IV SA/Wr 110/23

IV SA/Wr 110/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-10-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Daria Gawlak-Nowakowska
Ewa Kamieniecka /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 11 ust. 2, art. 48, art. 107 ust. 4a
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 października 2023 r. sprawy ze skarg K. S. i Teresy S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 21 listopada 2022 r. nr SKO 4101/51/2022 w przedmiocie odmowy przyznania pomocy w formie prawa do posiłków uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 7 września 2022 r. (nr DŚPS.4213.3643.2022) Prezydent Miasta Świdnica odmówił wnioskodawcom – K. S. i T. S. przyznania pomocy w formie prawa do posiłków.
W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 16 sierpnia 2022 r. wnioskodawczynie zwróciły się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Świdnicy o udzielenie pomocy finansowej w formie posiłków ("opłacenia obiadów"), jednocześnie nie wskazując w tym wniosku swojego miejsca pobytu jako osoby bezdomne, a jako adres do korespondencji wskazały adres siedziby Ośrodka Pomocy Społecznej ("ul. [...]" w W.). W związku z powyższym, pracownik socjalny dysponując numerem telefonu komórkowego K. S. wysłał do niej w dniu 24 sierpnia 2022 r. wiadomość tekstową (sms) informując o konieczności wskazania adresu zamieszkania w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu pobytu. K. S. nie nawiązała kontaktu z pracownikiem socjalnym. Z uwagi na powyższe, pracownik socjalny w dniach 25 oraz 26 sierpnia 2022 r. drogą elektroniczną (za pośrednictwem wiadomości e-mail) ponowił informację o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz wezwał stronę do osobistego zgłoszenia się w siedzibie Ośrodka, w terminie 7 dni od otrzymania wiadomości e-mail, celem złożenia wyjaśnień na okoliczność aktualnego miejsca zamieszkania. Zgodnie z wezwaniem, w dniu 29 sierpnia 2022 r., K. S. stawiła się w Ośrodku Pomocy Społecznej (w skrócie: MOPS) i przedłożyła pisemne oświadczenie swojej matki T. S., w którym T. S. upoważniła K. S. do załatwiania jej spraw w MOPS-ie. Jednocześnie, K. S. w pisemnym oświadczeniu złożonym przed pracownikiem socjalnym podała, że "przebywa na całym terytorium Ś." i że "przez trzy następne dni będzie obecna w okolicach G. i tam będzie z mamą czekała na wywiad". W związku z tym oświadczeniem, pracownik socjalny ustalił termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w dniach od 30 sierpnia do 1 września 2022 r., w godzinach od 10.00 do 14.00 na ławce przed głównym wejściem do G. Pisemna informacja o wyznaczonym terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego została potwierdzona przez stronę własnoręcznym podpisem.
Jak dalej odnotował organ pierwszej instancji, pracownicy socjalni Ośrodka w dniu 31 sierpnia 2022 r., w godzinach od 10.40 do 11.05 oczekiwali na wnioskodawczynie przed głównym wejściem do G. celem przeprowadzenia z nimi wywiadu środowiskowego, jednak zainteresowane nie stawiły się w wyznaczonym miejscu (co potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy adnotacje służbowe).
Na tle tych ustaleń oraz w powołaniu na wymienione w podstawie prawnej przepisy, tj. art. 4, art. 6 ust. 14, art. 11 ust. 2, art. 17 ust. 1 pkt 3, art. 36 pkt 2 lit. j, art. 48, art. 48b, art. 106 i art. 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, dalej: u.p.s.), § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1296) i § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735), organ pierwszej instancji stwierdził, że uniemożliwienie ustalenia istotnych- dla przyznania pomocy w formie prawa do posiłków – okoliczności faktycznych dotyczących sytuacji osobistej oraz stanu majątkowego zainteresowanych uzasadnia odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia. W ocenie organu, przytoczone w decyzji ustalenia faktyczne uzasadniają przyjęcie, że postępowanie strony uniemożliwiające przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego kwalifikuje się pod przesłankę braku współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozumieniu art. 11 ust. 2 u.p.s. i uzasadnia wydanie decyzji odmownej na podstawie tego przepisu.
Decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. (nr SKO 4101/51/2022) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO, organ drugiej instancji) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu tej decyzji organ drugiej instancji odwołał się do treści art. 2 ust. 1 u.p.s. określającego cele pomocy społecznej (tj. umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości) oraz wskazał, że zgodnie z art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s., rodzaj, forma i rozmiar świadczeń z pomocy społecznej powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celem i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Jak dalej argumentował organ, formy pomocy społecznej zostały określone w art. 36 u.p.s. Jedną z form takiej pomocy jest świadczenie niepieniężne w postaci posiłku (art. 36 pkt 2 lit. j oraz art. 48 u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 48 u.p.s. osoba lub rodzina ma prawo do schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania, jeżeli jest tego pozbawiona. Zwrócił uwagę, że w art. 4 u.p.s. ustawodawca postanowił, że osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich sytuacji życiowej.
W nawiązaniu do wymienionych przepisów organ drugiej instancji zauważył, że brak współdziałania oraz inne okoliczności opisane w art. 11 ust. 2 u.p.s. mogą wynikać z różnych przyczyn, jednak wynikające z tego przepisu negatywne konsekwencje dla strony postępowania administracyjnego należy wyprowadzić jedynie w przypadkach, w których można stronie przypisać złą wolę, a zatem taką postawę, w której strona żąda udzielenia pomocy społecznej bez względu na jej zachowanie.
W ocenie SKO, z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie. W rozwinięciu tej argumentacji organ drugiej instancji zaakcentował, że w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją organ pierwszej instancji podejmował próby przeprowadzenia ze stroną wywiadu środowiskowego. Strona uniemożliwiła jednak przeprowadzenie wywiadu środowiskowego nie stawiając się w umówionym miejscu i nie usprawiedliwiając choćby telefonicznie o przyczynach tej nieobecności. Zdaniem SKO, niestawiennictwo strony w podanych przez nią dniach i miejscu celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz brak usprawiedliwienia tej nieobecności, zasadnie organ pierwszej instancji uznał za brak współdziałania w rozumieniu art. 11 ust. 2 u.p.s.
SKO zwróciło uwagę, że przyznanie świadczeń z pomocy społecznej leży w interesie strony, a zatem to strona powinna dołożyć należytej staranności, aby sporządzenie wywiadu odbyło się bez zbędnych przeszkód.
W podsumowaniu organ drugiej instancji stwierdził, że uniemożliwienie przez stronę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wykluczyło możliwość zbadania sytuacji materialnej i bytowej strony, co z kolei było konieczne do ustalenia tego, czy strona spełnia przesłanki do otrzymania pomocy w formie posiłków.
Decyzja SKO została zaskarżona przez K. S. i T. S. odrębnymi skargami, zarejestrowanymi pod sygn. akt odpowiednio - IV SA/Wr 110/23 (skarga K. S.) i IV SA/Wr 117/23 (skarga T. S.).
W wywiedzionej skardze K. S. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.
W treści skargi strona podniosła, że MOPS w Świdnicy od 1 maja 2022 r. odmawia jej wszystkich zasiłków, mimo spełnienia kryteriów do ich przyznania. Wskazała, że nie ma telefonu. Zaprzeczyła jakoby MOPS do niej dzwonił. Wniosła, by MOPS jeszcze raz uzgodnił z nią termin wywiadu środowiskowego. Jak stwierdziła, w dniu 30 sierpnia 2022 r. czekała na pracownika socjalnego przez 5 godzin jednak nikt nie przyszedł by przeprowadzić z nią wywiad środowiskowy. Zdaniem skarżącej, oczekiwanie, by strona oczekiwała pracownika socjalnego przez trzy dni (od 30 sierpnia do 1 września 2022 r.) celem przeprowadzenia z nią wywiadu środowiskowego jest niezgodne z prawem, albowiem pracownik socjalny zobowiązany jest ustalić ze stroną konkretną datę i godzinę wywiadu. Zwróciła uwagę, że MOPS w Wałbrzychu wcześniej wielokrotnie ustalał z nią termin wywiadu środowiskowego na konkretny dzień i godzinę. Takiego samego sposobu postępowania strona oczekuje od MOPS-u w Świdnicy. Zdaniem skarżącej, odmawiając jej prawa do posiłku MOPS stosuje wobec niej przemoc ekonomiczną.
W skardze wniesionej na tę samą decyzją SKO T. S. również wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.
W treści skargi wskazała, że pozostaje bezdomna od 4,5 roku, albowiem miasto Świdnica nie zapewnia jej przez tyle lat mieszkania. Od 4 lipca do 5 sierpnia 2022 r. strona przebywała w schronisku dla bezdomnych w Świdnicy. Zdaniem strony, jeżeli miasto Świdnica nie jest w stanie zapewnić jej mieszkania, to powinno ponieść koszt jej pobytu w schronisku. Tymczasem, od skarżącej wymaga się poniesienia opłaty za pobyt w tego rodzaju ośrodku w kwocie 722,64 zł. W dalszej części skargi skarżąca opisała powody opuszczenia schroniska dla bezdomnych i podniosła, że od tego czasu zamieszkuje z córką na ulicach (i klatkach schodowych) Świdnicy. Skarżąca zarzuciła nadto, że czternastodniowy termin na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego mijał w dniu 30 sierpnia 2022 r. i tego dnia pracownik socjalny nie pojawił się w umówionym miejscu.
Niezależnie od tych zarzutów skarżąca wyraziła żądanie, by decyzja organu administracji publicznej została skierowana tylko do niej, albowiem strona samodzielnie wystąpiła o pomoc w formie posiłków i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zdaniem skarżącej, organ celowo uczynił adresatem decyzji także córkę skarżącej, aby zawyżyć jej (córki) dochody.
W odpowiedzi na skargi – K. S. i T. S. SKO wniosło o ich oddalenie.
Postanowieniem z dnia 4 października 2023 r. wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu działając na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) zarządził połączenie spraw o sygn. akt IV SA/Wr 110/23 i IV SA/Wr 117/23 w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia (punkt I postanowienia), zarządził prowadzenie postępowania w tych sprawach dalej pod sygn. akt IV SA/Wr 110/23 (punkt II postanowienia); zakreślił numer porządkowy sprawy o sygn. akt IV SA/Wr 117/23 w repertorium SA (punkt III postanowienia).
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie odnotowania wymaga, że zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Orzekanie, w myśl art. 135 p.p.s.a., następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Przeprowadzając kontrolę decyzji SKO z dnia 21 listopada 2022 r. w zakreślonych wyżej granicach Sąd uznał, że decyzja ta została wydana z naruszeniem prawa materialnego, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Zaskarżona decyzja dotyczy odmowy przyznania prawa do posiłków, o jaki wystąpiły w odrębnych wnioskach – K. S. i T. S.
Zgodnie z art. 48 u.p.s., osoba lub rodzina ma prawo do schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania, jeżeli jest tego pozbawiona.
Stosownie do art. 8 ust. 1 u.p.s. przyznanie prawa do posiłków uzależnione jest od dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę. Artykuł 8 ust. 1 u.p.s. wskazuje w punkcie 1 (dotyczącym osoby samotnie gospodarującej), że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł.
Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, wskazana tam przyczyna odmowy przyznania stronie skarżącej prawa do posiłków oderwana jest od oceny, czy strona spełnia (czy też nie) kryterium dochodowe uprawniające do ubiegania się o tego rodzaju pomoc. Podstawę odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia organy orzekające w sprawie wyprowadziły bowiem z treści art. 11 ust. 2 u.p.s., który to przepis uprawnia organ do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczeń z pomocy społecznej w przypadku stwierdzenia przesłanki braku współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji pracownika socjalnego pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt IV SA/Wr 144/09).
Przypomnieć w tym miejscu należy, że art. 4 u.p.s. stanowi o tym, że osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej obowiązane są do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Dostrzec trzeba, że pomoc społeczna ma na celu jedynie wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji korzystających z pomocy, od których z kolei wymaga się współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Na stronie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Wspomniany przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. reguluje konsekwencje braku współdziałania z pracownikiem socjalnym osób ubiegających o świadczenia z pomocy społecznej. Obok braku współdziałania ustawodawca wymienia w tym przepisie konkretne rodzaje postaw i zachowań, które mogą prowadzić do odmowy udzielenia pomocy, jej ograniczenia, wstrzymania lub zaprzestania. Są to: odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, a także różne formy bierności zawodowej, takie jak: nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, katalog postaw i zachowań uznanych za brak współdziałania pozostaje otwarty. Co w sprawie ważne, przejawem omawianych zachowań jest również odmowa, utrudnianie i uniemożliwianie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Aktualnie, tego rodzaju przeszkody w ustaleniu stanu faktycznego traktowane są także jako niezależna podstawa do odmowy udzielenia świadczeń, zaprzestania lub wstrzymania pomocy (art. 107 ust. 4a u.p.s.). W myśl art. 107 ust. 4a u.p.s., niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
Trzeba w tym miejscu podnieść, że art. 106 ust. 4 oraz art. 107 ust. 1 i 4 u.p.s. pozwalają przyjąć, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym rodzajem dowodu w kategorii spraw z zakresu pomocy społecznej. Stanowi on postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń z pomocy społecznej. Wywiad środowiskowy specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 maja 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 29/21). Na stronie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych w takiej formie. Co do zasady ta forma postępowania wyjaśniającego nie może zostać zastąpiona innymi środkami dowodowymi (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 33/19).
Jak wskazuje się w orzecznictwie, brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu lub miejsca jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwianiu pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną w jej miejscu zamieszkania (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 listopada 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 738/21). W każdym przypadku, wymaga to niewątpliwego ustalenia złej woli osoby z którą pracownik socjalny miał obowiązek przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
W nawiązaniu do okoliczności spornych w sprawie wymaga podkreślenia, że niewątpliwie racje ma organ, iż nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego z powodu okoliczności leżących po stronie wnioskodawcy co do zasady musi być zakwalifikowane jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Jak to wynika z treści art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, rodzinny wywiad środowiskowy służy do ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu oraz formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy. W związku z tym, nie ulega wątpliwości, że podstawowym narzędziem, służącym do ustalenia aktualnej sytuacji życiowej wnioskującego o przyznanie świadczenia, jest właśnie rodzinny wywiad środowiskowy, przy czym jednocześnie jest to środek dowodowy, z którego organ administracyjny, prowadzący postępowanie, nie może zrezygnować, zastępując go innym dowodem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 stycznia 2016 r. IV SA/Gl 342/15).
Nie można przy tym zapominać, iż stwierdzenie, czy zaszły przesłanki do zastosowania art. 11 ust. 2 u.p.s. wymaga zindywidualizowanej oceny okoliczności faktycznych występujących w danej sprawie. Przy tej ocenie należy brać pod uwagę zarówno obowiązki ciążące na potencjalnym beneficjencie świadczeń publicznych, jak i obowiązki procesowego organu prowadzącego postępowanie w przedmiocie przyznania świadczeń z pomocy społecznej.
Zasady przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. poz. 893). Jak wynika z treści tego rozporządzenia, wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Wywiad przeprowadza się w terminie 14 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o konieczności jego przeprowadzenia (w sprawach niecierpiących zwłoki, termin przeprowadzenia wywiadu skraca się do 2 dni). W czasie wywiadu pracownik socjalny bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej i osób w rodzinie, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznanej pomocy (§ 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia).
Bez wątpienia, obowiązkiem osoby starającej się o otrzymanie świadczeń z pomocy społecznej jest uczestnictwo w wywiadzie środowiskowym i współdziałanie z pracownikiem socjalnym w ustaleniu jej sytuacji rodzinnej, dochodowej i majątkowej.
Z kolei obowiązkiem organu jest odpowiednio wczesne zawiadomienie strony o miejscu i terminie wyznaczonym na przeprowadzenie tej czynności, względnie, ustalenie miejsca i terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego po konsultacji z potencjalnym beneficjentem świadczeń pomocowych.
Z perspektywy art. 11 ust. 2 u.p.s. (wynikających z tego przepisu negatywnych konsekwencji dla osoby zainteresowanej w uzyskaniu świadczeń pomocowych a nie biorącej udział w wywiadzie środowiskowym) nie może budzić jakichkolwiek wątpliwości, że wiedza strony o dacie i miejscu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego jest kluczowa dla oceny tego, czy nieobecność strony przy przeprowadzaniu tego dowodu ma charakter zawiniony, czy też nie. Sąd nie ma przy tym wątpliwości co do tego, że przy ustalaniu daty i miejsca przeprowadzania wywiadu środowiskowego organy administracji publicznej obowiązane są uwzględniać zasady z art. 7 (zasada uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli) i art. 8 § 1 k.p.a. (zasada proporcjonalności i równego traktowania).
W ocenie Sądu, standardów wynikających z tych przepisów nie spełnia postępowanie organu pierwszej instancji (nie zakwestionowane przez organ odwoławczy) w zakresie odnoszącym się do ustalonej daty wywiadu środowiskowego, jaki miał zostać przeprowadzony ze stroną w sprawie.
Dostrzegając niewątpliwie dobrą wolę organu w zakresie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu wskazanym przez bezdomną stronę (ławka przed głównym wejściem do G.), nie można jednocześnie nie zauważyć tego, że sama data przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie była sprecyzowana co do dnia i godziny, albowiem odnosiła się do trzech następujących po sobie dni (30 sierpnia, 31 sierpnia i 1 września 2022 r.), w godzinach od 10.00 do 14.00. Powyższe oznacza, że organ nałożył na stronę – na potrzeby przeprowadzenia omawianego dowodu - obowiązek dyspozycyjności w ciągu trzech kolejnych dni, co nie tylko nie znajduje umocowania w przepisach prawa, ale i w sposób oczywisty wskazuje na gorsze traktowanie strony skarżącej względem innych potencjalnych beneficjentów pomocy społecznej, albowiem niekwestionowaną praktyką organów administracji publicznej jest zobowiązanie osób zainteresowanych świadczeniami pomocowymi do obecności przy przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego wyznaczonego na konkretny dzień i godzinę. Zasadności tej argumentacji nie podważa to, że strona poprzez pisemne oświadczenie wyraziła zgodę na propozycję organu co do tak określonego terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jakkolwiek w oświadczeniu z dnia 29 sierpnia 2022 r. kwestionował brak wyznaczenia konkretnego terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
Jedynie potwierdzeniem tego, że zastosowany w sprawie sposób wyznaczenia terminu wywiadu środowiskowego nie może zostać uznany za prawidłowy są twierdzenia skarżącej, która utrzymywała, że w dniu 30 sierpnia 2022 r. w oznaczonym miejscu i czasie oczekiwała na spotkanie z pracownikiem socjalnym, który jednak nie przyszedł. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że pracownicy socjalni stawili się na umówione miejsce przed G., jednak dopiero w dniu 31 sierpnia 2022 r. i czekali na stronę skarżąca od godziny 10.40 do godziny 11.05. W świetle takich ustaleń faktycznych, zdaniem Sądu, brak jest podstaw do zastosowania art. 11 ust. 2 u.p.s., który to przepis organ wykorzystał jako podstawę prawną do wydania decyzji o odmowie przyznania stronie prawa do posiłków. Niezależnie od wcześniejszych uwag Sądu, ujawnione w sprawie okoliczności nie wskazują ponad wszelka wątpliwość na zamierzone unikanie przez stronę skarżącą udziału w czynnościach wywiadu środowiskowego.
Nie negując w żaden sposób obiektywnych trudności w nawiązaniu kontaktu z osobą bezdomną, Sąd jednocześnie zwraca uwagę na to, że organ miał możliwość przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z K. S. podczas jej obecności w siedzibie Ośrodka Pomocy Społecznej w dniu 29 sierpnia 2022 r., czego jednak nie uczynił.
Jedynie w uzupełnieniu dotychczasowych uwag należy podnieść, że w aktach sprawy znajduje się kwestionariusz wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z T. S., którego ustalenia zostały wykorzystane przez organ w ramach uzasadnienia decyzji z dnia 2 września 2002 r. wydanej w sprawie przyznania stronie prawa pomocy w formie tymczasowego schronienia w schronisku dla bezdomnych, na skutek wniosku strony z dnia 4 i 8 lipca 2022 r. Na tej podstawie organ ustalił, że T. S. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą bezdomną, przewlekle chorą, w wieku poprodukcyjnym, pobierającą świadczenie emerytalne (obciążone potrąceniami komorniczymi).
Rzeczą organu było ocenić, czy wspomniany wywiad środowiskowy może być wykorzystany w postępowaniu prowadzonym w przedmiocie prawa do posiłków mając na uwadze normę z art. 107 ust. 4 u.p.s. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym, wykładnia językowa art. 107 ust. 4 u.p.s. dopuszcza możliwość przeprowadzania wywiadu środowiskowego w określonych odstępach czasowych, formułując wyjątek od tej zasady w przypadku zmiany danych zawartych w wywiadzie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 66/11).
W zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do kwestii możliwości wykorzystania danych z tego wywiadu w sprawie dotyczącej przyznania stronie prawa do posiłków. Nie zanegował również przydatności danych wynikających z tego wywiadu w kontekście 6-mieisęcznego terminu, o jakim mowa w art. 107 ust. 4 u.p.s.
Kierując się całą przedstawioną argumentacją Sąd doszedł do przekonania, że okoliczności faktyczne sprawy nie uzasadniały zastosowania przez organy dyspozycji art. 11 ust. 2 u.p.s. w powołaniu na przesłankę braku współdziałania strony skarżącej w poczynieniu ustaleń odnośnie do sytuacji rodzinnej, dochodowej i majątkowej, czemu służy procedura wywiadu środowiskowego.
Rzeczą organu pierwszej instancji będzie ponowne wyznaczenie miejsca i terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz zawiadomienie o tym fakcie strony skarżącej przy wykorzystaniu możliwych form kontaktu z nią. Następnie zaś, stosownie do poczynionych ustaleń, organ zobowiązany jest ponownie rozpatrzyć wnioski strony skarżącej o przyznanie prawa do posiłków, przy czym winien to – dla przejrzystości – zrobić w dwóch oddzielnych decyzjach, skierowanych odrębnie do każdej ze skarżących.
Uznając obie skargi za uzasadnione, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. i art.135 p.p.s.a. jak w sentencji wyroku.