II SA/GO 634/22

II SA/Go 634/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2022-12-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Jacek Jaśkiewicz
Kamila Karwatowicz /sprawozdawca/
Krzysztof Rogalski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Asesor WSA Kamila Karwatowicz (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi A.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...].
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...] Prezydent Miasta – działając na podstawie m.in. art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1-5, art. 24 ust. 1-4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 615; dalej jako u.ś.r.) oraz § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) – odmówił przyznania A.P. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania stałej opieki nad matką I.P. od [...] maja 2022 r. na czas nieokreślony.
W uzasadnieniu decyzji organ w pierwszej kolejności powołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. i wskazał, że do pozytywnych przesłanek nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które muszą łącznie wystąpić, należą: 1) niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, 2) sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, 3) posiadanie przez osobę wymagającą opieki aktualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji; 4) odpowiedni wiek osoby wymagającej opieki w chwili powstania niepełnosprawności. Tymczasem
z ustalonego przez organ stanu faktycznego sprawy wynika, że I.P. jest wdową, posiada znaczny stopień niepełnosprawności, która powstała od [...] marca 2015 r., tj. gdy miała ukończone 69 lat (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2015 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności). A.P. jest synem I.P., nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, ostatnio był zatrudniony w okresie od [...] stycznia 2019 r. do [...] marca 2020 r. w H, a z dniem [...] września 2020 r. zakończył prowadzenie własnej działalności gospodarczej, obecnie pozostaje bierny zawodowo, jest zarejestrowany w PUP, nie podejmuje żadnej pracy dorywczej, a sprawowanie przez niego opieki nad matką polega na: wspólnych wizytach u lekarzy, robieniu zakupów, podawaniu posiłków, utrzymywaniu czystości, przygotowywaniu posiłków, praniu, wspólnych spacerach, pomocy przy czytaniu i wypełnianiu pism.
Biorąc pod uwagę powyższe organ wyjaśnił, iż świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem opiekuńczym, przyznawanym w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i ma charakter rekompensaty za niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnację z niego na rzecz sprawowania tej opieki. Przy czym świadczenie nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, a o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką decyduje stopień (zakres) faktycznie sprawowanej opieki, który musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Świadczenie to ma być formą wsparcia rodziny i nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy.
Dodatkowo organ wskazał, że opieka ma być sprawowana nad osobą niepełnosprawną, która nie jest w stanie samodzielnie egzystować, radzić sobie samodzielnie w życiu codziennym, tzn. nie jest w stanie samodzielnie wykonać takich czynności jak: utrzymanie higieny osobistej, ubieranie się i rozbieranie, wstawanie z łóżka, czy z krzesła, przygotowanie i aplikacja leków, a w cięższych przypadkach przewracanie z boku na bok w łóżku w celu zapobieżenia powstawania odleżyn, przemieszczanie się w mieszkaniu, korzystanie z toalety, spożywanie posiłków i przyjmowanie napojów, załatwianie potrzeb fizjologicznych. Natomiast konieczność wykonywania jedynie niektórych czynności pielęgnacyjnych, czy wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego osoby niepełnosprawnej, nie świadczy jeszcze o spełnieniu ustawowej przesłanki - stałej opieki. Organ zauważył przy tym, że z czynności wykonywanych codziennie przy matce wnioskodawca deklaruje jedynie pomoc przy przygotowywaniu i podawaniu posiłków. Pozostałe czynności opiekuńcze, tj. wspólne wizyty u lekarzy, robienie zakupów, utrzymywanie czystości, pranie, wspólne spacery, pomoc przy czytaniu i wypełnianiu pism wykonywane są w razie potrzeby. Zatem, w ocenie organu, czynności te nie są czynnościami oznaczającymi opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zakres opieki i pomocy świadczonej przez wnioskodawcę nie wyklucza możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tym samym brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia,
a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Ponadto, w ocenie organu,
ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby wnioskodawca zrezygnował z zatrudnienia lub jego podjęcia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, gdyż ostatnio zatrudniony był w 2020 r. i od tego czasu nie pracował,
a orzeczenie o znacznym niepełnosprawności matki zostało wydane w 2015 r.
Dalej organ wskazał, że innym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest powstanie niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Co prawda Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jednak, według organu, wyrok ten nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy, nie stanowi też przesłanki do uchylenia już wydanych wcześniej decyzji ani też nie kreuje nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Wyrok wraz z uzasadnieniem stanowi podstawę działań legislacyjnych zmierzających do jego realizacji. Brak inicjatywy ustawodawczej po wyroku TK, polegającej na uchyleniu niekonstytucyjnego przepisu, pozbawia organ możliwości uchylenia się od jego zastosowania. Organ administracji publicznej wydając decyzje jest związany przepisami ustaw, które aktualnie obowiązują. Zatem nie ma również podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że niepełnosprawność jego matki powstała po ukończeniu 69 roku życia.
Na skutek odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2022 r., nr [...] utrzymało w mocy ww. decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] lipca 2022 r.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy uznał za błędne stanowisko organu
I instancji co do zastosowania w sprawie kryterium określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium po wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który wszedł w życie z dniem 23 października 2014 r. - oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Jednak pomimo tego błędnego stanowiska organu I instancji, zdaniem Kolegium wnioskodawca i tak nie spełnił warunków pozwalających na przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką. Organ odwoławczy
w całej rozciągłości zgodził się z organem I instancji, iż zakres opieki i pomocy świadczonej przez wnioskodawcę nie wyklucza możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tym samym brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia,
a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Ponadto, według Kolegium, trudno mówić o niepodejmowaniu lub rezygnacji przez wnioskodawcę z zatrudnienia na rzecz sprawowania opieki nad matką, w sytuacji kiedy ostatnio był on zatrudniony w 2020 roku i od tego czasu nie podejmował pracy, a orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki zostało wydane w 2015 roku.
Biorąc pod uwagę powyższe organ odwoławczy stwierdził, iż w sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad matką. W konsekwencji nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Zatem odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką była w pełni uzasadniona.
Pismem z dnia [...] września 2022 r. A.P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez uznanie, iż w okolicznościach sprawy nie zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, stanowiącego formę wynagrodzenia z powodu konieczności zrezygnowania z wykonywania pracy zarobkowej. Skarżący zauważył, że posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem, iż osoba wymaga stałej opieki, kwalifikuje chorą do takiej opieki i w tym zakresie orzeczenie lekarza ZUS jest dla organu wiążące.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2022 r. skarżący dodatkowo podał, iż od kilku lat nie podejmuje się pracy z uwagi na konieczność sprawowania nad matką opieki. Skarżący podał, iż brak opieki spowoduje, iż jego matka nie zje, nie ubierze się, nie dochowa czynności sanitarno-higienicznych. Do tego matka doznaje omdleń, nagłych zawrotów głowy, ma trudności z poruszaniem i wskazał, że znajdująca się w aktach dokumentacja medyczna potwierdza jego stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Na wstępie wyjaśnić należy, iż Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako p.p.s.a.). Zgodnie z treścią cyt. art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożyły obie strony postępowania.
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Przedmiot tak rozumianej kontroli w przedmiotowej sprawie stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] września 2022 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...] odmawiającą A.P. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu konieczności sprawowania stałej opieki nad matką I.P..
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego aktu stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 559, dalej jako u.ś.r.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, która spełnia jedną z przesłanek wskazanych w tym przepisie. Mianowicie przepis ten stanowi, że opieka ma być sprawowana nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W przedmiotowej sprawie nie było kwestionowane, iż wymagająca opieki – I.P. (ur. 1945 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z dnia [...] lipca 2015 r. wydane na stałe; podano w nim, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność), w którym wskazano, że konieczna jest stała lub długotrwała opieka lub pomoc innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, przy czym stan zdrowia wpływa na niewielkie ograniczenia w poruszaniu. Niesporne jest także, że opiekę nad I.P., która jest wdową, sprawuje jej syn – A.P., zamieszkujący z matką wspólnie ze swoją rodziną (żona i dwie córki).
Organ I instancji odmówił skarżącemu prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego po pierwsze z uwagi na brak spełnienia przesłanki dotyczącej wieku w jakim powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki tj. po ukończeniu 69 roku życia, określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a po drugie z uwagi na brak spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. Organ zwrócił przy tym uwagę na zakres opieki (m.in. przygotowywanie i podawanie posiłków, pomoc w ubieraniu, czynnościach sanitarno-higienicznych, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich), który jego zdaniem nie wyklucza podjęcia zatrudnienia oraz brak powiązania między rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką.
Z kolei SKO uznało za błędne zastosowanie przez organ I instancji przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., która w przedmiotowej sprawie w związku z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, nie powinna zostać zastosowana i podlega pominięciu. Jednak mimo tego Kolegium uznało, iż strona nie spełnia warunków pozwalających na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a sprawowaną opieką nad matką, gdyż sprawowana opieka, z uwagi na zakres czynności składających się na opiekę, w istocie nie stanowi przeszkody do wykonywania pracy zawodowej przez stronę.
Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji po pierwsze wskazać należy, iż niewątpliwie organ odwoławczy słusznie uznał stanowisko organu I instancji w zakresie interpretacji i zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. za błędne. Sąd wyjaśnia w tym miejscu, iż w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 Trybunał Konstytucyjny uznał, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, jak w przypadku I.P., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Powyższe oznacza, iż w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Mając na uwadze powyższe w przedmiotowej sprawie w/w kryterium w stosunku do I.P. należało pominąć i go nie stosować, nawet jeżeli jej niepełnosprawność powstała po 69 roku życia.
W istocie kwestię sporną w niniejszej sprawie stanowi występowanie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad matką, jako jednej z przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Po pierwsze Sąd uznał, iż ustalenia organu w zakresie aktywności zawodowej skarżącego nie wykluczają związku pomiędzy niemożnością podjęcia przez niego zatrudnienia a koniecznością opieki na chorą matką. Podkreślić należy, iż przepis
art. 17 ust. 1 u.ś.r., jako przesłankę przyznania świadczenia, określa nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale również niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje równorzędnie, co potwierdza jednolite w tym zakresie orzecznictwo sądowoadministracyjne. Spełnienie przesłanek przyznania świadczenia następuje także wówczas, gdy wnioskujący nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym wskazany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej.
Zdaniem Sądu, wbrew stanowisku Kolegium, okoliczność, że skarżący nie był aktywny zawodowo od 2020 r., przy czym jest zarejestrowany w urzędzie pracy, nie wyklucza stwierdzenia, że nie podejmuje on zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki na niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W konsekwencji, organ odwoławczy błędnie, w oparciu o wskazane ustalenie, zanegował z powyższego powodu związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy a sprawowaną przez niego opieką nad matką.
Jednakże na gruncie przedmiotowej sprawy organy stwierdziły także brak podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że zakres i rodzaj czynności wykonywanych w ramach sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie uniemożliwia ich zdaniem podjęcia przez niego zatrudnienia.
Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną wymagająca opieki. Świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić, przynajmniej częściowo, dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może wykonywać lub podjąć sprawujący opiekę. Sprawowana opieka musi odpowiadać potrzebom osoby niepełnosprawnej, określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne, nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego wyżej orzeczenia. Organy orzekające w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego nie są powołane do weryfikacji samej potrzeby zapewnienia osobie niepełnosprawnej pomocy innych osób, albowiem w tej kwestii wiążąco wypowiedział się właściwy organ w orzeczeniu o niepełnosprawności. Do organów administracyjnych należy ustalenie i ocena na gruncie konkretnej sprawy, czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 u.ś.r., zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. stanowisko wyrażone wyrokach NSA z dnia 7 maja 2019 r. I OSK 3946/18 i 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19 – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy podkreślić, iż legitymowanie się przez osobę pozostającą pod opieką innej osoby, która występuje o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, oznacza, że osoba niepełnosprawna wymaga w codziennym funkcjonowaniu takiego rodzaju wsparcia ze stron innych osób. Konsekwentnie zatem, wykonywanie codziennych czynności pomocy i opieki względem takiej osoby w zakresie wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności może stanowić przyczynę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Z kolei "(...) sprawowanie opieki" zgodne z wymogami danego orzeczenia o niepełnosprawności, nawet jeżeli z uwagi na stan zdrowia (sprawności organizmu) i potrzeby osoby niepełnosprawnej wymaga wykonywania opieki lub pomocy w sposób stały, nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień" (...) – powołany już wyrok NSA z 29 maja 2020r., I OSK 1854/19; "warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała, w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka" (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18; wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., III SA/Gd 482/20). Należy przy tym wziąć pod uwagę, iż rodzaj czynności wykonywanych w ramach sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest sztywno określony. Po pierwsze zależy on od rodzaju choroby osoby niepełnosprawnej i tego czego w związku z tym potrzebuje. Inne bowiem są potrzeby osoby dotkniętej ograniczeniami na tle sprawności ruchowej, a inne na tle sprawności umysłowej. Ponadto potrzeba wykonania czynności przez osobę pielęgnującą może się zmieniać, tak jak zmienia się stan zdrowia i kondycja osoby chorej (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r., II SA/Rz 535/19). Nie ulega jednak wątpliwości, iż opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W istocie na gruncie przedmiotowej sprawy, skarżący w toku postępowania administracyjnego podał, iż sprawując opiekę nad matką: towarzyszy jej przy wspólnych wizytach u lekarzy, robi zakupy, podaje posiłki, utrzymuje czystość, przygotowuje posiłki, pierze, spaceruje, pomaga przy czytaniu i wypełnianiu pism. Organy uznały, iż ten zakres sprawowania opieki nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia jednak zatrudnienia.
Jednak zdaniem Sądu organy dokonując oceny materiału dowodowego w sprawie pominęły istotną okoliczność jaka wynika z akt sprawy, a która może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mianowicie nie zwrócono uwagi na jednostkę chorobową jaka ujawniona jest w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego, stanowiąca przyczynę niepełnosprawności tj. 02-P (choroby psychiczne). Do tego z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] marca 2015 r. również wynika, że uznano I.P. za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, podając w uzasadnieniu, iż jak wynika z dokumentacji medycznej i badania, u badanej doszło do naruszenia funkcji psychofizycznej, powodującej naruszenie sprawności organizmu i niezdolność do samodzielnej egzystencji. Także w treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z udziałem skarżącego wpisano, iż wymagająca opieki matka m.in. leczy się psychiatrycznie (k. 36 akt administracyjnych).
W ocenie Sądu, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, mając też na uwadze wcześniejsze rozważania, należy uwzględnić rodzaj schorzenia niepełnosprawnej, z którym mogą być związane szczególne potrzeby, na tle wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Skarżący, jak wynika z akt sprawy i treści skargi, opisał codzienne czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad matką. Jednak opis ten w wywiadzie środowiskowym i innych dokumentach jest dość lakoniczny, nie uwzględnia schorzenia będącego przyczyną stwierdzenia niepełnosprawności, a w szczególności z akt sprawy nie wynika jakie znaczenie ma dla chorej z uwagi na jej schorzenie, wykonywanie przez jej syna w/w czynności. Jednak zarówno orzeczenie lekarza orzecznika ZUS i orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wskazują na niezdolność chorej do samodzielnej egzystencji i potrzebę stałej lub długotrwałej opieki. Należy mieć na względzie, że I.P. może być sprawna ruchowo, jednak stała lub długotrwała opieka jakiej wymaga związana może być z jej potrzebami wynikającymi z choroby psychicznej, będącej przyczyną stwierdzenia znacznego stopnia niepełnosprawności. Sąd zwraca uwagę, iż skarżący w piśmie procesowym z [...] listopada 2022 r. podał, iż jego matka ma omdlenia, zawroty głowy i jego opieka jest niezbędna, bez niej wymagająca opieki nie ubrałaby się, nie zjadłaby posiłku. Zwrócić trzeba przy tym uwagę, iż skarżący sprawując opiekę, zamieszkuje wraz z chorą matką.
Sąd stwierdził wobec tego, że dla oceny związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zarobkowania (czy niepodejmowania zatrudnienia), a sprawowaniem osobiście opieki lub pomocy osobie niepełnosprawnej nie wystarczy samo tylko oparcie się na lakonicznym opisie zakresu wykonywanych czynności przestawionych przez skarżącego, lecz należy poddać to ocenie w kontekście rodzaju schorzenia osoby wymagającej opieki potwierdzonego orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności i na tle wskazań wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. Według Sądu powyższe wymaga dodatkowego wyjaśnienia.
Zdaniem Sądu organy nie dokonały pełnej weryfikacji zakresu czynności opiekuńczych, sprawowanych przez skarżącego, jako opiekuna przez pryzmat określonego w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności - konieczności zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, przy uwzględnieniu ostatecznej treści orzeczenia o niepełnosprawności I.P. i rodzaju wskazanego tam schorzenia osoby niepełnosprawnej. Na konieczność dokonania takiego uwzględnienia przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zwrócił też uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2050/21. Przy czym organ NSA słusznie zauważył, iż treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów wiążąca , a z jego treści wynika charakter i zakres opieki sprawowanej nad chorą, a postępowanie wyjaśniające organu powinno obejmować ustalenie czy osoba z kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w zakresie określonym w orzeczeniu. Zasadnicze znaczenie ma więc faktyczne wykonywanie opieki w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności. Może bowiem w takiej sytuacji okazać się, że sprawowanie przez skarżącego opieki nad matką i wykonywane w jej ramach czynności, odpowiadające zakresowi określonemu w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, jednak uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia przez skarżącego.
Mając na uwadze dokonane powyższe ustalenia Sąd stwierdził, że organy nie rozważyły wszystkich istotnych kwestii i nie zebrały oraz nie oceniły w sposób prawidłowy materiału dowodowego w sprawie, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Powyższe zaś uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając jednak na uwadze wcześniejsze zastrzeżenia Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., mając na uwadze konieczność uzupełnienia znacznego materiału dowodowego i dokonania ponownej jego oceny, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie zgodnie z art. 153 p.p.s.a. uwzględnić ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu wyroku i zawarte w nim wskazania. W szczególności zaś organ zobowiązany będzie uzupełnić w wymaganym zakresie materiał dowodowy w sprawie, stosownie do wcześniejszych rozważań, a następnie dokona ponownej oceny tego materiału na tle przepisów u.ś.r.
-----------------------
#
2