IV SA/Wr 257/25

IV SA/Wr 257/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2025-10-16
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-05-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Aneta Brzezińska
Katarzyna Radom /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 UST. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 16 października 2025 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 17 marca 2025 r. nr SKO.ŚR/41/10/25 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze utrzymało w mocy orzeczenie Burmistrza Kowar z dnia 12 grudnia 2024 r. odmawiające M. K. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od [...] r. do [...] r.
Jak wynikało z akt sprawy powołaną na wstępie decyzją organ I instancji odmówił Skarżącemu umorzenia opisanych należności. W uzasadnieniu wskazał na art. 16 ust. 1 i ust. 7 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm., dalej: u.ś.r.) wskazujący na utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w sytuacji zbiegu z uprawnieniami do dodatku pielęgnacyjnego i zasady postępowania organu. Powołał się na złożony przez Skarżącego wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku wypłaconego w okresie od [...] r. i przeprowadzony wywiad środowiskowy. Oceniając okoliczności sprawy organ uznał, że w sytuacji Skarżącego nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej uzasadniające umorzenie należności. Skarżący nie posiada dowodów ponoszenia kosztów leczenia, czy utrzymania, nie wystąpiły żadne nadzwyczajne wydarzenia wpływające na sytuację rodziny. Skarżący mieszka z matką i rodziną brata, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe ale partycypuje w kosztach utrzymania mieszkania. Skarżący wraz z matką utrzymują się z pomocy społecznej, koszty utrzymania mieszkania ponoszą po połowie, przy czym w kosztach tych partycypuje także rodzina brata. Wskazał także na rozliczenie świadczenia poprzez miesięczne potrącenia dokonywane przez ZUS w kwocie 215,84 zł. Organ zawracał uwagę, że w treści wniosku o przyznanie świadczenia Skarżący stosownie do art. 16 ust. 6 u.ś.r. został pouczony o skutkach zbiegu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Zgodnie zaś z art. 25 ust. 1 ww. ustawy osoba uprawniona do świadczeń ma obowiązek powiadomienia o zmianach wpływających na wysokość świadczeń. W dalszych uwagach organ wskazał na przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. stanowiący podstawę udzielenia ulgi, w tym umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Przesłanką jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, co nie ogranicza się wyłącznie do sytuacji materialnej. W okolicznościach sprawy Skarżący pobrał nienależnie świadczenie, obecne ich umorzenie nie byłoby zasadne z uwagi na interes społeczny, nagradzałoby osoby pouczone o skutkach zbiegu świadczeń, które mino to pobrały oba świadczenia nie zgłaszając tego faktu organom. Powołując się na słuszny interes publiczny organ nie tylko utożsamiał go z interesem budżetu państwa ale z prawidłową dystrybucją środków wydatkowanych na pomoc osobom potrzebującym i zasadą działania w interesie ogólnym, która wyklucza aby wszyscy podatnicy byli obciążenie kwotą nienależnie pobranego świadczenia.
W odwołaniu od decyzji organu I instancji Skarżący nie kwestionował ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej ale zarzucał, że do nienależnie pobranych świadczeń doszło na skutek błędnych działań organu, który nie informował Skarżącego w sposób czytelny i jasny o jego prawach i obowiązkach. Skarżący powołał się także na stan zdrowia, który wpływa na rozumienie pism urzędowych w związku z tym gubi się w przepisach.
Rozpoznając złożone przez Skarżącego odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej: SKO) ustaliło, że wysokość zaległych świadczeń obciążających Skarżącego wynosi 3.089,82 zł. W dalszych uwagach przywołało okoliczności faktyczne stwierdzając, że decyzją z dnia 1 grudnia 2017 r. organ I instancji przyznał Skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny od [...] r. do [...] r. Kolejną decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. wydaną na podstawie art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 Skarżącemu przyznano ww. świadczenie na okres od [...] r. do odwołania. W dniu 15 lutego 2023 r. Skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, załączając do niego owe orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] r. potwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności przyznany na stałe. Weryfikując opisany wniosek organ I instancji wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który pismem z dnia 22 lutego 2023 r. poinformował o przyznanym Skarżącemu z dniem [...] r. prawie do dodatku pielęgnacyjnego. W związku z tym, działając na podstawie art. 16 ust. 7 u.ś.r. organ wystąpił do ZUS z wnioskiem o zwrot kwoty 8.818,02 zł.
Odnosząc się do wniosku Skarżącego o umorzenie nienależnych świadczeń organ odwoławczy wskazał, że Skarżący ur. [...] r. legitymuje się znacznym stopniem niepełnoprawności, którego powodem są choroby neurologiczne. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką, która ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności (upośledzenie narządów ruchu). Wraz ze Skarżącym i matką zamieszkuje je jego brat z partnerką – prowadzą oni odrębne gospodarstwo domowe. Skarżący utrzymuje się z renty (1.950,74 zł), dodatku pielęgnacyjnego (330,07 zł), świadczenia uzupełniającego (500 zł). Łączny dochód Strony wynosi 2450,74 zł i jest pomniejszany o potrącenia w kwocie 252,31 zł dokonywane przez ZUS z tytułu opisanego dodatku pielęgnacyjnego oraz o kwotę 359,03 zł na podstawie tytułu egzekucyjnego. Faktyczny dochód Strony organ ustalił na kwotę 1.839,40 zł. Matka Strony uzyskuje emeryturę w wysokości 1.641,71 zł, z której dokonywane są potrącenia w wysokości 350,37 zł. Łączny dochód rodziny to kwota 3.101,04 zł po potrąceniach. Wydatki rodziny Skarżącego ustalono na kwotę 569,90 zł (wydatki na mieszkanie dzielone są z rodziną brata), co daje dochód po potrąceniach – 2531,14 zł. Skarżący jest po opieką neurologa i psychiatry, raz w roku przebywa na oddziale neurologicznym. W opinii organu jest samodzielny wymaga jednak pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Pracownik przeprowadzający wywiad środowiskowy ustalił, że Skarżący jest biegły w obsłudze komputera i obsługi platformy e-PUAP, z przeprowadzonej w trakcie wywiadu rozmowy wynikało, że jest świadomy swoich praw, ma zdolność logicznego myślenia w spowolnionym tempie, rozumie co się do niego mówi, nie unika kontaktu z rozmówcą. Organ odwoławczy sprecyzował, że podstawą wniosku Skarżącego o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń nie jest sytuacja dochodowa Skarżącego ale błędne działanie organu. Odnosząc się do tych okoliczności organ wskazał na art. 30 ust. 9 u.ś.r. akcentując uznaniowy charakter rozstrzygnięcia podejmowanego w tym trybie, zwracał także uwagę na przesłankę umorzenia, która nie odnosi się wyłącznie do sytuacji dochodowej. Koniecznym jest ustalenie wpływu obowiązku zwrotu świadczeń na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności fakt, czy pobranie świadczenia nie pogorszy jego sytuacji przymuszając do ubiegania się o kolejne świadczenia. Wymaga to ustalenia sytuacji dochodowej ale przede wszystkim rodzinnej z uwzględnieniem norm społecznych, które wynikają z powszechnego poczucia sprawiedliwości i słuszności. Zatem należy ustalić, czy stan zdrowia i rodzinny wnioskodawcy pozwoli na samodzielne zaspokojenie potrzeb bytowych w warunkach zapewniających godność. Zwracał także uwagę, że przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" nakazuje przyjęcie, że trudna sytuacja winna odbiegać od sytuacji innych świadczeniobiorców, mieć charakter wyjątkowy na tle innych uprawnionych.
Odnosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy SKO wskazało, że zarzut dotyczący błędnego działania organu nie może być skuteczny w ramach postępowania o umorzenie należności wspartego na opisanych przesłankach. Badając zaś te okoliczności organ wskazał, że sytuacja rodzinna i dochodowa Skarżącego nie odróżnia go na tle innych rodzin. Ma on zaspokojone potrzeby bytowe, sytuacja dochodowa jest stabilna, a spłata należności dokonywana jest ratalnie dzięki czemu nie jest zagrożona sytuacja bytowa Strony i jego rodziny.
W skardze Strona podnosiła, że od dziecka jest choruje nieurologicznie: padaczka, porażenie czterokończynowe, niedowład kończyn. W okresie starania się o przedłużenie zasiłku pielęgnacyjnego nikt mu nie pomógł i nie poinformował, że zbieg świadczeń będzie skutkował koniecznością ich zwrotu. Strona nie była pouczona o konieczności informowania organu o zbiegu świadczeń. Podkreślał, że jego stan zdrowia wpływa na problemy z odczytaniem treści pism, w tym zakresie nie był przez organ właściwie instruowany. Przez trzy lata organ nie podejmował żadnych czynności, sprowokował je wniosek Skarżącego o przyznanie dalszego prawa do zasiłku. Strona nie starała się o dodatek został jej przez ZUS przyznany automatycznie. Błędem organów jest brak wzajemnej komunikacji, a brak reakcji utwierdził Skarżącego o prawidłowym postępowaniu.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowy pogląd w sprawie.
W dniu 17 lipca 2025 r. ustanowiony w sprawie pełnomocnik wniósł pismo procesowe stanowiące uzupełnienie skargi. Wnioskował o uchylenie orzeczeń organów obu instancji; orzeczenie, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu oraz o zwrot kosztów postępowania i przyznanie zwrotu kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu. W uzasadnieniu wskazał na art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wywodząc, że definicja nienależnie pobranych świadczeń wyklucza świadomość pobierającego, że wypłacone mu świadczenie było nienależne. Obowiązek zwrotu odnosi się do osób, które pobrały świadczenie wiedząc o tym, że im nie przysługuje. Zwracał także uwagę na obowiązek organów administracji do pouczenia o przypadkach wykluczających pobieranie świadczenia. Jedynie w przypadku celowego wprowadzenia organów w błąd istnieje podstawa do domagania się zwrotu świadczeń. W rozpoznawanej sprawie, mając na uwadze stan zdrowia Skarżącego organy nie komunikowały się ze sobą wypłacając świadczenia. Pouczenie o braku podstaw do pobierania dwóch świadczeń zawarte było we wniosku ale nie w decyzji. Zawarte tam pouczenie stanowiło jedynie o ogólnym obowiązku poinformowania o zmianach wpływających na pobieranie świadczeń, co wyczerpuje standardów właściwego pouczenia, a co pozatwierdza powołane w skardze orzecznictwo. W opinii pełnomocnika pouczenie winno być przekazane w sposób zrozumiały, w osobnej ulotce, którą Strona może zawsze odczytać, co wynika z zasad praworządności, zaufania i informowania. Doręczona Skarżącemu decyzja takich pouczeń nie zawierała, a zatem nie można uznać, że był on właściwie pouczony, tym bardziej, że stan zdrowia Skarżącego to choroby neurologiczne utrudniające funkcjonowanie. Końcowo pełnomocnik podkreślał, że organy winny z urzędu posiadać lub pozyskać wiedzę o zbiegu świadczeń, co wyklucza zawinione działanie Skarżącego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2024 r. poz. 1267 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Badając sprawę w tak nakreślonych granicach Sąd nie stwierdził aby zaskarżona decyzja naruszała przepisy prawa procesowego, czy materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Na wstępie odnotowania wymaga, że spór dotyczy zasadności odmowy umorzenia przez organy administracji nienależnie pobranych przez Skarżącego świadczeń z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego. Nie jest sporne, że należności te powstały w związku z faktem równoczesnego pobierania przez Skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego przyznanego i wypłaconego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) w okresie od [...]r. do [...] r. Poza sporem jest także, że ZUS dokonuje potrąceń kwot nienależnie pobranych świadczeń w postaci zasiłku pielęgnacyjnego w okresach miesięcznych z wypłacanych Skarżącemu świadczeń.
Skarżący domagając się umorzenia powstałych z tego tytułu zaległości jako podstawę swoich żądań wskazuje okoliczności odnoszące się do świadomości i wiedzy o fakcie pobierania świadczeń nienależnie. Zarówno w toku postępowania jak i w skardze i jej uzupełnieniu Skarżący i jego pełnomocnik podkreślali okoliczności odnoszące się do braku odpowiedniego do sytuacji zdrowotnej Skarżącego pouczenia o braku podstaw do pobierania dwóch świadczeń jednocześnie i konsekwencjach oraz obowiązkach beneficjenta świadczeń w tym względzie. Jednocześnie Skarżący podkreślał, że nie powołuje się na swoją sytuację dochodową czy majątkową jako podstawę wnioskowania o ulgę.
W opinii organu fakty te nie mają znaczenia, gdyż są one przedmiotem oceny przy wydawaniu decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Odnosząc się natomiast do przesłanek umorzenia nienależnych świadczeń organy, po przeanalizowaniu sytuacji dochodowej, majątkowej i rodzinnej Skarżącego, nie znalazły podstaw do odstąpienia od zwrotu świadczeń.
Odnosząc się do tak nakreślonego sporu trzeba wskazać, że pomimo częściowo błędnej argumentacji organu odwoławczego zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Pogląd o wadliwości części wywodów organu odnosi się do problematyki wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, co nie wpływa jednak na wynik sprawy, gdyż przy ocenie zasadności domagania się zwrotu spornych świadczeń nie dokonuje się ustaleń wynikających z art. 30 ust. 2 u.ś.r., a ich zwrot następuje na podstawie regulacji szczególnej w stosunku do powołanego przepisu, tj. art. 16 ust. 6 - ust. 8 u.ś.r.
Wynika to z brzmienia samych przepisów i ma potwierdzenie w orzecznictwie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 13 listopada 2025r., sygn. akt II SA/Gd 286/25, orzeczenie dostępne w Centralnej Bazie Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). W orzeczeniu tym słusznie wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.). Natomiast dodatek pielęgnacyjny ma zabezpieczyć środki do życia osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat, z zastrzeżeniem ust. 4 (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. z 2022 r., poz. 504). W związku z tym, w przypadku kolizji obu świadczeń, to ustawodawca pozbawił beneficjenta prawa do decydowania, które świadczenie chce otrzymywać. W myśl bowiem cytowanego już wyżej art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Oznacza to zarazem, że wykluczone jest pobieranie obu świadczeń łącznie. Stosownie bowiem do art. 16 ust. 7 u.ś.r. osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Zgodnie zaś z art. 16 ust. 8 u.ś.r. przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz w doktrynie wyrażany jest pogląd, że zdarzenie o którym mowa w art. 16 ust. 7 u.ś.r. nie mieści się w przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. definicji nienależnego świadczenia i tym samym kwota nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego nie może być w aktualnym stanie prawnym postrzegana jako świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 u.ś.r. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1095/20, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2021 r. sygn. akt I OSK 282/21, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2024 r. sygn. akt I OSK 1559/23, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 7 grudnia 2023 r. sygn. akt IV SA/Po 536/23, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 marca 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 390/24, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 23 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 594/24, dostępne w: CBOSA, oraz B. Chludziński (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 16). W orzeczeniach tych wskazuje się, że art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r. Przepis ten dotyczy jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której świadczenie to nie jest należne beneficjentowi, a przy tym w sposób odmienny rozstrzyga sposób zwrotu tego świadczenia. Procedura opisana w art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r. nie ma zastosowania w żadnej innej sytuacji, w których organ umocowany będzie do żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, a które odpowiadają definicji legalnej świadczenia nienależnie pobranego, przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. To zaś prowadzi do wniosku, że niezależnie od tego, czy w sytuacji opisanej w art. 16 ust. 7 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. czy też nie, zgodnie z merytoryczną regułą kolizyjną, wyrażaną formułą lex specialis derogat legi generali, procedura zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, opisana w art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r., wyłącza możliwość prowadzenia na podstawie art. 30 u.ś.r. postępowania administracyjnego w celu ustalenia nienależnego pobrania tego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu oraz wydania w tym zakresie decyzji. Ustawodawca w przepisach w art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r. wyraźnie przesądził, że opisana w nich konsekwencja prawna, tj. potrącenie ze świadczeń emerytalno-rentowych kwot zasiłku pielęgnacyjnego, pobranych w sytuacji kolizji z dodatkiem pielęgnacyjnym - następuje z mocy prawa, nie przewidując jednocześnie w opisanej sytuacji wydawania decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu, w odróżnieniu od innych przypadków nienależnie pobranych świadczeń, gdzie tryb decyzyjny wynika z art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2075/22, dostępny w CBOSA). W orzeczeniu tym Naczelny Sąd Administracyjny podał także, że z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (która wprowadziła instytucję z art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r.) wynika, że mechanizm ten wzorowany był na analogicznym rozwiązaniu funkcjonującym w ramach art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, dalej: u.p.s.). Wskazany przepis przewiduje, że osobie której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, ZUS oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednoznacznie przyjmuje się, że potrącenie dokonywane na podstawie art. 99 ust. 1 u.p.s. następuje z mocy prawa, bez potrzeby wydawania w tym celu decyzji administracyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 1942/10 oraz z dnia 20 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 756/16, dostępne w CBOSA).
Okoliczność ta w opinii Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę nie wyklucza jednak zastosowania do opisywanych świadczeń instytucji umorzenia wspartej na art. 30 ust. 9 u.ś.r. W tym zakresie Sąd w całej rozciągłości podziela tezy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2183/22 (dostępny w CBOSA) wskazano w nim, że uznanie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, w zbiegu z pobieranym dodatkiem pielęgnacyjnym, za świadczenie nienależnie pobrane zostało przesądzone przez samego ustawodawcę w przywołanym wyżej art. 16 ust. 6 i 8 u.ś.r. Zatem niewydanie decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie zastosowania ulgi np. w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przy braku takiej kompetencji organu emerytalno-rentowego i w konsekwencji braku kognicji sądu powszechnego, osoba, która pobierała nienależne świadczenie rodzinne nie może być pozbawiona uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie jej wniosku w trybie określonym w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Nie ma przy tym podstaw do uznania w tym zakresie właściwości sądu powszechnego, skoro przedmiotowa sprawa nie dotyczy nienależnie pobranego świadczenia emerytalno-rentowego lub należnych do tego świadczenia dodatków, lecz dotyczy świadczenia rodzinnego, a tryb potrącenia określony w art. 16 ust. 7 u.ś.r., nie zmienia przedmiotu nienależnie pobranego świadczenia.
Zasadnie zatem organy dokonały oceny złożonego przez Skarżącego wniosku na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. rozpoznając go wg opisanych w tej normie przesłanek. Charakter zasiłku pielęgnacyjnego i podstaw do jego zwrotu wyklucza zastosowanie art. 30 ust. 2 u.ś.r. i powołanych w nim okoliczności, co przesądza o poprawności przyjętego w decyzji poglądu, choć z innym uzasadnieniem.
Dokonując kontroli zaskarżonego aktu w granicach zakreślonych przez art. 134 § 1 p.p.s.a., a więc przy braku związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, Sąd nie znalazł podstaw do podważenia poglądu organów w zakresie braku podstaw do umorzenia spornych należności. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Racje ma organ, że decyzja ta wsparta jest na uznaniu administracyjnym, które winno poprzedzać prawidłowe ustalenia faktyczne i istnienie przesłanek wynikających z tej normy. W realiach rozpoznawanej sprawy przywołane przez organ okoliczności faktyczne nie są sporne i dowodzą, że choć sytuacja Skarżącego i jego rodziny jest trudna to nie daje podstaw do uznania, że wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak słusznie wskazuje organ Skarżący i matka, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym osiągają stałe dochody, koszty zaś mieszkania dzielą z rodziną brata, która zamieszkuje wraz z nimi prowadząc odrębne gospodarstwo domowe. W okresie od dnia złożenia wniosku w sytuacji rodziny nie wystąpiły żadne nadzwyczajne, odbiegające od dotychczasowych wydarzenia, które negatywnie wpłynęły na sytuację życiową. Ta zaś nie wyróżnia rodziny Skarżącego od innych rodzin, w których żyją osoby niepełnosprawne. Brak tej przesłanki powoduje, że w sprawie nie ma podstaw do przyznania wnioskowanej ulgi, nie ma zatem podstaw do sięgania po uznanie administracyjne, to bowiem może być przeprowadzane po ustaleniu istnienia warunków przyznania ulgi.
Zgodnie z utrwalonymi w tym względzie poglądami orzecznictwa na gruncie analizowanego przepisu sama tylko trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna". Należy zatem w każdym przypadku ocenić, czy sytuacja rodziny, która ubiega się o przywilej umorzenia, czy rozłożenia na raty, wymagalnych należności publicznoprawnych jest wyjątkowa i praktycznie nie do przezwyciężenia, dlatego wymaga zastosowania dobrodziejstwa w postaci zwolnienia z obowiązku spłaty zobowiązań, a nadto, czy jest to zasadne w świetle zasad słuszności i zasad przyznawania tych ulg (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2023 r. sygn. akt IV SA/Wr 250/22, dostępny w CBOSA).
W ocenie Sądu, orzekające w tej sprawie organy dokonały w sposób prawidłowy analizy sytuacji materialnej i życiowej strony oraz podjęły właściwą decyzję o braku możliwości umorzenia spornych należności. Uwzględniły przy tym wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikające z kompletnej dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy. Zasadnie także wskazały, że przyznanie wnioskowanej ulgi, przy braku elementu nadzwyczajnego, szczególnego wydarzenia w sytuacji rodziny, które negatywnie wpłynęłoby na jej sytuację, stanowiłby naruszenie zasady sprawiedliwości i równości.
Uznając zatem, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu warunkującym jej uchylenie Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę w całości.