IV SA/Wr 172/24

IV SA/Wr 172/24 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-08-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Aneta Brzezińska
Katarzyna Radom /przewodniczący sprawozdawca/
Mirosława Rozbicka-Ostrowska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 31 stycznia 2024 r. nr SKO/RŚ-423/519/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Grębocice z dnia 8 listopada 2023 r. o nr GOPS/453ŚP/OPŚ/000034/23; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz skarżącego T. W. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO) utrzymało w mocy orzeczenie Wójta Gminy Grębocice z dnia 8 listopada 2023 r. odmawiające T. W. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynikało z akt sprawy Skarżący wnioskiem z dnia 3 października 2023 r. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem J. W.
Powołaną na wstępie decyzją organ I instancji wskazał na ustalenia wynikające z przeprowadzonego w dniu 19 października 2023 r. wywiadu środowiskowego. Pozatwierdzał on sprawowanie opieki przez Skarżącego, który wraz z żoną i dwójką dzieci zamieszkuje z ojcem. Rodzic zajmuje jeden z pokoi, pozostałe pomieszczenia są w trakcie przystosowywania do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Ojciec choruje na miażdżycę, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu II. Ma amputowane obie nogi i porusza się na wózku inwalidzkim. Na wózek siada korzystając z pomocy syna, potrzebuje też asekuracji w poruszaniu się na wózku. Skarżący udziela tej pomocy nadto pomaga ojcu w codziennym funkcjonowaniu: przygotowuje i podaje posiłki dostosowane do diety cukrzyka, mierzy ciśnienie i poziom cukru, pomaga w czynnościach fizjologicznych i higienicznych, robi zakupy, sprząta, wykupuje leki, przynosi opał i pali w piecu, załatwia sprawy urzędowe, zawozi do lekarza. W razie potrzeby w nocy pomaga ojcu dostać się do łazienki. Podobny zakres czynności wynikał z ankiety osoby ubiegającej się o świadczenie, dodatkowo wskazano w niej, że ojciec Skarżącego nie jest samodzielny w czynnościach higienicznych, nie jest w stanie sam korzystać z toalety (okresowo używa pieluch), wymaga pomocy w ubieraniu, umawianiu wizyt lekarskich. Nie wymaga zaś pomocy przy pilnowaniu przyjmowania leków, leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok, stomii, specjalistycznego karmienia, cewnikowania, pomocy w przewracaniu się na bok lub zmiany pozycji z leżącej na siedzącą. W opinii organu ojciec Skarżącego wymaga stałej opieki z uwagi na niepełnosprawność, nie jest w stanie samodzielnie zabezpieczyć swoich potrzeb i funkcjonować a Skarżący z uwagi na zakres obowiązków angażujących go od rana do wieczora nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Jednakże, zdaniem organu, w sprawie wystąpiła przesłanka negatywna przyznania świadczenia wskazana w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.), gdyż niepełnosprawność ojca Skarżącego powstała po upływie okresów podanych w ww. przepisie.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym SKO zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tym zakresie powołało się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wskazując na konieczność wykładni prokonstytucyjnej, co wyklucza stwierdzenie, że data powstania niepełnosprawności stanowi przesłankę negatywną przyznania świadczenia. Pomimo tego uchybienia decyzję organu I instancji SKO uznało za prawidłową.
W opinii organu odwoławczego w sprawie nie wystąpił wymagany prawem związek przyczynowy, o którym mowa w art, 17 ust. 1 u.ś.r. – zakres sprawowanej przez Stronę opieki nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. W uzasadnieniu SKO wskazało na wymagany prawem charakter opieki – stałej i ciągłej, długoterminowej, wykluczającej możliwość podjęcia zatrudnienia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata opiekunom osób niepełnosprawnych rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia, co wiąże się z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia musi istnieć bezpośredni i ścisły związek przyczynowy. Odnosząc te uwagi do okoliczności sprawy organ wskazał na niesporny fakt legitymowania się przez ojca Strony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 27 października 2022 r. do dnia 31 października 2023 r., w którym orzeczono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś jej znaczny stopień datowany jest od 19 lipca 2019 r. Przyczyną niepełnosprawności są choroby układu oddechowego i krążenia oraz upośledzenie narządu ruchu. Organ wskazał na załączone do wniosku oświadczenie Strony opisujące zakres czynności wykonywanych w związku z opieką nad ojcem. Wynika z niego, że od godzin porannych Skarżący pomaga ojcu w czynnościach higienicznych, zmienia pieluchę, smaruje kremem na odparzenia, pomaga się ubrać, dokonuje pomiaru ciśnienia i poziomu cukru, podaje leki i posiłek. Następnie wychodzi z tatą na podwórko. Po powrocie szykuje obiad, leki, które podaje ojcu. Po obiedzie ojciec wypoczywa, a Skarżący sprząta dom. Następnie wykonuje z ojcem proste ćwiczenia na ręce, dalszy czas spędzają na rozmowach i oglądaniu telewizji. Wieczorem Skarżący podaje leki, robi i podaje posiłek, pomaga w czynnościach higienicznych, przygotowuje ojca do snu. Ponadto zimą zajmuje się odśnieżaniem, zamawianiem opału, paleniem w piecu, nadto dba o ogród, umawia wizyty lekarskie i załatwia sprawy urzędowe. Z oświadczenia Skarżącego z dnia 19 października 2023r. wynika, że sprawuje nad ojcem całodobową opiekę, poza opisanymi już czynnościami, wskazał, że przenosi tatę z łóżka na wózek, zajmuje się wszystkimi pracami w domu, wykonuje masaże i ćwiczenia z ojcem. Nadto z przedłożonych przez Stronę dokumentów wynika, że Skarżący do dnia 31 sierpnia 2023 r. był zatrudniony w wymiarze całego etatu, stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy za porozumieniem stron.
Organ odwoławczy wskazał, że pismem z dnia 20 grudnia 2023 r. zlecił przeprowadzenie dodatkowych czynności w zakresie uzupełnienia dokumentacji medycznej ojca Skarżącego z ostatnich pięciu lat. Z zebranych dowodów wynikało, że choruje on miażdżycę tętnic kończyn, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu II. W dniu 23 czerwca 2019 r. wykonano u niego amputację udową prawostronną, a w dniu 1 lutego 2023 r. lewostronną.
Odnosząc się do opisanych okoliczności faktycznych SKO stwierdziło, że w sprawie nie wystąpił wymagany prawem związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Nie kwestionując utrudnień w poruszaniu się ojca Strony organ wskazał, że zakres wykonywanych czynności nie stoi na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia. Zapisy w orzeczeniu stwierdzającym stopień niepełnosprawności nie mogą być odczytywane automatycznie, dla właściwej oceny zakresu samodzielności osoby niepełnosprawnej i sprawowanej opieki niezbędne jest dokonanie czynności weryfikacyjnych w zakresie przesłanek opisanych w ustawie. Organ wskazał, że ojciec Skarżącego nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego lub drugiej osoby, nie wymaga karmienia, częściowo jest w stanie samodzielnie wykonać czynności higieniczne, tylko okresowo używa pieluch. Pomocy wymaga przy kąpieli ciała, wymianie pieluch w razie potrzeby, smarowaniu kremem na odparzenia, ubieraniu, rozbieraniu, podawaniu leków, przygotowaniu i podawaniu posiłków, pomiarach ciśnienia i cukru, umawianiu wizyt lekarskich, zawożeniu do lekarza, załatwianiu spraw urzędowych, realizacji recept, paleniu w piecu, dbaniu o ogród, robieniu zakupów i sprzątaniu. Dalej organ wskazał, że opieka nad ojcem może być realizowana w rożnych porach dnia, gdyż Strona nie wykonuje względem ojca żadnych czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, chory nie wymaga leczenia odleżyn, karmienia, pomocy w zmianie pozycji. Czynności wykonywane przez Skarżącego to w znacznej mierze zwykłe działania wykonywane w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego, nie mają one nadzwyczajnego charakteru, nie są realizowane w sposób ciągły i nie absorbują w stopniu wykluczającym zatrudnienie. Czynności te mogą być realizowane w czasie wolnym od pracy, nie wszystkie też muszą być wykonywane codziennie. Organ zwracał uwagę, że część z czynności, które wykonuje Strona mógłby być realizowane w formie usług opiekuńczych świadczonych przez powołane do tego instytucje. Ojciec Strony nie wymaga pielęgnacji, a opieki, przy dobrej organizacji czasu pracy Skarżący mógłby pogodzić pracę np. w niepełnym wymiarze czasu pracy ze sprawowaniem opieki. Uwadze organu nie uszło także, że wraz ze Skarżącym i jego ojcem zamieszkuje żona Strony, za niewiarygodne uznał organ, że pomimo tego posiłki dla ojca są przygotowywane osobno. Tą samą uwagę organ odniósł do sprzątania, czy robienia zakupów.
W skardze Strona zarzucała naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Stronę w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Strona wnioskowała o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie świadczenia ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu Strona wywodziła, że podstawowym warunkiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej zatrudnienie, przy czym nie musi być to opieka całodobowa. Chodzi o opiekę trwałą i rozciągniętą w czasie, której zakres wyznacza niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, a więc konieczność zapewnienia egzystencji w warunkach godności człowieka. Istotą opieki jest także zapewnienie zaspokojenia normalnych potrzeb osoby niepełnosprawnej, takich jakich sama nie jest w stanie sobie zapewnić.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Rozpoznając sprawę w tak nakreślonych granicach Sąd stwierdza, że postępowanie organów narusza przepisy procesowe prowadząc do błędnych wniosków przyjmujących brak istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez Skarżącego z zatrudnienia, jego niepodejmowaniem, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powołanego przepisu wynika, że przesłanką uzasadniającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja przez osobę (należącą do kręgu osób zobowiązanych alimentacyjnie) z zatrudnienia spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym chodzi nie tylko o zaprzestanie konkretnego działania, ale także niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Wykładnia tego przepisu musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki.
Odnosząc się zatem do tej okoliczności, tj. zakresu sprawowanej przez Stronę opieki wskazać trzeba na regulacje ustawowe, które stanowią, że opieka ta ma być stała lub długotrwała. Ustawodawca nie wskazuje na inne określenia konkretyzujące jej zakres lub charakter. Z utrwalonego w tym zakresie orzecznictwa wynika, że brak wskazań aby opieka ta musiała być całodobowa. Akcentowane jest natomiast, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają stwierdzić, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 sierpnia 2019r., sygn. akt I OSK 4023/18 oraz z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, dostępne w CBOSA). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA).
Przy czym odnotowania wymaga, że obowiązująca definicja niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność, zwłaszcza osób starszych. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określania zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Jednakże na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna. Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Zatem istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres samodzielności osoby niepełnosprawnej oraz zakres czynności opiekuńczych faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj, ilość, częstotliwość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, odpowiadająca potrzebom osoby niepełnosprawnej, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia opiekunowi podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Oceniając te okoliczności organ dysponuje odpowiednimi instrumentami prawnymi powalającymi na zebranie istotnych w sprawie dowodów wśród, których ważkie znaczenie ma wywiad środowiskowy. Nie jest on rzecz jasna wyłącznym i jedynym dowodem ustaleń faktycznych, w tym zakresie obowiązują przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z ich treścią jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.). Z dalszych zaś zapisów wynika, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i to co w sprawie najistotniejsze obowiązany jest ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ostatni z powołanych przepisów wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów. Polega ona na konieczność oceny każdego dowodu z uwzględnieniem jego mocy i wiarygodności w połączeniu z całym materiałem dowodowym zebranym w sprawie i na jego tle. Wiąże się to z koniecznością porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem organ orzekający ocenia wyniki postępowania wyjaśniającego (dowodowego) na podstawie wiedzy i zasad doświadczenia życiowego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gd 367/23, dostępny w CBOSA). Zatem ocena materiału dowodowego musi być kompleksowa, nie wolno pomijać okoliczności istotnych dla sprawy.
W rozpoznawanej sprawie wymogom tym organy nie sprostały, gdyż analiza przedstawionej dokumentacji pomija istotne dla sprawy fakty wywodząc tym samym nieprawidłowe wnioski, co dowodzi naruszenia wskazanych przepisów procesowych i przekłada się na błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego. Zastrzeżenia Sądu budzi także zawężające pojmowanie pojęcia opieki, o której mowa w rozważanym przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez odnoszenie go zasadniczo do czynności pielęgnacyjnych.
Pozostając w kręgu naruszenia przepisów prawa procesowego należy wskazać, że przyjęty przez organ odwoławczy pogląd o braku podstaw do przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego zasadza się na innych przesłankach niż te przyjęte w postępowaniu organu I instancji. Nie negując uprawnień organu odwoławczego w zakresie możliwości odmiennej oceny faktów zastrzec trzeba, że takie postępowanie winno odbywać się z czynnym udziałem Strony, której należy umożliwić wypowiedzenie się co do zebranych dowodów. Stosownie do treści art. 79a § 1 k.p.a. działanie to winno poprzedzać wskazanie przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepis ten został zupełnie zignorowany przez organ odwoławczy, nie podjęto żadnych czynności w tym zakresie, do dnia wydania decyzji organu odwoławczy pozostawił Stronę w przekonaniu, że jedyną przeszkodą w uzyskaniu świadczenia jest przesłanka wykazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Okoliczność ta stanowi istotne uchybienie procesowe polegające na naruszeniu art. 79a, art. 10 k.p.a, nie jest jednak jedynym błędem popełnionym przez organ odwoławczy.
Zasadniczą przesłanką uchylenia orzeczenia organu odwoławczego jest błąd w ocenie okoliczności faktycznych sprawy, a dotyczących zakresu sprawowanej przez Skarżącego opieki, samodzielności jego ojca oraz wpływu tych faktów na możliwość podjęcia zatrudnienia, co przekłada się na niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z zebranego w sprawie materiału wynika bowiem, że ojciec Strony jest osobą po amputacji obu kończyn dolnych i porusza się na wózku inwalidzkim. Przy przesiadaniu się na wózek wymaga pomocy drugiej osoby, którą świadczy syn. On też asekuruje ojca przy poruszaniu się na wózku, pomaga w ćwiczeniach rąk, czynnościach higienicznych i fizjologicznych (ojciec korzysta z pieluch). Przenosi ojca do łóżka w porze snu. Przy czym amputacje kończyn miały miejsce w 2019 r. i w 2023 r. Fakty te pomija organ odwoławczy, a w opinii Sądu mają istotne znaczenie dla sprawy, a to z uwagi na zmianę okoliczności życiowych, konieczność przystosowywania się do nowych warunków, umiejętności poruszania się na wózku, właściwego przystosowania, co wymaga ćwiczeń i doświadczenia. W pierwszych okresach konieczne jest korzystanie ze wsparcia środowiska i pomocy innych osób. Z oświadczeń składanych w toku postępowania wynika, że ojciec Strony wymaga w tym zakresie znacznej pomocy, nie jest w stanie samodzielnie przesiąść się na wózek, wymaga pomocy w jego obsłudze, poruszaniu się na nim, tak w domu jak i poza nim. Poza tym, co w sprawie niezwykle istotne, nie jest samodzielny w zakresie czynności fizjologicznych – wymaga pomocy przy korzystaniu z toalety. Z pomocy Skarżącego zmuszony jest korzystać także w nocy, syn pomaga ojcu dostać się do łazienki, w zmianie pieluch (okresowo z nich korzysta). Nadto opisany przez Skarżącego rozkład dnia i czynności wykonywanych w związku z opieką nad ojcem, w szczególności zaś opisana pomoc w zabezpieczeniu jego potrzeb i możliwości w miarę normalnego funkcjonowania przekonują o zaangażowaniu Strony wykluczającym możliwość podjęcia zatrudnienia. Trudno zaakceptować pogląd organu, że opisane czynności opiekuńcze mogą być realizowane w rożnych porach dnia i nie są realizowane w sposób ciągły, nie wymagają stałej obecności Strony.
Poza opisanymi działaniami w zakresie czynności opiekuńczych mieści się także wskazywane przez Skarżącego przygotowywanie specjalnych posiłków, co podyktowane jest schorzeniami ojca – choruje na cukrzyce typu II. Organ w zaskarżonej decyzji poddaje w wątpliwość ww. okoliczność wywodząc, że Skarżący mieszka wraz z ojcem i swoją rodziną (żoną i dziećmi), co czyni niewiarygodnym przygotowywanie osobnych posiłków dla rodzica przez Skarżącego. W opinii Sądu, w świetle zebranych w sprawie dowodów, przywołany pogląd stanowi spekulację organu, nie jest bowiem wsparty na jakichkolwiek dowodach, czy okolicznościach, a zatem nie może zostać zaaprobowany. Przeczy temu powywoływana przez Stronę okoliczność schorzenia jakim dotknięty jest ojciec, które – co jest faktem powszechnie znanym – wymaga specjalistycznej diety. Negując fakt realizacji tych zaleceń przez Stronę organ, poza nieuzasadnionym przypuszczeniem, nie wskazał jakichkolwiek faktów pozwalających na odmienną ocenę oświadczenia Skarżącego. Zatem opisane fakty nie mogą być pomijane przy ocenie okoliczności sprawy – zakresu sprawowanej opieki i wpływu na możliwość podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego.
W treści zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wskazuje także na możliwość podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia, przy wspomożeniu się usługami opiekuńczymi. W opinii Sądu takie stwierdzenie wskazuje, że organ dostrzega, że potrzeby osoby niepełnosprawnej wymagają ciągłego zaangażowania opiekuna. Jednocześnie ustawodawca nie wprowadza żadnej zależności, do której odwołuje się organ. Zatem przyjęty w tym zakresie pogląd jako wykraczający poza ramy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie może zyskać aprobaty.
Reasumując, trzeba wskazać, że w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych) W opinii Sądu zakres i charakter czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych wskazanych przez Skarżącego w toku postępowania, a opisany szczegółowo w decyzjach organów obu instancji, spełnia opisane kryteria. Z wywiadu środowiskowego wynika, że Skarżący zaspokaja potrzeby osoby niepełnosprawnej, wykonuje wszystkie niezbędne czynności szczegółowo opisane w ustaleniach wywiadu środowiskowego. Co istotne z opinii pracownika socjalnego wynika, że chory wymaga stałej opieki z uwagi na niepełnosprawność, nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i tym samo prawidłowo funkcjonować. Skarżący sprawuje opiekę w sposób prawidłowy. Podczas wywiadu nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości, czy zaniedbań w tym zakresie, nie zgłaszał ich ojciec Strony. Końcowo pracownik stwierdził, że zakres obowiązków Skarżącego od godzin porannych do wieczornych wskazuje na brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Taki też pogląd został wyrażony w orzeczeniu organu I instancji. Opis dokonywanych czynności, okoliczności sprawy i prawny charakter i zakres opieki uzasadniającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje na błędne stanowisko organu odwoławczego wyrażone w zaskarżonej decyzji w tym względzie.
Nadto odnotowania wymaga, że w sprawie nie ma znaczenia, z punktu widzenia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia, podstawa rozwiązania umowy o pracę przez Stronę. Istotne jest to, czy zakres zaangażowania Strony wykluczał dalszą pracę. Pogląd ten ma umocowanie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Zgodnie z tezą wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 862/23 (dostępny w CBOSA), wypada zwrócić uwagę na ugruntowane już zapatrywanie, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest natomiast zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki (vide: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Dalej Sąd wskazał, że konieczne jest ustalenie czy niepodejmowanie przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wymiar sprawowanej opieki winien być adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej, a czynności opiekuńcze odbywać się z różnych porach, w ciągu całego dnia, także w święta i dni wolne od pracy. Ponadto, nawet jeśli wnioskodawca nie wykonuje czynności opiekuńczych istotne jest, to czy w pozostałym czasie pozostaje w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, całkowicie zależnej od otoczenia. W takiej sytuacji nie sposób bronić stanowiska o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem zatrudnienia.
W okolicznościach badanej sprawy takie zależności wystąpiły, czego nie dostrzegł organ odwoławczy, dokonując nieprawidłowej oceny dowodów, a w konsekwencji błędnego zastosowania przepisów prawa materialnego.
Końcowo Sąd odnotowania wymaga, że Sąd podziela wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonaną przez organ odwoławczy. W obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające zyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Zatem rozstrzygnięcie organu I instancji wsparte na odmiennym poglądzie należało uchylić.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organy będą zobowiązane do uwzględnienia przedstawionej oceny prawnej i wskazań Sądu zawartych w przedstawionych rozważaniach.
Uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają wskazane przepisy prawa Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił ww. orzeczenia. O kosztach orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.