IV SA/WR 249/25

IV SA/Wr 249/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2025-10-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Nikiforów /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 4 ust. 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca) Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Protokolant: Michał Janusz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 10 września 2025 r. sprawy ze skargi J. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 marca 2025 r. nr 010070/680/171578/2024 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi J. H. (dalej jako: wnioskodawca, skarżący) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: Prezes ZUS) z 5 marca 2025 r., utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: ZUS, organ) z 25 września 2024 r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że w dniu 1 lutego 2024 r. wnioskodawca zwrócił się do ZUS o świadczenie wychowawcze na dziecko S. H. na okres świadczeniowy 2024/2025. Do wniosku dołączył postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy - Woli w Warszawie Wydział VI Rodzinny i Nieletnich z 4 czerwca 2018 r. (VI Nsm 82/15) w sprawie o ograniczenie władzy nad małoletnią S. H., w którym postanowiono m.in.: 1. nie stwierdzić podstaw do pozbawienia M. P. i ograniczenia J. H. władzy rodzicielskiej nad małoletnią S. H., urodzoną [...] r., 2. zmienić postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawa-Woli w Warszawie z 12 czerwca 2013 r. (VI Nsm 345/11), zmienione postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie z 24 kwietnia 2014 r. (VI Ca 871/13) w ten sposób, że powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią S. H. ojcu – J. H., ograniczając władzę rodzicielską matki- M. P. do prawa współdecydowania o leczeniu, edukacji i wyjazdach zagranicznych małoletniej dłuższych niż trzydzieści dni, uchylając jednocześnie ograniczenie władzy rodzicielskiej J. H.
Następnie z wnioskiem o świadczenie wychowawcze w dniu 5 lutego 2024 r. na to samo dziecko i okres wystąpiła M. P.
W związku ze złożeniem wniosków od dwóch osób uprawnionych ZUS wezwał rodziców dziecka do dostarczenia dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem. Na wezwanie z 9 kwietnia 2024 r. M. P. dołączyła do akt sprawy m.in.: wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie VI Wydział Rodzinny i Nieletnich z 29 marca 2019 r., (VI RC 293/16) o obniżeniu alimentów na małoletnią S. H. do kwoty 1000 zł, płatnych przez J. H. do rąk M. P., oświadczenie M. P., że od [...] r. sprawuje wyłączną opiekę i ponosi koszty utrzymania córki S. H., wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 lutego 2023 r. (I SA/Wa 1705/22) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego.
ZUS w dniu 8 maja 2024 r. wydał decyzję odmawiającą matce dziecka prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2024/2025.
W tym samym dniu ZUS przyznał wnioskowane świadczenie ojcu dziecka (informacja z 8 maja 2024 r.).
W związku z odwołaniem matki dziecka od decyzji prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2024/2025 w dniu 5 sierpnia 2025 r. został zlecony wywiad środowiskowy w celu ustalenia, kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem.
W trakcie wywiadu przeprowadzonego w dniu 8 sierpnia 2024 r. z wnioskodawcą w jego miejscu zamieszkania pracownik socjalny ustalił, że córka S. H. od marca 2020 r. nie przebywa z ojcem pod wskazanym adresem. Wnioskodawca poinformował pracownika socjalnego, że nie ma kontaktu z córką od 2020 r. Podczas wywiadu środowiskowego ojciec dziecka nie udokumentował, że ww. dziecko pozostaje na jego utrzymaniu i odmówił podpisania wywiadu.
W piśmie z 23 sierpnia 2024 r. wnioskodawca wskazał m.in., że to jemu Sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią S. H. Potwierdził, że dziecko przebywało pod jego opieką do 8 marca 2020 r., kiedy została – jak określił - "uprowadzona" przez matkę. Wskazał, że nie ma żadnej informacji na temat miejsca przebywania małoletniej.
ZUS decyzją z 25 września 2024 r. uchylił wnioskodawcy przyznane informacją z 8 maja 2024 r. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko S. H. od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576, ze zm.; dalej: ustawa), celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, natomiast zgodnie z ust. 2. tego artykułu świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a ustawy. W motywach decyzji organ powołał wyniki przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, z którego wynika, że córka od marca 2020 r. nie przebywa z wnioskodawcą, a zatem nie sprawuje on faktycznej opieki nad dzieckiem.
W wyniku rozpatrzenia odwołania wnioskodawcy Prezes ZUS decyzją z 5 marca 2025 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie ZUS.
W skardze od tej decyzji wnioskodawca powołał opisane na wstępie prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli z 4 czerwca 2018 r., który powierzył mu wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią S. H., ograniczając władzę rodzicielską M. P. W jego ocenie to rozstrzygnięcie ustaliło miejsce zamieszkania dziecka przy wnioskodawcy. Powołał przy tym art. 26 § 1 k.c., według którego miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. W jego ocenie na powyższe nie wpływa fakt bezprawnego przetrzymywania małoletniej przez matkę. Skarżący wskazał, że gdyby przyjąć argumentację ZUS, to każda osoba, która siłą uprowadza i bezprawnie i wbrew woli rodzica wiodącego przetrzymuje dziecko, spełniłaby warunki przyznania świadczenia, dla prawa nie ma przecież znaczenia, czy osoba bezprawnie zatrzymująca dziecko jest rodzicem czy nie. Dalej uznał, że przychylenie się do stanowiska ZUS dałoby niejako przyzwolenie do wybiórczego stosowania się do orzeczeń sądu, w zależności od własnego uznania. Taka sytuacja w jego ocenie jest niedopuszczalna. W państwie prawa bezprawne zatrzymanie dziecka nie powinno być uznawane w innej sprawie za stan zgodny z prawem i "nagradzany". Rekapitulując wyraził stanowisko, że "nagradzanie" takiego karnego zachowania przez przyznanie M. P. prawa do świadczenia wychowawczego nie tylko godzi w powagę wymiaru sprawiedliwości, ale też przedłuży stan, który zgodnie z postanowieniem sądu rodzinnego z 4 czerwca 2018 r. jest jak najbardziej niezgodny z dobrem dziecka. Stąd podsumowując stwierdził, że zgodnie z prawomocnym wyrokiem sądu rodzinnego z dnia 4 czerwca 2018 r. małoletnia córka zamieszkuje z nim, a zatem to on spełnia warunek przyznania świadczenia na wnioskowany okres zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Na rozprawie przed Sądem skarżący podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) i art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.), sądowa kontrola legalności polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy co do zasady nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Kontrola legalności przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie doprowadziła zaś do wniosku, że zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS oraz poprzedzająca ją decyzja ZUS nie naruszają prawa.
Podstawą prawną ww. decyzji były przepisy wspomnianej ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej: ustawa).
Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Z kolei na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a.
Zgodnie z art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się.
Jak wreszcie wynika z art. 27 ust. 1 ustawy, ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
W sprawie poddanej kontroli sądowej bezsporne jest to, że skarżącemu przyznano świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. w pełnej wysokości. Bezsporne jest również to, że mamy do czynienia z sytuacją, w której rodzice małoletniej są rozwiedzeni, natomiast sąd rodzinny prawomocnym postanowieniem z 4 czerwca 2018 r., sygn. akt VI Nsm 82/15 powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią skarżącemu, ograniczając władzę rodzicielską matki.
Nadto jak wynika z dołączonego do skargi postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi Północ w Warszawie Wydział V Rodzinny i Nieletnich z 12 maja 2020 r., sygn. akt V Nsm 468/20, nakazano M. P. wydanie małoletniej zgodnie z ww. postanowieniem z 4 czerwca 2018 r., sygn. akt VI Nsm 82/15. Z kolei postanowieniem z 27 maja 2020 r., sygn. akt V Nsm 770/20 ten sam sąd nakazał kuratorowi przymusowe odebranie małoletniej i przekazanie jej skarżącemu ojcu.
Bezsporne jednak jest także i to, że skarżący od co najmniej marca 2020 r. przyznanej mu władzy rodzicielskiej efektywnie nie wykonuje, co jednoznacznie potwierdził wywiad środowiskowy przeprowadzony w jego miejscu zamieszkania. Co więcej, sam skarżący na rozprawie przyznał, że jego córka od 6 lat bezprawnie zamieszkuje z matką.
Skarżący w zaistniałych realiach sprawy stoi jednak na stanowisku, że choć sąd rodzinny nie zawarł wprost rozstrzygnięcia odnośnie miejsce zamieszkania córki to jednak z uwagi na przepis art. 26 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi że miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej, uznać należy że jest to miejsce jego zamieszkania.
Rozstrzygając zaistniały spór Sąd w pierwszej kolejności dostrzega konflikt jaki istnieje pomiędzy rodzicami małoletniej, w efekcie czego nie są respektowane przez jej matkę kolejne orzeczenia sądu opiekuńczego. To z kolei powoduje, że skarżący faktycznie nie wykonuje władzy rodzicielskiej przyznanej mu prawomocnym wyrokiem sądu rodzinnego.
Negatywna ocena tego stanu nie zmienia jednak obiektywnego faktu, że w relewantnym okresie świadczeniowym 2024/2025 skarżący nie sprawował faktycznej opieki nad córką. Nawiązując do argumentów skargi gdzie skarżący utożsamia kwestionowane rozstrzygnięcia organów z "przyzwoleniem do wybiórczego stosowania się do orzeczeń Sądu" trzeba wskazać, co następuje.
Rolą organów administracji, jak i sądu administracyjnego orzekającego w niniejszej sprawie, nie jest przybieranie funkcji "arbitra", który rozstrzygnie kto ma racje w sporze pomiędzy rodzicami dziecka. Na kanwie tej sprawy, której przedmiotem jest ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego organy czy też sąd administracyjny muszą kierować się przede wszystkim dobrem małoletniej, która powinna być bezpośrednim beneficjentem świadczenia (a nie jej rodzice). A zatem decyzji organów (czy też ewentualnego wyroku sądu administracyjnego) nie można oceniać – tak jak oczekiwałby skarżący - w kategorii "nagradzania" napiętnowanego zachowania matki.
Konsekwentnie też decyzji w przedmiotowej sprawie (czy też ewentualnego wyroku) nie należy traktować jako "legalizacji" zachowania matki dziecka, których dopuszcza się nie wykonując prawomocnych orzeczeń rodzinnego. Rolą organów i sądu jest tylko dokonanie oceny kto faktycznie opiekuje się dzieckiem i w związku z tą opieką powinien otrzymać świadczenie wychowawcze zgodnie z przepisami ustawy. Sednem niniejszej sprawy jest więc poszukiwanie rozwiązania pozwalającego w sposób najbardziej efektywny realizować potrzeby uprawnionej małoletniej.
W tym zakresie Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela oraz przyjmuje za własne zapatrywanie prawne zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Warszawie z 29 marca 2023 r., I SA/Wa 954/22, który – w tym samym stanie faktycznym - rozstrzygał sprawę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na rzecz żony skarżącego.
Przypomnieć zatem jeszcze raz należy, że na potrzeby ustalenia prawa matki lub ojca dziecka (opiekuna faktycznego) do świadczenia wychowawczego na dziecko ustawodawca odwołał się do atrybutów "wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem", jak też zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i utrzymania dziecka. Kryterium "wspólnego zamieszkiwania", zdaniem Sądu rozumiane być musi jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (lub opiekuna), który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Zatem dla uzyskania świadczenia wychowawczego znaczenie ma nie tyle tzw. prawne miejsce zamieszkania dziecka (wskazane w orzeczeniu sądowym – tak jak oczekiwał skarżący), co faktyczne miejsce jego zamieszkiwania. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Wobec tego istotne znaczenie dla niniejszej sprawy mają przesłanki o charakterze faktycznym, a nie prawne.
Dlatego też odnosząc się do argumentacji skarżącego dotyczącej sprzeczności ustalenia, że dziecko faktycznie z nim nie zmaieszkuje, z ustaleniami prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego z 4 czerwca 2018 r., wyjaśnić trzeba, że na kanwie niniejszej sprawy miejsce faktycznego pobytu dziecka należy odróżnić od miejsca jego zamieszkania w prawnym znaczeniu tego określenia.
Bezspornie o prawnym miejscu zamieszkania dziecka stanowi wspomniany art. 26 Kodeksu cywilnego. Jest to jednak fikcja prawna.
Przyjęta więc przez skarżącego wykładnia prowadziłaby zatem do skutku niezgodnego z celami świadczenia. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Zgodnie natomiast ze stanowiskiem skarżącego dysponentem świadczenia mógłby być rodzić, który swojej władzy od blisko 6 lat w ogóle nie wykonuje (gdyż nie ma kontaktu z dzieckiem). A zatem nie ma faktycznych możliwości "opieki nad nim i zaspokojenia jego potrzeb życiowych" do których odnosi się wspomniany art. 4 ust. 1 ustawy.
Zdaniem Sądu, dla przyznania (zachowania) prawa do przedmiotowego świadczenia niezbędne jest więc ustalenie, czy dziecko "wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu" ubiegającego się o to świadczenie podmiotu należącego do ustawowego kręgu osób uprawnionych. Wynika to bezpośrednio z treści powołanego art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy odwołującego się bezpośrednio do "wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem, jak też zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i utrzymania dziecka". Tak więc, wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem lub opiekunem faktycznym determinuje przyznanie rozważanej formy wsparcia ze środków publicznych. Taką interpretację wzmacnia dodatkowo brzmienie art. 22 ustawy.
Wyjątek w tej mierze mógłby dotyczyć, w świetle art. 5 ust. 2a ustawy, jedynie przypadku orzeczenia opieki naprzemiennej. Jednak taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi.
W ocenie Sądu, materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy jednoznacznie świadczy, że skarżący od dłuższego okresu nie opiekuje się dzieckiem, co potwierdziły ustalenia wywiadu środowiskowego.
Raz jeszcze należy więc powtórzyć, za motywami wspomnianego wyroku WSA w Warszawie z 29 marca 2023 r., I SA/Wa 954/22, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, i chociaż przepis literalnie stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku, ponieważ przyznawane jest na zaspokojenie konkretnych potrzeb dziecka, a nie rodzica (opiekuna faktycznego).
Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że w niniejszej sprawie uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu nie naruszało prawa.
W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a., jak w sentencji wyroku.