IV SA/Wr 163/22

IV SA/Wr 163/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2022-07-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Ireneusz Dukiel /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Mirosława Rozbicka-Ostrowska
Symbol z opisem
6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne
Oświata
Skarżony organ
Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 478
art. 79 ust. 3
Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska, Protokolant: Specjalista Magdalena Dworszczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 28 lipca 2022 r. sprawy ze skargi O. M. na decyzję Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 5 stycznia 2022 r. nr DSS.5072.1.2022.BS w przedmiocie odmowy zwolnienia z opłaty za studia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 22 listopada 2021 r. nr [...]; II. zasądza od Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego na rzecz skarżącej O. M. kwotę 697 zł (sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi O. M. (dalej jako strona, skarżąca lub studentka) jest decyzja, działającego z upoważnienia Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, Prorektora ds. Studenckich Uniwersytetu Wrocławskiego (dalej jako Rektor lub organ) z dnia 5 stycznia 2022 r., nr DSS.5072.1.2022.BS, utrzymująca w mocy decyzję Prodziekana Wydziału [...] (dalej jako Prodziekan) z dnia 22 listopada 2021 r., nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy zwolnienia w części z opłat za kształcenie na studiach na kierunku [...], zaoczne jednolite studia magisterskie, rok [...] w roku akademickim 2021/22.
Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym:
Studentka w dniu 24 września 2021 r. złożyła wniosek o częściowe zwolnienie z opłat za kształcenie w semestrze zimowym roku akademickiego 2021/2022 ze względu na trudną sytuację życiową. Uzasadniając wniosek strona podała, że owa trudna sytuacja życiowa polega w szczególności na tym, że zamieszkuje w wynajmowanym mieszkaniu w P., w którym to mieście również pracuje. Studentka wskazała, że co prawda otrzymuje rentę rodzinną i zasiłek dla samodzielnie utrzymującego się podopiecznego, który to związany jest z niepozostawaniem w rodzinie zastępczej, jednakże koszty utrzymania, w tym także opłacania studiów i utrzymania niezbędnego do funkcjonowania, w szczególności w okresie zajęć stacjonarnych, które w tymże roku akademickim mają się odbywać, wobec czego nie jest w stanie poczynić żadnych oszczędności ani w pełni zaspokoić swoich potrzeb, zaś w związku z tym, iż będąc na [...] roku studiów jest zdecydowana na rozpoczęcie po studiach nauki [...] koniecznym jest poczynienie oszczędności, bowiem nie będzie miała możliwości płacenia z samego wynagrodzenia za pracę kosztów [...] oraz swojego utrzymania. Strona dodała także, iż powodem wyboru podjęcia studiów na Uniwersytecie Wrocławskim była m.in. wiedza o możliwości uzyskania pomocy ze strony uczelni, gdyż niewątpliwie jako osoba młoda dopiero wchodząca w życie społeczno - gospodarcze, znajduje się w bardzo trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej. Podejmuje jednak konkretne starania - kształcenie i prace dodatkowe - aby jej sytuacja uległa poprawie. Zważywszy na fakt, iż studiuje na kierunku [...], chce po studiach rozpocząć dalsze kształcenie w ramach [...], którą będzie musiała opłacać. Strona zaznaczyła także, iż podejmując się dalszego kształcenia nie będzie już otrzymywać renty rodzinnej, co znacząco utrudni jej sytuację.
W dalszej części uzasadnienia studentka podała, że jej aktualny dochód składa się z wynagrodzenia za pracę, renty rodzinnej oraz zasiłku dla osoby usamodzielnionej, który to wypłacany jest z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. (łączna kwota 3.313,32 zł). Z kolei na wydatki składa się wynajem mieszkania (1250+250-300 zł), raty za okulary korekcyjne (po 189 zł/m-c), opłata za internet (69 zł), opłata za abonament telefoniczny (35 zł/m-c), koszty wyżywienia, dojazd do pracy (ok. 100 zł/m-c) i inne niezbędne potrzeby.
Dodatkowo podniosła, iż posiada niezbędny do wykonywania pracy oraz dojazdów (przede wszystkim na zajęcia we Wrocławiu w tymże roku akademickim) samochód (rocznik 2002), którego koszty utrzymania także wliczane są do koniecznych wydatków, np. wysokie ze względu na jej wiek ubezpieczenie samochodu, koszt paliwa oraz wszelkich napraw.
Prodziekan uzasadniając we wzmiankowanej na wstępie decyzji z dnia 22 listopada 2021 r. odmowę zwolnienia z części z opłat za kształcenie na studiach wskazał w pierwszej kolejności, że kierował się zarówno dobrem indywidualnego studenta, jak również interesem społecznym przejawiającym się w odpowiedzialnym gospodarowaniu środkami publicznymi przy równoczesnym zachowaniu równości studentów w zakresie rozpatrywania ich wniosków o zwolnienie z opłat.
W dalszej części podniósł, że zwolnienie z odpłatności za kształcenie na studiach jest świadczeniem bardzo szczególnym, przyznawanym studentom, którzy spełniają łącznie niżej określone warunki, tj.:
1) dochód na jedną osobę w rodzinie studenta nie przekracza wysokości dochodu uprawniającego studenta do ubiegania się o stypendium socjalne w Uniwersytecie Wrocławskim tj. 1050 zł;
2) wystąpią szczególnie ważne okoliczności uniemożliwiające studentowi wniesienie pełnej lub częściowej opłaty.
Zdaniem Prodziekana w przypadku strony nie została spełniona pierwsza przesłanka. Prodziekan przytoczył treść § 11 ust. 2 i ust. 3 Zarządzenia Nr 84/2019 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 10 czerwca 2019 r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi edukacyjne oraz trybu i warunków zwrotu i zwalniania z tych opłat studentów i doktorantów Uniwersytetu Wrocławskiego (dalej jako zarządzenie), po czym stwierdził, że na podstawie przedłożonej przez stronę dokumentacji uznano, że nie zaistniały ważne okoliczności, które uniemożliwiają jej wniesienie pełnej opłaty za kształcenie na studiach.
Rektor po ponownym rozpatrzeniu sprawy, powołaną na wstępie decyzją z dnia 5 stycznia 2022 r., utrzymał zaskarżoną decyzję Prodziekana. W uzasadnieniu organ przywołał treść § 11 ust. 2 i ust. 3 zarządzenia konstatując, że na podstawie przedłożonej przez stronę dokumentacji uznano, że nie zaistniały ważne okoliczności, które uniemożliwiają jej wniesienie pełnej opłaty za kształcenie na studiach. Zdaniem organu, w świetle § 11 ust. 2 pkt 1 zarządzenia fakt pełnego sieroctwa jest rozumiany jako "szczególnie ważna okoliczność" uzasadniająca możliwość zwolnienia studenta z opłaty za kształcenie na studiach, nawet w sytuacji gdy student nie spełnia kryterium dochodowego, o którym mowa w § 11 ust. 1 pkt 1 zarządzenia. Przesłanka ta musi jednak stanowić podstawę do przyjęcia, że sytuacja życiowa i finansowa nie pozwala studentowi na uiszczenie opłat edukacyjnych w pełnej wysokości.
W tym kontekście Rektor argumentował, że miesięczny dochód netto studentki, obliczony zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, wynosi 3.313,32 zł. Ponadto, zarówno z przedłożonych dokumentów, jak i z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że studentka jest osobą aktywną zawodowo i podejmuje się dodatkowego zatrudnienia. Organ podał także, iż dochody z tytułu umów-zlecenia, które studentka utraciła, nie zostały uwzględnione w obliczeniu jej miesięcznego dochodu, tj. 3.313,32 zł, a jednak miały wpływ na powiększenie budżetu strony. Rektor, biorąc pod uwagę fakt stałego zatrudnienia oraz pobierania przez studentkę renty rodzinnej, a także wysokość jej dochodów, doszedł do przekonania co do słuszności decyzji Prodziekana polegającej na odmowie udzielenia zwolnienia z opłaty za kształcenie na studiach, gdyż nie zaistniały okoliczności, które stanowią podstawę do takiego zwolnienia z opłaty.
Rektor powtórzył wyrażone w zaskarżonej decyzji stwierdzenie, iż organ podejmując decyzję o zwolnieniu studenta z opłat za świadczone usługi edukacyjne musi kierować się zarówno dobrem indywidualnego studenta, jak również interesem społecznym przejawiającym się w odpowiedzialnym gospodarowaniu środkami publicznymi przy równoczesnym zachowaniu równości studentów w zakresie rozpatrywania ich wniosków o zwolnienie z opłat. Dalej wskazał, że studentka otrzymała pomoc finansową ze strony Uniwersytetu w postaci zwolnienia w wysokości 20% z opłaty za kształcenie zarówno w semestrze zimowym w roku akademickim 2019/2020, jak i w semestrze zimowym w roku akademickim 2020/2021. Sam fakt pełnego sieroctwa nie może stanowić podstawy do zwolnienia studenta z opłaty za kształcenie na studiach. Musi to skutkować uniemożliwieniem studentowi wniesienia pełnej lub częściowej opłaty za kształcenie.
W ocenie Rektora w przypadku strony sytuacja taka nie ma miejsca, ponieważ dochody jakie osiąga umożliwiają jej wniesienie pełnej opłaty za kształcenie na studiach.
Na zakończenie zwrócono uwagę, iż z powodu trwającej pandemii władze Uczelnie muszą wykazać się szczególną odpowiedzialnością w gospodarowaniu środkami publicznymi. Powołano się przy tym na treść § 10 ust. 2 zarządzenia, zgodnie z którym Dziekan zwalniając studenta/doktoranta z opłat, o których mowa w ust. 1 uwzględnia w szczególności wynik finansowy z poprzedniego roku kalendarzowego oraz aktualną i przyszłą sytuację finansową danej jednostki.
W skardze do tut. Sądu strona, wnosząc o uchylenie decyzji Rektora w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzuciła naruszenie:
1) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez uznanie w uzasadnieniu, iż wskazanie faktu osiąganego przez skarżącą dochodu jest udowodnione, a oparcie się na przedłożonych dowodach było wyczerpujące i właściwe, przy czym. organ żadnym dowodom nie odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;
2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegającym na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niedokonanie wszechstronnej i wnikliwej oceny materiału dowodowego, na skutek czego decyzja organu została wydana w oparciu o błędną analizę złożonych dowodów, które zostały przez skarżącą przedłożone organowi oraz doprowadziło do przekroczenia granic swobody uznania administracyjnego, co doprowadziło do sporządzenia uzasadnienia niezgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a.;
3) § 11 ust. 2 pkt 1 zarządzenia dotyczącego zwolnienia z płatności za studia ze względu na szczególnie ważną okoliczność, którą jest pełne sieroctwo, będącej przesłanką do zwolnienia z opłat za kształcenie, poprzez uznanie, iż nie może ona stanowić ciągłej podstawy do zwolnienia z odpłatności za studia, choć sytuacja skarżącej nie uległa zmianie;
4) § 11 ust. 3 zarządzenia dotyczącego zwolnienia z płatności za studia mimo uzyskiwania dochodu przekraczającego dochód na jedną osobę względem dochodu dotyczącego stypendium socjalnego, przy uznaniu szczególnie ważnej okoliczności, będącej przesłanką do zwolnienia z opłat za kształcenie, tj. pełnego sieroctwa, poprzez jego niezastosowanie przy rozpoznawaniu sprawy;
5) art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania, co wynika z nieprzeanalizowania wszystkich dokumentów przedłożonych przez skarżącą, a także poprzez naruszenie zasady równego traktowania wynikającą z przepisu, a ponadto poprzez uznanie, iż organ administracji publicznej ma obowiązek rozporządzać odpowiedzialnie środkami publicznymi, podczas gdy załączone dowody poddają to stwierdzenie wątpliwości.
Rektor w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do postawionych w skardze zarzutów organ wskazał, że zaskarżona decyzja została wydana z poszanowaniem przepisów prawa materialnego i zachowaniem obowiązującej procedury administracyjnej. Organ przeanalizował zebraną w sprawie dokumentację, potwierdzającą aktualną sytuację życiową i finansową skarżącej. Wynika z niej w sposób bezsporny fakt pełnego sieroctwa skarżącej, a także wysokość uzyskiwanych przez nią dochodów i kosztów comiesięcznego utrzymania. Poczynione ustalenia stanowiły uzasadnienie do zastosowania w sprawie § 11 zarządzenia. Rektor przyznał, że świetle § 11 ust. 2 pkt 1 zarządzenia fakt pełnego sieroctwa jest rozumiany jako "szczególnie ważna okoliczność", uzasadniająca możliwość zwolnienia studenta z opłaty za kształcenie na studiach w całości lub w części tylko w sytuacji, gdy student spełnia równocześnie kryterium dochodowe. Dodano także, iż w § 11 ust. 3 zarządzenia przewidziano odstępstwo od powyższej reguły, a zatem dziekan może zwolnić studenta z opłat, mimo że dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę uprawniającą studenta do ubiegania się o stypendium socjalne, jeżeli zaistniałe okoliczności szczególnie uzasadniają podjęcie takiej decyzji. Dokonując wykładni przepisu przyjąć należy, wbrew twierdzeniom skarżącej, że fakt pełnego sieroctwa nie jest przesłanką wystarczającą do stwierdzenia, że zaistniała okoliczność szczególnie uzasadnia podjęcie decyzji w przedmiocie zwolnienia studenta z odpłatności za studia. Każdorazowo bowiem ocena podstaw wniosku powinna uwzględniać całokształt okoliczności faktycznych sprawy, a nie jednostkowe wystąpienie określonych zdarzeń. Tymczasem skarżąca nie powołuje się na inne okoliczności rzutujące na ocenę jej sytuacji i brak możliwości wniesienia opłaty w pełnym zakresie. Podkreślono przy tym, iż obowiązek ich wykazania spoczywa na studentce, czego w niniejszej sprawie nie uczyniła.
W dalszej kolejności organ przypomniał, że decydując się na podjęcie nauki na wybranym kierunku w trybie niestacjonarnym, każdy student powinien mieć świadomość związanych z tym obowiązków, w tym przede wszystkim odnoszących się do odpłatnego charakteru tego sposobu studiowania. Możliwość wywiązania się z nich powinna być zatem realnie oceniona jeszcze przed rozpoczęciem nauki, tym bardziej, że skarżąca straciła rodziców wcześniej. Już wtedy studentka powinna była zatem rozważyć, czy jej sytuacja finansowa jest stabilna i pozwoli na ukończenie studiów. Ulgę w postaci zwolnienia z opłat (tak w całości, jak i w części) należy bowiem traktować jako dotyczącą sytuacji wyjątkowych (incydentalnych), kiedy osoba zobowiązana w ramach własnych możliwości - z uwagi na zaistnienie szczególnych okoliczności dotyczących jej sytuacji rodzinnej i majątkowej - nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku ich ponoszenia. Więcej, zwolnienie z opłat za studiach nie może prowadzić do nieuzasadnionego pomniejszenia obowiązku finansowego skarżącej kosztem Uniwersytetu i innych studiujących w nim osób, o podobnej trudnej sytuacji życiowej. W przypadku skarżącej, dziwi także rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Wrocławskim, podczas gdy studentka mieszka i pracuje w P.
Organ wskazał, iż w przedmiotowej sprawie dokonał oceny wniosku w granicach przyznanej mu autonomii w drodze uznania administracyjnego, z uwzględnieniem wszystkich wymaganych prawem przesłanek, w szczególności miał na względzie konieczność wyważenia interesu społecznego i słusznego interesu strony, co zostało wprost wyartykułowane w treści zaskarżonej decyzji. Ostatecznie, mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, Rektor doszedł do przekonania, że interes strony w zwolnieniu z opłat nie przeważył nad interesem społecznym wyrażającym się w roztropnym gospodarowaniu środkami finansowymi Uniwersytetu. Nie kwestionując bowiem sytuacji życiowej skarżącej oraz woli zdobycia dobrego wykształcenia, należy stwierdzić, iż odmienne uznanie stawiałoby ją w pozycji nadmiernie uprzywilejowanej względem innych osób zmuszonych do ponoszenia opłat za studia, w tym szczególnie takich, które w celu ich pokrycia zmuszone były posiłkować się zaciągnięciem zobowiązań finansowych.
Rektor podkreślił, że skarżąca regularnie składa wnioski o zwolnienie z opłat za studia, za każdym razem podnosząc tożsame argumenty, w szczególności o pełnym sieroctwie i braku pomocy ze strony rodziny. W przekonaniu organu, co prawda suma dochodów skarżącej nie pozwala jej na życie na wysokim poziomie, jak tego by oczekiwała, niemniej jednak nie można zgodzić się z dotychczasową postawą skarżącej i jej roszczeniami o zwolnienie z opłat, bez analizy jej faktycznej sytuacji materialnej.
Skarżąca w piśmie przygotowawczym z dnia 6 maja 2022 r. odniosła się krytycznie do stanowiska organu zawartego w odpowiedzi na skargę. W pierwszej kolejności wskazała, że nie są zasadne twierdzenia organu o prawidłowym uzasadnieniu decyzji, gdyż oba uzasadnienia wydanych decyzji - zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji - pozostawały lakoniczne. Odniesienie i wyjaśnienie stanowiska organu przy jednoczesnej odmowie przyznania zwolnienia z płatności za studia nie odnosiły się do pogłębionej analizy sytuacji skarżącej, nie przedstawiały analizy sytuacji skarżącej w zakresie rodziny, ponoszenia przez nią kosztów życia codziennego, a także innych zobowiązań, na które zwracała uwagę we wnioskach kierowanych do organu. Organ posługuje się jedynie ogólnym uznaniem, iż skarżącej nie przysługuje prawo do ulgi związanej z płatnością za studia, bowiem jej dochód przekracza kryterium dochodowe.
Dalej skarżąca zarzuciła, że organ, poza cytowaniem, na żadnym etapie postępowania nie odniósł się do przepisu § 11 ust. 3 zarządzenia, zaś powinien to uczynić, w szczególności w zakresie przekonującego wyjaśnienia dlaczego w sprawie nie uznano niekwestionowanego faktu pełnego sieroctwa strony jako takiej okoliczności, która szczególnie uzasadnia zwolnienie z opłaty za studia.
Skarżąca podniosła, iż organ dopiero we wniesionej odpowiedzi na skargę szerzej odnosi się do jej sytuacji i wskazuje na okoliczności, o których wcześniej nie mówił i nie były one poruszone w wydawanych decyzjach. W tym kontekście wskazała, iż organ dopiero na tym etapie powołuje wyliczenie wydatków skarżącej, czego do tej pory nie robił, podobnie jak na wcześniejszym etapie nie poruszył stanowiska jakoby zwolnienie skarżącej z opłat za kształcenie stawiałoby ją w pozycji uprzywilejowanej względem innych osób ponoszących opłaty za studia.
Skarżąca przyznała, iż faktem jest, że regularnie składa wnioski o zwolnienie z płatności, bowiem jej sytuacja jest niezmienną w zakresie przesłanki szczególnej, jaką jest pełne sieroctwo, ale jej zdaniem regulacje wewnętrzne Uniwersytetu stanowią o takim prawie studentów i doktorantów.
Strona zwróciła także uwagę, że z regulacji wewnętrznych uczelni nie wynika jakoby pełne sieroctwo miało stanowić pomoc jedynie w przypadku incydentalnym, na który organ powołuje się w swojej odpowiedzi, a nawet jeśli tak by było to wówczas organ nie zwolniłby skarżącej z płatności w semestrze zimowym 2020/2021 (w wysokości 20%). Zapisy znajdujące się w zarządzeniu Rektora, którego dotyczy niniejsza sprawa nie mówią o żadnej incydentalności i też nie sposób wywodzić takie stwierdzenie drogą interpretacji, szczególnie, że zdarzenie losowe stanowi w § 11 ust. 2 pkt 3 zarządzenia oddzielną przesłankę szczególną, zaś dla przykładu w § 11 ust. 2 pkt w wymieniono z kolei poważną i długotrwałą chorobę, co nie jest zdarzeniem incydentalnym.
Na rozprawie w dniu 28 lipca 2022 r. strona oświadczyła, ze skończyła studia [...] obroną pracy magisterskiej w czerwcu 2022 r., a także, iż została zwolniona z 20 % opłaty za ostatni semestr studiów, przy czym nie domagano się od niej tak wielu dokumentów jak w okresie wcześniejszym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej jako u.p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) u.p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji, podobnie jak w poprzedzającej ją decyzji Prodziekana, powołano m.in. art. 79 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 478 ze zm., dalej w skrócie u.p.s.w.n.) oraz Zarządzenie Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego nr 84/2019 z dnia 10 czerwca 2019 r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi edukacyjne oraz trybu i warunków zwrotu oraz zwalniania z tych opłat studentów i doktorantów Uniwersytetu Wrocławskiego (dalej jako zarządzenie).
Przepisy art. 79 u.p.s.w.n. normują kwestie opłat za usługi edukacyjne na uczelni publicznej. W myśl art. 79 ust. 1 pkt 1 u.p.s.w.n. uczelnia publiczna może pobierać opłaty za usługi edukacyjne związane z kształceniem na studiach niestacjonarnych. Powołany w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji art. 79 ust. 3 u.p.s.w.n. stanowi natomiast, że uczelnia publiczna ustala warunki i tryb zwalniania z opłat, o których mowa w ust. 1 i 2.
Powoływane z kolei zarządzenie zostało wydane na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 79 ust. 3 u.p.s.w.n.
W myśl § 10 ust. 1 zarządzenia Uniwersytet Wrocławski może zwolnić studenta/doktoranta będącego obywatelem polskim z opłat za świadczone usługi edukacyjne związane z:
1) kształceniem na studiach niestacjonarnych oraz na niestacjonarnych studiach doktoranckich (studia płatne);
2) kształceniem na studiach oraz studiach doktoranckich prowadzonych w języku angielskim (studia płatne);
3) powtarzaniem określonych zajęć na studiach oraz studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce.
Zgodnie z kolei z § 10 ust. 2 zarządzenia Dziekan lub kierownik jednostki pozawydziałowej zwalniając studenta/doktoranta z opłat, o których mowa w ust. 1 uwzględnia w szczególności wynik finansowy z poprzedniego roku kalendarzowego oraz aktualną i przyszłą sytuację finansową danej jednostki. Skutki finansowe podjętych decyzji ponosi wyłącznie dana jednostka organizacyjna.
Przepis § 11 ust. 1 zarządzenia stanowi zaś, że na wniosek studenta/doktoranta, dziekan lub kierownik jednostki pozawydziałowej - uwzględniając postanowienia § 10 ust. 2 - może zwolnić go w całości lub w części z obowiązku uiszczenia opłat, o których mowa w § 10 ust. 1, jeżeli wnioskujący spełnia łącznie niżej określone warunki:
1) dochód na jedną osobę w rodzinie studenta/doktoranta nie przekracza wysokości dochodu uprawniającego studenta/doktoranta do ubiegania się o stypendium socjalne w Uniwersytecie Wrocławskim;
2) wystąpią szczególnie ważne okoliczności, uniemożliwiające studentowi/ doktorantowi wniesienie opłaty w całości lub części.
Zgodnie natomiast z § 11 ust. 2 zarządzenia do szczególnie ważnych okoliczności, o których mowa w ust. 1 pkt 2 należą:
1) pełne sieroctwo,
2) poważna lub długotrwała choroba studenta/doktoranta albo najbliższego członka jego rodziny (trwająca dłużej niż 6 miesięcy),
3) zdarzenie losowe (np. pożar, powódź),
4) wyjątkowo trudna sytuacja materialna lub życiowa studenta/doktoranta,
5) realizowanie programu studiów w określonym zakresie w ramach umów zawartych między Uniwersytetem Wrocławskim a uczelniami krajowymi lub zagranicznymi, z którym związane są dodatkowe koszty ponoszone przez studenta/doktoranta, jeżeli powyższe okoliczności uniemożliwiają studentowi/doktorantowi wniesienie pełnej lub częściowej opłaty.
Z kolei w myśl § 11 ust. 3 zarządzenia Dziekan lub kierownik jednostki pozawydziałowej może zwolnić z opłat studenta/doktoranta, mimo że dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, jeżeli zaistniałe okoliczności szczególnie uzasadniają podjęcie takiej decyzji.
Analizując treść przywołanych przepisów nie budzi wątpliwości, że decyzja w przedmiocie zwolnienia studentki z częściowego obniżenia opłaty za studia podejmowana była w ramach uznania administracyjnego.
W tym kontekście warto zauważyć, iż sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontroli sądowej podlega uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną. Sąd bada, czy podejmując rozstrzygnięcie organ uzasadnił je dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami oraz czy rozważył interes społeczny i słuszny interes strony stosownie do zasady wynikającej z art. 7 k.p.a. Ocenie sądu nie podlegają natomiast kryteria słuszności czy celowości podjętego rozstrzygnięcia.
Przepis art. 107 § 3 k.p.a. stanowi, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie decyzji, stanowiące jej obowiązkowy składnik, jest wyrazem prawidłowego przeprowadzenia przez organ procesu rozpoznawczego i dedukcyjnego w zakresie niezbędnym dla rozstrzygnięcia sprawy. Z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno wynikać, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. W przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec z uwagi na konkretne okoliczności prawne lub faktyczne. W przeciwnym wypadku organ naraża się na skuteczny zarzut naruszenia zasady prawdy obiektywnej i obowiązku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.) oraz wadliwie sporządzonego uzasadnienia, a więc dowolności (arbitralności) rozstrzygnięcia.
W ocenie Sądu Wojewódzkiego, zarówno zaskarżona decyzja Rektora z dnia 5 stycznia 2022 r. oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prodziekana z dnia 22 listopada 2021 r. powyższych wymogów nie spełniają, co oznacza, że zostały wydane z przekroczeniem granic uznania administracyjnego.
Powyższa ocena wadliwości kontrolowanych decyzji wynika ze stwierdzenia, iż w sprawie nie doszło do przekonywującego uzasadnienia odmowy częściowego zwolnienie studentki z opłat za kształcenie w semestrze zimowym w roku akademickim 2021/2022.
Wymaga w tym miejscu podkreślenia, iż występując ze stosownym wnioskiem strona powołała się na regulacje § 11 ust. 2 pkt 1 w zw. z § 11 ust. 3 zarządzenia. Powołując się na okoliczność pełnego sieroctwa studentka w sposób jednoznaczny utożsamiła ją ze szczególną okolicznością wskazaną w § 11 ust. 3 zarządzenia, tj. taką, na podstawie której student może ubiegać się o zwolnienie z opłaty za studia, mimo że jego dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę, o której mowa w § 11 ust. 1 pkt 1 zarządzenia.
W pierwszej kolejności koniecznym było zatem rozstrzygnąć, czy przesłanka pełnego sieroctwa, jaka została wymieniona w § 11 ust. 2 pkt 1 zarządzenia, może stanowić przesłankę ubiegania się o zwolnienie z opłaty za studia także na podstawie § 11 ust. 3 zarządzenia, jako istniejąca okoliczność szczególnie uzasadniająca pominięciu kryterium dochodowego z § 11 ust. 1 pkt 1 zarządzenia.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku tut. Sądu z dnia 14 grudnia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 493/21, wydanego w sprawie skargi strony na decyzję Rektora z dnia 28 kwietnia 2021 r. odmawiającą częściowego zwolnienia z opłaty za studia w semestrze letnim 2020/2021. Rozstrzygając identyczne zagadnienie tut. Sąd wskazał, iż "sposób redakcji § 11 ust. 3 zarządzenia uprawnia do wniosku, że zawarte w tej normie sformułowanie "jeżeli zaistniałe okoliczności szczególnie uzasadniają podjęcie decyzji" o zwolnieniu z opłaty odnosić trzeba do okoliczności wymienionych w § 11 ust. 2 w/w zarządzenia. Za taką konkluzją przemawia okoliczność, że § 11 ust. 3 nie operuje pojęciem "innych" okoliczności, którego pomieszczenie w treści tego unormowania mogłoby wskazywać na pewien szczególny katalog zdarzeń spoza tego, objętego normowaniem z § 11 ust. 2 w/w zarządzenia. Skoro tak, to rzeczą organów orzekających w sprawie było przekonywujące wyjaśnienie, dlaczego w sprawie nie uznano niekwestionowanego faktu pełnego sieroctwa strony jako takiej okoliczności, która szczególnie uzasadnia zwolnienie z opłaty za studia, a zatem pomimo faktu, że – w przypadku wnioskodawczyni – dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę, o której mowa w § 11 ust. 1 pkt 1 omawianego zarządzenia, tj. kwotę uprawniającą studenta/doktoranta do ubiegania się o stypendium socjalne na Uniwersytecie Wrocławskim."
Konsekwencją przyjętej tezy o dopuszczalności powoływania się na jedną z taksatywnie wymienionych w § 11 ust. 2 zarządzenia okoliczności uniemożliwiających wniesienie studentowi opłaty w całości lub w części, w tym przypadku pełnego sieroctwa, jako okoliczności szczególnie uzasadniających pominięcie kryterium dochodowego, jest obowiązek organu wyczerpującego ustosunkowania się w tym kontekście do zgłoszonego wniosku o częściowe zwolnienie z opłaty za studia.
Zdaniem składu orzekającego żadna z wydanych decyzji tego obowiązku nie spełnia.
Nie sposób nie zauważyć, że decyzja Prodziekana z dnia 22 listopada 2021 r. w ogóle nie odnosi się do sformułowanej we wniosku podstawy wystąpienia o częściowe zwolnienie z opłaty za studia, gdyż odmowę zwolnienia uzasadnił tylko niespełnieniem jednego warunku, tj. przekroczeniem kryterium dochodowego. Nadmienić można, iż w tej decyzji nie wskazano żadnych danych i wyliczeń odnoszących się do dochodów strony. Co równie znamienne, to po przytoczeniu brzmienia przepisów § 11 ust. 2 i ust. 3 zarządzenia jednozdaniowo oznajmiono, że "Na podstawie przedłożonej przez Panią dokumentacji uznano, że nie zaistniały ważne okoliczności, które uniemożliwiają Pani wniesienie pełnej opłaty za kształcenie na studiach." Tymczasem, jak już wyżej zaznaczono, strona we wniosku powołała się na § 11 ust. 2 pkt 1 w zw. z § 11 ust. 3 zarządzenia, a zatem na konkretny zapis aktu uczelni, który przewiduje możliwość zwolnienia studenta z opłaty za studia, pomimo przekroczenia przez niego kryterium dochodowego.
Utrzymująca w mocy tę decyzję decyzja Rektora z dnia 5 stycznia 2022 r., wprawdzie jest mniej lakoniczna, ponieważ odniesiono się w niej do dochodów strony po kątem przekroczenia dopuszczalnego kryterium dochodowego, jednakże w stopniu zaledwie minimalnym zawiera odniesienie do treści § 11 ust. 3 zarządzenia. Wskazano w niej bowiem, że: "W świetle § 11 ust. 2 pkt 1 ww. zarządzenia fakt pełnego sieroctwa, na który powołuje się Pani w złożonych wnioskach, jest rozumiany jako "szczególnie ważna okoliczność" uzasadniająca możliwość zwolnienia studenta z opłaty za kształcenie na studiach, nawet w sytuacji gdy student nie spełnia kryterium dochodowego, o którym mowa w § 11 ust. 1 pkt 1 ww. zarządzenia. Przesłanka ta musi jednak stanowić podstawę do przyjęcia, że sytuacja życiowa i finansowa nie pozwala studentowi na uiszczenie opłat edukacyjnych w pełnej wysokości." Dalej podano także, iż "Sam fakt pełnego sieroctwa nie może stanowić podstawy do zwolnienia studenta z opłaty za kształcenie na studiach. Musi to skutkować uniemożliwieniem studentowi wniesienia pełnej lub częściowej opłaty za kształcenie. W Pani przypadku - w ocenie zarówno organu pierwszej, jak i drugiej instancji - sytuacja taka nie ma miejsca, ponieważ dochody jakie Pani osiąga umożliwiają Pani wniesienie pełnej opłaty za kształcenie na studiach."
Odnosząc się do przywołanej argumentacji Rektora trudno jest nie zauważyć, że cechuje ją bardzo ogólny poziom rozważań sprowadzający się w istocie do stwierdzenia, że okoliczność pełnego sieroctwa musi bezpośrednio skutkować niemożnością uiszczenia opłaty za studia. Ewidentnie w uzasadnieniu decyzji Rektora zabrakło wyjaśnienia, dlaczego na tle opisywanej przez stronę i niekwestionowanej jej sytuacji życiowej i finansowej uznano, że pozwala ona stronie na uiszczenie opłaty edukacyjnej za studia w pełnej wysokości.
Zdaniem Sądu, wystarczającym argumentem na gruncie omawianego § 11 ust. 3 zarządzenia nie może być sama tylko wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę, bez pogłębionej analizy jej sytuacji osobistej i uwarunkować społecznych (pełnego sieroctwa, ewentualnej pomocy ze strony dalszej rodziny czy znajomych) oraz ponoszonych kosztów niezbędnego utrzymania.
Takiej pogłębionej analizy w tym zakresie w ocenie Sądu w zaskarżonej decyzji zabrakło, czego nie może rekompensować poszerzona znacznie argumentacja przedstawiona w odpowiedzi na skargę. Przedmiotem kontroli jest bowiem zaskarżona decyzja wraz z jej uzasadnieniem, nie zaś udzielona już na etapie postępowania sądowego odpowiedź na skargę.
Konkludując Sąd stwierdza, że orzekające w sprawie organy dopuściły się naruszenia wymienionych powyżej przepisów postępowania administracyjnego, co skutkowało uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji.
Rozpatrując sprawę ponownie Prodziekan uwzględni dokonaną ocenę prawną, a w ramach rozpatrywania zgromadzonego w materiału dowodowego, kierując się wymogami art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., odniesie się w pełnym zakresie do okoliczności podnoszonych przez skarżącą w toku postępowania.
Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 u.p.p.s.a., orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku.
O kosztach postępowania postanowiono w oparciu o treść art. 200 i art. 205 § 2 u.p.p.s.a.