IV SA/Wr 152/23

IV SA/Wr 152/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-07-26
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-03-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Daria Gawlak-Nowakowska /przewodniczący sprawozdawca/
Katarzyna Radom
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I OSK 2673/23 - Wyrok NSA z 2024-11-14
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1205
art. 2 pkt 7 lit. c, art. 9 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak –Nowakowska (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Asesor WSA Marta Pająkiewicz - Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 lipca 2023 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 29 listopada 2022 r., nr SKO 4317/52/22 w przedmiocie uznania świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu bez ustawowych odsetek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia 3 października 2022 r., nr DZSW/ZZ/001527/2022
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2022 r., nr SKO 4317/52/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: SKO, organ odwoławczy) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania A. S. przedstawiciela ustawowego M.S.(dalej: Strona, Skarżąca), utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydent Wrocławiu (dalej: organ I instancji) decyzję z dnia 3 października 2022 r., nr DZSW/FA/002774/2021 o uznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązaniu do zwrotu kwoty 3500, 00 zł, bez ustawowych odsetek.
Kwestionowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:
Na mocy decyzji z dnia 9 listopada 2021 r., nr DZSW/FA/002774/2021 M.S. - osoba uprawniona uzyskała na okres 2021/2022 prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500,00 zł miesięcznie. W dniu 25 kwietnia 2022 r. organ pierwszej instancji otrzymał informację, iż w dniu 17 czerwca 2021 r. znaleziono zwłoki dłużnika alimentacyjnego P. S. (dalej: dłużnik alimentacyjny). Po wznowieniu postępowania zakończonego zakończone ww. decyzją ostateczną z dnia 9 listopada 2021 r. organ decyzją z dnia 22 lipca 2022 r., nr DZSW/FA/000606/2022 uchylił decyzję z dnia 9 listopada 2021 r. oraz odmówił prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres 2021/2022. Następnie powołaną na wstępie decyzją organ I instancji uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz uprawnionej w okresie od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał do ich zwrotu, bez ustawowych odsetek.
W odwołaniu od powyższej decyzji Strona wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania. Wskazała, że o zidentyfikowaniu w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę ujawnionych na terenie Wrocławia zwłok P.S. została poinformowana w dniu 19 kwietnia 2022 r. przez funkcjonariusza KWP we Wrocławiu, o czym niezwłocznie w dniu 25 kwietnia 2022 r. poinformowała organ. Do tego dnia nie miała wiedzy o zgonie byłego męża. W sprawie bez jej zawinienia fakt zgonu dłużnika alimentacyjnego został ujawniony 19 kwietnia 2022 r. Okoliczność ta wynika z aktu zupełnego zgonu , gdzie w rubryce nr 10 zawarta jest informacja wydania aktu zgonu w miejsce poprzedniego oraz treści pisma Prokuratury z dnia 5 maja 2022 r., którym to poinformowano zarówno USC we Wrocławiu, jak i MOPS we Wrocławiu o identyfikacji zwłok, gdzie załącznikiem była kopia zupełnego aktu zgonu osoby o nieustalonej tożsamości. Podkreśliła, przytaczając orzecznictwo sądów administracyjnych, że .nie ma podstaw aby twierdzić, że doszło do nienależnego pobrania świadczeń.
Po rozpoznaniu odwołania Strony, SKO zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
SKO wskazało, że jak wynika z akt sprawy, w dniu 17 czerwca 2021 r. znaleziono zwłoki P. S. - dłużnika alimentacyjnego w sprawie M.S.. Z powodu problemów z identyfikacją znalezionych zwłok mężczyzny, okoliczność ta została jednak ustalona dopiero w dniu 11 kwietnia 2022 r. Następnie w dniu 11 maja 2022 r. wydano akt zgonu P.S., w którym - co istotne w sprawie - potwierdzono znalezienie jego zwłok w dniu 17 czerwca 2021 r. SKO przytoczyło treść art. 2 pkt 7 lit. c, art. 9, art. 18 ust. 1, art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2022r., poz. 1205, dalej: u.p.o.u.a., ustawa). Podkreślił organ odwoławczy, że z powołanych przepisów wynika w sposób jednoznaczny, że znalezienie zwłok (zgon) dłużnika alimentacyjnego jest równoznaczne z odpadnięciem jednego z warunków przysługiwania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z chwilą tą ustaje zobowiązanie do alimentacji i jednocześnie osoba, na rzecz której pobierane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego traci status osoby uprawnionej. Oznacza to, że znalezienie zwłok (zgon) dłużnika alimentacyjnego jest okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
SKO zauważyło ponadto, iż zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a., kryterium decydującym o nienależnym charakterze pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest uchylenie decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń w wyniku wznowienia postępowania i odmówienie prawa do świadczenia. Wskazało, że mamy tu do czynienia z obiektywizacją przesłanek zakwalifikowania wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kategoriach świadczeń nienależnie pobranych. Tym samym okoliczności natury subiektywnej, tj. świadomość, wina czy zła wola świadczeniobiorcy nie stanowią elementu konstruującego pojęcie świadczeń nienależnie pobranych, zawarte w ww. przepisie. Dlatego też, w ocenie SKO, na kierunek rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji nie mogła mieć wpływu argumentacja podnoszona przez Stronę. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane na podstawie art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a. wymaga spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie. Przesłanki te powołany przepis wyraża wprost i w sposób zupełny, stanowiąc o uchyleniu decyzji w wyniku wznowienia postępowania i odmowie prawa do świadczenia.
Dlatego też zdaniem SKO okoliczność, że dopiero w kwietniu 2022 r. zostało potwierdzone, że znalezione w czerwcu 2021 r. zwłoki należały do P. S., nie ma wpływu na ocenę, czy M. S. nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jak bowiem wynika z akt sprawy, organ I instancji wznowił, zakończone decyzją ostateczną z dnia 9 listopada 2021 r., postępowanie w sprawie przyznania na rzecz M.S.świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres 2021/2022 oraz na mocy nowej decyzji z dnia 22 lipca 2022 r. uchylił decyzję z dnia 9 listopada 2021 r. oraz odmówił prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres 2021/2022.
Końcowo SKO zwróciło uwagę, że w myśl art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie powołanych przepisów wymaga jednakże odrębnego wniosku osoby zobowiązanej do zwrotu i jest możliwe po wydaniu decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Podkreśliło, że zastosowanie jednej z ulg określonych w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. jest uzależnione od uznania organu rozpatrującego wniosek
Na powyższą decyzję SKO skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożyła Skarżąca wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponadto wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym..
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. poprzez ich niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że dla uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane wystarczające jest ustalenie, że zostały one pobrane po śmierci dłużnika, a zatem decydującą okolicznością jest data znalezienia zwłok, a nie data ich identyfikacji i wiedza uprawnionego o śmierci zobowiązanego do alimentów, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;
- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7a § 1 k.p.a. polegające na nierozstrzygnięciu wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony, w sprawie, w której przedmiotem jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie jej uprawnienia.
Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 w związku z art.120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.) zgodnie z wnioskiem Skarżącej oraz organu.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.o.p.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia.
Stosownie do treści art. 2 pkt 11 u.o.p.u.a., osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja stała się bezskuteczna.
Art. 2 pkt 7 lit. c u.o.p.u.a. stanowi, że nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.
Natomiast z art. 23 ust. 1 u.p.u.a. stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do jego zwrotu.
W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że zwłoki dłużnika alimentacyjnego zostały odnalezione 17 czerwca 2021 r. a więc przynajmniej już w tej dacie wygasło jego zobowiązanie do alimentacji córki.
Kwestią sporną jest natomiast to, czy organ, w związku z tym, że - jak podnosi Skarżąca - w dacie przyznania na uprawnioną i pobierania świadczenia nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, mógł stwierdzić, że pobrane przez nią za okres od października 2021 r. do kwietnia 2022 r., a więc po śmierci dłużnika alimentacyjnego, świadczenia są nienależne i żądać ich zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a.
Instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana w art. 2 pkt 7 ustawy, który stanowi, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie z funduszu alimentacyjnego:
a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,
b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,
c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,
d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,
e) (uchylona),
f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,
g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.
W ocenie Sądu, wykładnia art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a. prowadzi do wniosku, że ocena, iż świadczenie zostało pobrane nienależnie wymaga wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi.
W orzecznictwie zwraca się uwagę, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinione zaniechanie). Zatem przyjąć należy, że przepis art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, wyrok WSA z 26 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Gl 398/09).
Zatem, skoro przepis art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. mówi o świadczeniu nienależnie pobranym, to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest świadczenie w każdym z przypadków wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać osobie uprawnionej w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Innymi słowy, o tym czy świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu tego przepisu nie będzie decydować sam fakt, że za dany okres się ono nie należało, ale to na ile do jego pobrania - jako nienależnego - przyczyniła się strona, przemilczając z naruszeniem prawa fakty, których skutki prawne były jej znane (zob. wyrok WSA w Opolu z 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 59/18).
W kontekście powyższych rozważań, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, ocena, że pobrane przez uprawnioną świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c ustawy wymagało wykazania negatywnego zachowania Skarżącej, ukierunkowanego na niezgodne z prawem skorzystanie ze środków publicznych, co sprowadza się do ustalenia, że Skarżąca wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego pobierając świadczenie.
W doktrynie i judykaturze, spotkać można odmienny pogląd, zgodnie z którym w przypadku "świadczenia nienależnie pobranego", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, czyli wypłaconego bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, ocena świadczenia jako nienależnie pobranego nie jest uzależniona od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w przypadkach wymienionych w pozostałych punktach art. 2 ustawy, lecz zależy wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej to świadczenie.
Sąd stanowiska tego w okolicznościach niniejszej sprawy nie podziela.
Sąd zważył, że problem zbliżony do rozpoznawanego był przedmiotem rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w wyroku z 8 lutego 2018 r., sygn. akt II SA/Lu 878/17. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela zawartą w tym orzeczeniu wykładnię normy art. 2 pkt 7 lit. c ustawy oraz przedstawioną na jej poparcie argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w cytowanym wyroku wskazał, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 c potraktował także świadczenie "wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia", to oznacza, że również w takim przypadku organ orzekając następnie o zwrocie świadczenia, powinien badać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy, a więc powinien oceniać winę strony.
Postępowania nadzwyczajne (w przedmiocie wznowienia czy stwierdzenia nieważności), o których mowa w art. 2 pkt 7 c ustawy są prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń, a w postępowaniach tych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenia, że świadczenie jej się nie należy, nie jest badana. W postępowaniach tych organ ocenia jedynie to, czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 k.p.a. bądź przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, o których mowa w art. 156 k.p.a. Zatem w sytuacji, gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne".
Wykładnia art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. pozwalająca na różnicowanie "świadczeń nienależnie pobranych" wymienionych pod lit. "a – g" wg kryterium winy i w konsekwencji pozwalająca na orzekanie o zwrocie takich świadczeń w odniesieniu do części świadczeń w zależności od tego, czy osoba pobierająca świadczenie wiedziała, że ono się jej nie należy, a w innych przypadkach (lit. c) niezależnie od tej świadomości, naruszałaby konstytucyjną zasadę równości.
W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego możemy mieć bowiem do czynienia z sytuacją, w której śmierć nastąpi po wydaniu decyzji, w trakcie pobierania świadczeń, co podlega regulacji art. 2 pkt 7 lit. a ustawy i powoduje ustanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego; jest to sytuacja, w której stwierdzenie, że świadczenie ma charakter świadczenia nienależnie pobranego wymaga ustalenia, że osoba pobierająca świadczenie wiedziała, że dłużnik alimentacyjny zmarł.
Natomiast śmierć dłużnika, która nastąpiła jeszcze przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie stanowi okoliczność, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. istotną dla sprawy nową okoliczność faktyczną istniejącą w dniu wydania decyzji, nieznaną organowi, który wydał decyzję. Śmierć dłużnika w takim przypadku stanowi podstawę wznowienia, a więc jest to sytuacja, o której mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, która w orzecznictwie sądowoadministracyjnym traktowana jest często jako uzasadniająca zwrot świadczenia niezależnie od świadomości (winy) osoby pobierającej świadczenie.
Nie można przyjąć, że ta sama okoliczność, tj. śmierć dłużnika alimentacyjnego, w zależności od tego, kiedy nastąpiła (w toku pobierania świadczeń już przyznanych bądź przed ich przyznaniem), może różne wywoływać skutki w zakresie zwrotu pobranego świadczenia i w pierwszym przypadku zwrot tak jest należny w razie stwierdzenia, że osoba która je pobrała wiedziała o śmierci, zaś w drugim przypadku – niezależnie od takiej wiedzy.
Taka wykładnia art. 2 pkt 7 u.p.o.a. stawiałaby w uprzywilejowanej pozycji świadczeniobiorców, których dłużnik alimentacyjny zmarł w trakcie pobierania świadczeń. Wówczas badaniu podlegałaby wiedza uprawnionego o śmierci dłużnika, podczas gdy okoliczność ta nie byłaby w ogóle oceniana w razie śmierci dłużnika alimentacyjnego, która nastąpiła jeszcze przed przyznaniem świadczenia.
W ocenie Sądu, w każdym z przypadków śmierci dłużnik alimentacyjnego wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, jak i lit. c ustawy, organ orzekając o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie, ma obowiązek badać, czy osoba pobierająca świadczenie miała wiedzę na temat śmierci dłużnika i w konsekwencji świadomość, że świadczenie jej nie przysługuje.
W świetle powyższego niesprawiedliwe byłoby pominięcie braku winy Skarżącej i orzeczenie o zwrocie wypłaconego z funduszu alimentacyjnego świadczenia w przypadku decyzji przyznającej świadczenie wydanej już po śmierci dłużnika alimentacyjnego, o której to śmierci Skarżąca w chwili wydawania tej decyzji, nie wiedziała.
Dodatkowo zwrócić należy uwagę na szczególne okoliczności sprawy. W dniu 17 czerwca 2021 r. znaleziono zwłoki mężczyzny, które jednak w tym dniu oraz w kolejnych miesiącach były zwłokami niezidentyfikowanego mężczyzny, pochowanymi w dniu jako zwłoki o nieustalonej tożsamości w dniu 20 stycznia 2022 r. przez MOPS.. Ich identyfikacja nastąpiła w kwietniu 2022 r. w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Rejonową W., co wynika z treści pisma Prokuratury z dnia 5 maja 2022 r., opinii z dnia 11 kwietnia 2022 r. oraz odpisu zupełnego aktu zgonu osoby o nieustalonej tożsamości. Skarżąca nie była stronę tego postępowania i nie mogła posiadać wiedzy o okolicznościach wyżej wskazanych. O śmierci dłużnika alimentacyjnego została poinformowana w dniu 19 kwietnia 2022 r. przez funkcjonariusza KWP we Wrocławiu, o czym niezwłocznie w dniu 25 kwietnia 2022 r. poinformowała organ. Sąd podkreśla, że o ile w przypadku śmierci osoby o ustalonej tożsamości, istnieje możliwość szybkiego ustalenia w dostępnych bazach tej okoliczności i podjęcia stosownych działań zmierzających do zapobieżenia wypłaty nienależnych świadczeń, o tyle w sytuacji opisanej, tj. znalezienia zwłok o nieustalonej tożsamości i konieczności ich identyfikacji, możliwość powzięcia informacji w tym zakresie i szybkiej reakcji może być utrudniona, a wręcz niemożliwa. W takiej sytuacji osoby uprawnionej do alimentów nie mogą obciążać skutki braku możliwości niezwłocznego ustalenia faktu zgonu osoby zobowiązanej. Efektem takiej interpretacji prawa będzie bowiem podjęcie wobec niej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, a w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy (zob. wyrok WSA w Szczecinie z 27 kwietnia, sygn. akt II SA/Sz 323/17). Zatem kwestia czy Skarżąca wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od października 2021 r. do kwietnia 2021 r., miała kluczowe znaczenie dla wyniku niniejszej sprawy. Skarżąca podnosiła brak wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Dla uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależne pobrane nie było wystarczające samo tylko ustalenie, że zostały one wypłacone po śmierci dłużnika. Organy miały bowiem jeszcze obowiązek wykazać, że Skarżąca pobrała je ze świadomością o braku do tego dostatecznych podstaw, a zatem w dacie ich pobierania miała wiedzę o tym, że dłużnik alimentacyjny nie żyje.
Brak wyjaśnienia wskazanych wyżej okoliczności oznacza, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jednocześnie organy te naruszyły prawo materialne, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. c ustawy poprzez interpretację pojęcia nienależnie pobranego świadczenia w oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy (złej wiary) świadczeniobiorcy (Skarżącej działającej w imieniu uprawnionej).
Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszoinstancyjny w pierwszej kolejności dokona ustalenia czy pobierając sporne świadczenia Skarżąca była świadoma, że dłużnik alimentacyjny zmarł. Ustaleń tych organ dokona na podstawie znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego, ewentualnie (w razie potrzeby) uzupełnionego w toku ponownego postępowania. Na ich podstawie organ wyda rozstrzygnięcie kierując się zawartymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku wskazaniami w zakresie wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie.
W tym stanie rzeczy Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).