną, szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zabezpieczenia społecznego dla osób pozostających bez pracy nie z własnej woli, a zatem nie narusza przepisów art. 2, art. 32, art. 18, art. 67 ust. 2 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (por. też wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2023 r. o sygn. akt I OSK 2106/22, CBOSA).
W uzasadnieniu ww. uchwały NSA stwierdził ponadto, że ustawodawca zasadniczo (choć nie wyłącznie) wyznaczył krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przesłankę obowiązku alimentacyjnego. Ustawodawca odsyła w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącznie w zakresie dotyczącym kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. W ten sposób ustawodawca wyznaczył po części zakres podmiotowy ustawy, tj. osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny są uprawnione do ubiegania się o świadczenie. Z uwzględnieniem przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawodawca dokonał także podziału tych osób na spokrewnione w pierwszym stopniu i stopniu dalszym (zobowiązanych do alimentacji w pierwszej i dalszej kolejności), jak też uwzględnił pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego małżonków względem siebie. Kolejność dostępu do świadczenia określona w art. 17 ust. 1a pkt 2 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest zatem co do zasady zgodna z kolejnością realizowania się obowiązku alimentacyjnego i pod względem systemowym regulacja ta nie prowadzi do sprzeczności i nie narusza spójności systemowej. Zauważyć jednak należy, że również w tym wymiarze regulacja ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest w pełni koherentna z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, i zawiera pewne własne rozwiązania, istotne ze względu na przedmiot jej regulacji. W art. 17 ust. 1a u.ś.r. prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest wyprzedzane przez uprawnienie opiekuna faktycznego oraz osób będących rodziną zastępczą spokrewnioną, co w okolicznościach konkretnego przypadku może oznaczać, że pierwszeństwo w uzyskaniu świadczenia uzyskuje osoba, która nie jest na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności. Zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża bowiem zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (...). Te regulacje świadczą o tym, że odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania.
Ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład siedmiu sędziów NSA. W myśl bowiem art. 269 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.
W konsekwencji, w świetle ww. uchwały NSA warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). W niniejszej sprawie oczywiste jest, że żadna z córek T. N. (dziadka skarżącej) nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności, tym samym nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej będącej jego wnuczką.
Słusznie argumentowało zatem SKO, że art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. wskazuje wyraźnie, jakie okoliczności pozwalają na przesunięcie alimentacji na inne osoby do tego uprawnione, tj. m.in. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro bowiem córki osoby wymagającej opieki w dniu wydania zaskarżonej decyzji nie legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na brzmienie art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przyznanie świadczenia skarżącej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem nie było możliwe.
Oceny tej nie mogą zmienić dokumenty załączone do skargi oraz do pisma procesowego skarżącej, ponieważ żadne z nich nie stanowi orzeczenia o stopniu niepełnosprawności córek osoby wymagającej opieki. Wobec zaś jednoznacznego oświadczenia skarżącej i córek T. N. na rozprawie, prowadzenie postępowania przez organy w tym zakresie jest bezcelowe.
Wskazywane przez skarżącą uchybienia procesowe – naruszenia przepisów art. 7 i art. 8 k.p.a. - nie mają istotnego wpływu na wynik sprawy.
W tym stanie rzeczy Sąd oddalił skargę w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI