IV SA/Wr 101/25
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWSA we Wrocławiu stwierdził bezskuteczność czynności Wójta Gminy Chojnów polegającej na ujęciu wiaduktów drogowych w gminnej ewidencji zabytków z powodu naruszenia konstytucyjnych praw właściciela.
Skarżący, Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, zaskarżył czynność Wójta Gminy Chojnów z 2017 r. polegającą na ujęciu czterech wiaduktów drogowych w gminnej ewidencji zabytków. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów materialnych i proceduralnych, w tym brak zapewnienia mu udziału w postępowaniu i naruszenie prawa własności. Sąd uznał skargę za zasadną, stwierdzając bezskuteczność czynności organu z powodu naruszenia konstytucyjnych gwarancji ochrony własności, wynikających z wadliwej procedury ujęcia obiektów w ewidencji, co potwierdził wyrok Trybunału Konstytucyjnego.
Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad (skarżący) wniósł skargę na czynność Wójta Gminy Chojnów z dnia 10 lipca 2017 r. dotyczącą ujęcia czterech wiaduktów drogowych w ciągu autostrady A4 w Gminnej Ewidencji Zabytków (GEZ). Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, w tym ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, poprzez błędną kwalifikację obiektów jako zabytków i brak zapewnienia mu udziału w postępowaniu. Podniósł również zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego oraz naruszenie art. 64 Konstytucji RP dotyczącego prawa własności, wskazując na nieuzasadnioną ingerencję w jego prawo zarządzania nieruchomościami. Sąd administracyjny uznał skargę za zasadną. Stwierdził, że choć skarga została wniesiona z uchybieniem terminu, to nastąpiło to bez winy skarżącego, ze względu na dotychczasowe wątpliwości co do charakteru zaskarżonej czynności. Merytorycznie sąd uznał, że podstawa prawna ujęcia obiektów w GEZ (art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków) była wadliwa proceduralnie. Sąd powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. (P 12/18), który uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim nie zapewnia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed ograniczeniem prawa własności. W związku z tym, sąd stwierdził bezskuteczność czynności Wójta Gminy Chojnów, nie przesądzając jednak o tym, czy wiadukty faktycznie posiadają walory zabytkowe. Wskazał, że w ponownym postępowaniu organ musi zapewnić skarżącemu pełne gwarancje procesowe.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (3)
Odpowiedź sądu
Nie, jest niezgodne z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.
Uzasadnienie
Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ten, w zakresie w jakim nie reguluje wymaganych kwestii proceduralnych i nie zapewnia właścicielowi możliwości obrony przed ograniczeniem prawa własności, jest niezgodny z Konstytucją RP. Wadliwa procedura poprzedzająca ujęcie obiektu w GEZ skutkuje bezskutecznością czynności.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
stwierdzono_nieważność
Przepisy (14)
Główne
u.o.z. art. 22 § ust. 4 i ust. 5 pkt 3
Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
Przepis art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z Konstytucją RP.
Konstytucja RP art. 64 § ust. 1 i 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Konstytucja RP art. 31 § zw. z art. 21
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Pomocnicze
p.u.s.a. art. 1 § § 1 i § 2
Ustawa - Prawo o ustroju sądów administracyjnych
p.p.s.a. art. 3 § § 1 i § 2 pkt 4
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 53 § § 2
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 146 § § 1
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 200 i 205 § § 2
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
u.p.z.p. art. 53 § ust. 4 pkt 2
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym
u.p.z.p. art. 64 § ust. 1
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym
p.b. art. 39 § ust. 3
Ustawa - Prawo budowlane
k.c. art. 140
Kodeks cywilny
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem art. § 16
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem
Argumenty
Skuteczne argumenty
Naruszenie przepisów prawa materialnego, w tym art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków, poprzez ujęcie obiektów w GEZ bez zapewnienia właścicielowi udziału w postępowaniu i naruszenie jego prawa własności. Naruszenie przepisów postępowania administracyjnego (choć sąd uznał je za nieadekwatne do charakteru czynności, to wskazał na wadliwość procedury). Naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 Konstytucji RP poprzez nieuzasadnioną ingerencję w prawo własności i niecelowe włączenie do GEZ obiektów inżynieryjnych, które nie mają walorów zabytku. Niezgodność procedury ujęcia obiektów w GEZ z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego P 12/18, który stwierdził niekonstytucyjność art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie braku gwarancji ochrony prawnej dla właściciela.
Godne uwagi sformułowania
stwierdza bezskuteczność czynności brak zapewnienia skarżącemu udziału w takim postępowaniu nie można stracić z pola widzenia, że wpis do GEZ w sposób istotny wpływa na ograniczenie ich zarządzania oraz możliwość swobodnego gospodarowania nie można zweryfikować, czy nieruchomość ta jest rzeczywiście zabytkiem i czy objęcie jej ochroną konserwatorską jest uzasadnione taka regulacja i "utajnienie" procedury ujawnienia nieruchomości w ewidencji budzi wątpliwości z punktu widzenia racjonalności tejże regulacji art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. (...) jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.
Skład orzekający
Andrzej Nikiforów
sprawozdawca
Anetta Makowska-Hrycyk
członek
Daria Gawlak-Nowakowska
przewodniczący
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Wadliwość procedury ujęcia obiektów w gminnej ewidencji zabytków na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, naruszenie prawa własności i konstytucyjnych gwarancji ochrony prawnej właściciela."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy konkretnego stanu prawnego i faktycznego, w szczególności procedury obowiązującej przed nowelizacją przepisów wprowadzającą większe gwarancje dla właścicieli. Wartość praktyczna wynika z interpretacji przepisów Konstytucji RP i ustawy o ochronie zabytków w kontekście prawa własności.
Wartość merytoryczna
Ocena: 8/10
Sprawa dotyczy konfliktu między ochroną dziedzictwa kulturowego a prawem własności, z silnym akcentem na konstytucyjne gwarancje i wadliwość procedury administracyjnej, co jest tematem interesującym dla prawników i obywateli.
“Wiadukty drogowe nie są zabytkami? Sąd stwierdza bezskuteczność wpisu do ewidencji z powodu naruszenia prawa własności.”
Dane finansowe
WPS: 680 PLN
Sektor
nieruchomości
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyIV SA/Wr 101/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu Data orzeczenia 2025-11-26 orzeczenie nieprawomocne Data wpływu 2025-03-11 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu Sędziowie Andrzej Nikiforów /sprawozdawca/ Anetta Makowska-Hrycyk Daria Gawlak-Nowakowska /przewodniczący/ Symbol z opisem 6361 Rejestr zabytków Hasła tematyczne Zabytki Skarżony organ Wójt Gminy Treść wyniku *Stwierdzono bezskuteczność czynności wydanej na podstawie przepisów szczególnych Powołane przepisy Dz.U. 2024 poz 1292 art. 22 ust. 4 i ust. 5 pkt 3 Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.) Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca), Protokolant: Starszy referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 26 listopada 2025 r. sprawy ze skargi Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad na czynność Wójta Gminy Chojnów z dnia 10 lipca 2017 r. nr 0050.57.2017 w przedmiocie włączenia kart adresowych zabytków do gminnej ewidencji zabytków I. stwierdza bezskuteczność czynności Wójta Gminy Chojnów z dnia 10 lipca 2017 r. nr 0050.57.2017 w przedmiocie ujęcia w Gminnej Ewidencji Zabytków: pod pozycją 44 w miejscowości Budziwojów obiekt wiadukt drogowy (III) w ciągu autostrady A4, pod pozycją 213 w miejscowości Krzywa obiekt wiadukt drogowy (I) w ciągu autostrady A4, pod pozycją 214 w miejscowości Krzywa wiadukt drogowy (II) w ciągu autostrady A4, pod pozycją 454 w miejscowości Strupice obiekt wiadukt drogowy (IV) w ciągu autostrady A4; II. zasądza od Gminy Chojnów na rzecz Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad kwotę 680 (słownie: sześćset osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Uzasadnienie G. (dalej: skarżący) wniósł skargę na czynność Wójta Gminy Chojnów (dalej: organ) z 10 lipca 2017 r., nr 0050.57.2017 w przedmiocie ujęcia w Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Chojnów (dalej: GEZ): pod pozycją [...] w miejscowości B. obiektu - wiadukt drogowy ([...]) w ciągu autostrady [...]; pod pozycją [...] w miejscowości K. obiektu - wiadukt drogowy ([...]) w ciągu autostrady [...]; pod pozycją [...] w miejscowości K. obiektu - wiadukt drogowy ([...]) w ciągu autostrady [...] i pod pozycją [...] w miejscowości S. obiektu - wiadukt drogowy ([...]) w ciągu autostrady [...]. Skarżący zarzucił naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, a to art. 3 pkt 1 i 2 w zw. z art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1292; dalej: u.o.z.), polegające na dokonaniu włączenia do GEZ ww. obiektów inżynieryjnych bez informowania właściciela o tej czynności i zapewnienia skarżącemu udziału w takim postępowaniu, a ponadto poprzez dokonanie błędnej kwalifikacji statusu ww. obiektów i ustalenie, że stanowią one obiekt kwalifikujący się jako zabytek podlegający włączeniu do GEZ, co zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 11 maja 2023 r., P 12/18 za sprzeczne z Konstytucja RP i w aktualnym orzecznictwie stanowi podstawę do skutecznego zakwestionowania włączenia obiektów do GEZ; 2. art. 3 pkt 1 i 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c u.o.z. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w myśl tych przepisów obiekty będące przedmiotem postępowania stanowią obiekt kwalifikujący się jako zabytek nieruchomy, podlegają ochronie bez względu na stan ich zachowania, podczas gdy obiekty te wobec udokumentowanego stanu nie posiadały przymiotu zabytku nieruchomego, bowiem nie prezentują wartości historycznych, artystycznych lub naukowych i jako takie nie podlegają ochronie, tym samym nie powinny były zostać włączone do GEZ i powinny podlegać wyłączeniu z niej; 3. § 16 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r. poz. 56) poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy stan obiektów oraz zakres w jakim konieczna jest wymiana substancji i konstrukcji wiaduktów świadczy o utracie przez obiekty wartości zabytkowej uzasadniającej utrzymanie ochrony poprzez włączenie do GEZ; 4. art 22 ust. 4 u.o.z. poprzez niewłaściwe zastosowanie i włączenie do gminnej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej założonej dla ww. obiektów, które nie stanowią zabytków, 5. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 K.p.a. poprzez niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, w tym: nieprzeprowadzenie faktycznej oceny stanu technicznego obiektów, ich oględzin, przesłuchania w charakterze strony właściciela - zarządcy nieruchomości, nieuznanie faktu znaczących zmian w stanie technicznym obiektów inżynierskich oraz modyfikacji ich pierwotnej struktury, podczas gdy mając na względzie ww. wyrok TK, tego typu postępowanie niezapewniające właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem ograniczenia polegającego na włączeniu do gminnej ewidencji zabytków, jest niezgodne z Konstytucją RP; 6. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 w zw. z art. 21 Konstytucji RP poprzez nieuzasadnioną ingerencję w prawo własności i niecelowe włączenie do GEZ obiektów inżynieryjnych - wiaduktów drogowych w ciągu autostrady [...], w sytuacji gdy nieruchomości będące w zarządzie skarżącego nie mają walorów zabytku, a wpis do GEZ w sposób istotny wpływa na ograniczenie ich zarządzania oraz możliwość swobodnego gospodarowania, co w sposób nadmierny (nieproporcjonalny) narusza konstytucyjne gwarancje poszanowania i ochrony własności, a zastosowane przez ustawodawcę rozwiązania proceduralne w szczególności niejawność postępowania i brak należytego przedstawienia (udokumentowania) racji (dowodów) uzasadniających wprowadzenie ograniczeń - pozostają również w sprzeczności z zasadą lojalności i zaufania obywateli do demokratycznego państwa i tworzonego przez nie prawa. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o stwierdzenie bezskuteczności czynności oraz zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania w wysokości prawem przepisanej, w tym kosztów zastępstwa procesowego W odpowiedzi na skargę organ poinformował m.in., że GEZ została przygotowana na podstawie wykazu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu. Podniósł także, że w chwili przyjmowania GEZ zarządzeniem z 10 lipca 2017 r. nie istniał obowiązek informowania o wpisie właściciela nieruchomości. Obowiązek ten został wprowadzony nowelizacją - rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2019 r. poz. 1886). Wojewódzki Konserwator Zabytków we Wrocławiu (dalej: WKZ) w piśmie z 14 października 2025 r. poinformował, że sporne wiadukty drogowe zlokalizowane w ciągu autostrady [...] nie są objęte wpisem do rejestru zabytków ani nie są ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków (dalej: WEZ). Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. W myśl art. 1 § 2 ustawy, kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Sąd na samym wstępie stwierdza, że ujęcie zabytku nieruchomego (karty adresowej zabytku) w GEZ na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1-3 u.o.z. podlega sądowej kontroli. Jest mianowicie – jak wynika z aktualnego stanowiska orzecznictwa - czynnością z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. i taki należy przyjąć przedmiot rozpatrywanej skargi (por. m.in. wyrok NSA z 18 października 2023 r., II OSK 2326/18). Zatem Sąd orzekając w niniejszej sprawie przyjął, że rozpatrywana skarga dotyczy czynności organu z 10 lipca 2017 r. polegającej na ujęciu w GEZ wskazanych na wstępie obiektów budowlanych (wiaduktów drogowych). Jednocześnie Sąd stwierdził, że skarga ta została wniesiona z uchybieniem terminu. Należy bowiem wskazać, że stosownie do brzmienia art. 53 § 2 p.p.s.a. jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Ten sam przepis dalej jednak stanowi, że sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę. Z takim przypadkiem mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Okoliczność uzasadniającą brak winy skarżącego w uchybieniu omawianego terminu stanowi dotychczasowy brak jednolitości w orzecznictwie sądów administracyjnych co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1-3 u.o.z., które mogły wpłynąć na przyjęcie początku rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi. Skarżący na samym wstępie skargi zaakcentował istniejące dotychczas wątpliwości co do sposobu zakwalifikowania przedmiotu zaskarżenia, tj. jako aktu jednostki samorządu terytorialnego, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. bądź innej czynności organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Istotnie bowiem, kierując się pierwszym z poglądów prezentowanych dotychczas w orzecznictwie można było przyjąć, że nie wiąże żaden termin przy wnoszeniu skargi (por. art. 53 § 2a p.p.s.a.). Sąd uwzględnił powyższe i przyjął, że skarga pomimo uchybienia terminu do jej wniesienia, podlega rozpoznaniu (por. postanowienie NSA z 22 lipca 2025 r., II OZ 1034/25 oraz powołane tam orzecznictwo). Przechodząc natomiast na płaszczyznę merytoryczną rozpoznawanej sprawy Sąd wskazuje, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej czynności organu z 10 lipca 2017 r. stanowiły przepisy u.o.z. Zgodnie z art. 22 ust. 4 u.o.z., wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy. Stosownie natomiast do art. 22 ust. 5 u.o.z. w gminnej ewidencji zabytków powinny być ujęte: 1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru; 2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków; 3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Jak wynika ze stanowiska WKZ wyrażonego w piśmie z 14 października 2025 r., objęte skargą obiekty nie są wpisane do rejestru zabytków ani nie są ujęte w WEZ. Wykluczało to zatem możliwość zastosowania przy podjęciu zaskarżonej czynności pkt 1 lub pkt 2 cytowanego wyżej art. 22 ust. 5 u.o.z. Sąd przyjął więc, że konkretną podstawę prawną ujęcia przedmiotowych obiektów w gminnej ewidencji zabytków stanowił przepis art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. Ustalenie to niesie dla sprawy dalej idące konsekwencje prawne. W kontekście obowiązującej wówczas regulacji prawnej (tj. 10 lipca 2017 r.) w skardze podniesiono zarzuty wskazujące na brak zapewnienia skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. Jak słusznie zauważył w odpowiedzi na skargę organ, regulacje prawne zapewniające czynny udział właściciela w przedmiotowej procedurze wprowadzono dopiero rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Marginalnie wypada również zastrzec, że zaskarżona czynność nie została podjęta w ramach jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego w indywidualnej sprawie (art. 1 pkt 1 K.p.a.), stąd wykluczone byłoby stosowanie powołanych w skardze art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 K.p.a. Niemniej rację ma skarżący, że abstrahując od powyższego, tego typu postępowanie na gruncie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. nie zapewniało podmiotowi sprawującemu trwały zarząd nieruchomością gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem ograniczenia polegającego na włączeniu do GEZ przez co było niezgodne z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 w zw. z art. 21 Konstytucji RP. Nie można stracić z pola widzenia, że wpis do GEZ w sposób istotny wpływa na ograniczenie ich zarządzania oraz możliwość swobodnego gospodarowania, co narusza konstytucyjne gwarancje poszanowania i ochrony własności. Sąd dostrzega daleko idące oddziaływanie ochrony ewidencyjnej, które wynika z treści przepisów innych ustaw. I tak, art. 53 ust. 4 pkt 2 w zw. z art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1130) wprowadził obowiązek uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego oraz decyzji o warunkach zabudowy w odniesieniu do obszarów i obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków. Co jednak bardziej istotne z punktu widzenia prawa do korzystania z nieruchomości (w rozumieniu art. 140 Kodeksu cywilnego) podobną reglamentację wprowadził art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2025 r. poz. 418). Przepis ten bowiem stanowi, że w stosunku do obiektów budowlanych oraz obszarów niewpisanych do rejestru zabytków, a ujętych w gminnej ewidencji zabytków, pozwolenie na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego wydaje organ administracji architektoniczno-budowlanej w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Przy tym należy podkreślić, że użyte w przywołanych przepisach "uzgodnienie" oznacza w istocie, że pozytywną przesłanką wydania ww. decyzji jest zgoda wojewódzkim konserwatora zabytków jako organu współdziałającego. Sąd w pełni podziela zatem stanowisko skarżącego, że zastosowane wcześniej przez ustawodawcę rozwiązania proceduralne, w szczególności niejawność postępowania i brak należytego przedstawienia (udokumentowania) racji (dowodów) uzasadniających wprowadzenie ograniczeń - pozostają również w sprzeczności z zasadą lojalności i zaufania obywateli do demokratycznego państwa i tworzonego przez nie prawa. Wątpliwości w tym zakresie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie o sygn. akt II OSK 2781/17, przedstawiając Trybunałowi Konstytucyjnemu następujące pytanie prawne: "Czy art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2017 r. poz. 2187 z późn. zm.) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości poprzez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175, z późn. zm.)." NSA wyjaśnił w uzasadnieniu postanowienia z 13 czerwca 2018 r. o sygn. jw., że "ma wątpliwość co do zgodności art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z Konstytucją RP oraz prawem międzynarodowym w zakresie, w jakim ogranicza on prawo własności nieruchomości poprzez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony tak procesowej, jak i materialnoprawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Skoro bowiem przepisy nie precyzują, w jaki sposób ma dojść do sprawdzenia kart adresowych, ani sposobu udokumentowania tej czynności, to (...) każdy przejaw aktywności organu w tym zakresie należy uznać za prawidłowy. W rezultacie kontrola tej czynności przez sąd administracyjny ma jedynie charakter formalny. (...) nie można więc zweryfikować, czy nieruchomość ta jest rzeczywiście zabytkiem i czy objęcie jej ochroną konserwatorską jest uzasadnione. Co również istotne, w świetle art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., właściciel dowiaduje się o tym, że dokonano wpisu ex-post. Taka regulacja i "utajnienie" procedury ujawnienia nieruchomości w ewidencji budzi wątpliwości z punktu widzenia racjonalności tejże regulacji." Wskazane zastrzeżenia NSA zostały podzielone przez Trybunał Konstytucyjny, który wyrokiem z 11 maja 2023 r., P 12/18 orzekł, że "art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. (Dz. U. z 2022 r., poz. 840) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP." W ten sposób TK zgodził się z NSA co do wadliwości procedury wyznaczającej nieruchomość, a dalej ujmującej ją w gminnej ewidencji zabytków. Wskazał, że fundamentem demokratycznego państwa prawnego jest możliwość obrony oraz ochrony swoich dóbr. "Art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie wskazanym przez NSA prowadzi do sytuacji, w której właściciel nieruchomości, dowiadując się, że nieruchomość ma zostać wpisana do gminnej ewidencji zabytków, nie ma możliwości w postępowaniu administracyjnym zająć stanowiska oraz zakwestionować działań podejmowanych przez organ administracji gminnej w porozumieniu z konserwatorem." I dalej TK wskazał, że postępowanie w takim zakresie musi być oparte na możliwie jak najpełniejszych i najbardziej precyzyjnych regulacjach. "Kryteria powinny być przejrzyste, ponieważ od nich zależy możliwa ingerencja w konstytucyjne wolności i prawa. Niebezpieczeństwo arbitralności organów wykonawczych j.s.t. prowadzić może do bezpodstawnego działania, zwłaszcza, że definicja ustawowa "zabytku" tworzy szerokie pole administracyjnego uznania". Z tych też przyczyn TK uznał, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. jest niegodny z Konstytucją RP. Przy czym wyrok TK wskazuje na pominięcie/zaniechanie prawodawcze; stanowi bowiem, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie w jakim nie reguluje "wymaganych" kwestii, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Mowa w nim o regulacji niepełnej/niewystarczającej dla zapewnienia odpowiedniej ochrony właścicielowi nieruchomości. Zatem, choć wskazanym wyrokiem TK nie wyeliminował z systemu prawnego art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., stanowiącego podstawę prawną wydania kontrolowanej w sprawie czynności, to jednak stosując ten przepis prawa Sąd obowiązany był uwzględnić jego stanowisko (por. m.in. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 września 2024 r., IV SA/Wr 61/24). Uwzględniając wyrok TK, Sąd orzekając w niniejszej sprawie uznał więc, że wskazane pominięcie prawodawcze skutkować musi przyjęciem wadliwości procedury, która poprzedzała ujęcie spornego w sprawie obiektów budowlanych w GEZ. Wskazane pominięcie spowodowało naruszenie prawa (w szczególności ww. przepisów Konstytucji RP), poprzez zastosowanie uproszczonej - wewnętrznej procedury poprzedzającej dokonanie ww. czynności organu. Zastosowana w sprawie procedura nie tylko nie umożliwiła udziału w niej podmiotu sprawującego trwały zarząd, ale też miała miejsce bez postępowania o charakterze dowodowym (dotyczącym ustalenia, czy obiekty włączone do GEZ są rzeczywiście zabytkami w rozumieniu u.o.z.). Reasumując Sąd uznał, że w wyniku zastosowanej procedury – niezgodnej z Konstytucją RP w świetle ww. wyroku TK – skarżący nie był odpowiednio powiadomiony o trwającym procesie poprzedzającym dokonane spornej czynności, ale też i później nie mógł poznać motywów ujęcia ww. nieruchomości w GEZ (brak na to dowodów), polemizować z dokonanymi ustaleniami, formułować wniosków dowodowych, w końcu - w inny sposób bronić się przed organem przed ograniczeniem prawa własności. Okoliczność ta stanowi przesłankę uznania zaskarżonej czynności za bezskuteczną, gdyż opiera się ona na niekonstytucyjnej regulacji art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. W świetle zaistnienia uchybień dotyczących postępowania w przedmiocie ujęcia spornych obiektów w GEZ, przesądzenie istnienia ich walorów zabytkowych na tym etapie postępowania nie stanowi przedmiotu oceny Sądu. Wobec tego, zarzuty skargi w tym względzie uznać należy za przedwczesne. Stąd Sąd nie miał potrzeby odnoszenia się do załączonej do skargi dokumentacji mającej na celu wykazanie braku istnienia kwalifikowanych zabytkowych walorów przedmiotowych obiektów budowlanych. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ, mając na uwadze przeprowadzone rozważania, zdecyduje o ujęciu (bądź nie) spornych obiektów w GEZ. Przy czym obowiązkiem organu, przed dokonaniem ewentualnego ponownego wpisu do ewidencji, będzie zapewnienie skarżącemu gwarancji ochrony prawnej opisanej przez Sąd. Z tych też przyczyn, działając na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a., Sąd za konieczne uznał uwzględnienie skargi i stwierdzenie bezskuteczności zaskarżonej czynności, nie przesądzając jednak w żaden sposób, czy przedmiotowe obiekty istotnie posiadają wartości prawnie chronione, które uzasadniają ujęcie ich w GEZ. O kosztach postępowania Sąd orzekł na zasadzie art.: 200 i 205 § 2 p.p.s.a.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI