IV SA/WA 861/05

IV SA/Wa 861/05 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2005-08-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-04-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Wójcik.
Anna Szymańska /sprawozdawca/
Otylia Wierzbicka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Sędziowie asesor WSA Anna Szymańska /spr./, asesor WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Anna Nader, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 sierpnia 2005 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. Nr [...] w przedmiocie nieważności decyzji ustalającej, że majątek podlega działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2004 r.; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M.K. kwotę 450 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] maja 2004 r. Nr [...] Minister Rolnictwa
i Rozwoju Wsi na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 K.p.a., po rozpatrzeniu wniosku M. K., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 1949 r. nr [...] - w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskiej stanowiącej własność Z.G.- Część Dóbr [...] litera [...], vel [...] oraz Część Dóbr [...] [...] i [...] w trybie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż podstawą prawną wydania kwestionowanej decyzji z dnia [...] stycznia 1949 r. był przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13/ i § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych
z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania wyżej wymienionego dekretu
/Dz. U. Nr 10, poz. 51/.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, że z opinii dotyczącej przejętego na rzecz Państwa majątku Z.G. /sporządzonej na podstawie analizy Księgi hipotecznej "Część Dóbr [...] [...] i [...]" oraz Księgi hipotecznej "Część Dóbr [...] lit. [...] vel [...]"/ wynika, iż na dzień [...] września 1939 r. Z. G. była właścicielką nieruchomości oznaczonej jako Część Dóbr [...] lit. [...] /[...]/ o powierzchni [...] ha - z czego grunty leśne stanowiły powierzchnię [...] ha oraz nieruchomości oznaczonej jako Część Dóbr [...] [...], [...]o powierzchni [...] ha - z czego [...] ha stanowiły lasy. Oznacza to, zdaniem organu, że w dniu 1 września 1939 r., jak i w chwili wejścia w życie przedmiotowego dekretu, to jest w dniu 13 września 1944 r., Z. G. była właścicielką nieruchomości o powierzchni ogólnej [...] ha, z czego [...] ha stanowiły grunty leśne.
Organ podniósł, iż przejęcie na własność Państwa lasów i gruntów leśnych regulował odrębny dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa /Dz. U. Nr 15, poz. 82/. Jednakże ani wspomniany dekret, ani wydane na jego podstawie rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa /Dz. U. Nr 4, poz. 16/ - nie przewidywały wydania decyzji właściwego organu administracji państwowej, stwierdzającej fakt przejęcia określonych lasów i gruntów leśnych na własność Państwa. Strona zaś, która kwestionuje objęcie lasów i gruntów leśnych działaniem dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. może, zdaniem organu, jedynie przed sądem powszechnym w drodze powództwa cywilnego żądać usunięcia niezgodności między stanem prawnym ujawnionym, a rzeczywistym stanem prawnym.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł także, iż w aktach przedmiotowej sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów świadczących o tym, iż nieruchomości ziemskie będące własnością Z. G. zostały rozparcelowane przed dniem 1 września 1939 r. z przeznaczeniem na działki budowlane. Wojewoda [...] w decyzji z dnia [...] stycznia 1949 r., zdaniem organu, słusznie zatem orzekł, że nieruchomość Z. G., w tym również lasy, podlegała przejęciu na cele reformy rolnej z mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - z uwagi na powierzchnię ogólną przejętej nieruchomości wynoszącej ponad 100 ha.
Strona skarżąca wnosiła o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który działając w trybie art. 127 § 3 K.p.a. decyzją z dnia
[...] lutego 2005 r. Nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia
[...] maja 2004 r. [...].
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ poparł argumentację zawartą
w decyzji z dnia [...] maja 2004 r. Podniósł jedynie, iż w aktach przedmiotowej sprawy znajduje się protokół przekazania Nadleśnictwu w R. /Dyrekcji Lasów Państwowych Obręb [...]/ terenów z majątku [...], położonego w gminie G. pow. [...], przejętego na cele reformy rolnej. Wobec tego, że dekret PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej był z dnia 6 września 1944 r., natomiast dekret PKWN o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa był z dnia 12 grudnia 1944 r., zdaniem Ministra, należy domniemywać, iż cała przedmiotowa nieruchomość Z.G. przeszła na własność Państwa z mocy prawa na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - z dniem jego wejścia w życie, to jest w dniu 13 września 1944 r.
W skardze z dnia 22 marca 2005 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję M. K. wniosła o uchylenie decyzji organów I i II instancji w całości i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, zarzucając zaskarżonej decyzji rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania. Nadto wniosła o zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu przedmiotowej skargi podniesiono, iż gruntów leśnych
nie można uznawać za nieruchomości ziemskie w rozumieniu art. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a tylko takie podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa celem ich przekazania na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi i przeznaczenia następnie do przymusowej parcelacji. Wobec powyższego, obszaru gruntów leśnych nie powinno się wliczać do powierzchni ogólnej, która to powierzchnia była jedną z przesłanek objęcia nieruchomości zakresem działania reformy rolnej. Powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskich stanowiących własność Z. G. w dniu wejścia w życie dekretu
o przeprowadzeniu reformy rolnej, zdaniem strony skarżącej, wynosiła nie więcej
niż 42,12 ha, zatem brak było podstaw do ich przejęcia na własność Skarbu Państwa na podstawie wspomnianego dekretu z dnia 6 września 1944 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji oraz wniósł jej oddalenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.) przewidywał przejęcie na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zarówno powyższy akt, jak i rozporządzenie wykonawcze do niego tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dn. 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) nie wyjaśniały pojęcia "nieruchomości ziemskiej" Rozporządzenie jedynie w § 4 określiło jakie grunty stanowią użytki rolne. Próby wyjaśnienia tego wyrażenia na gruncie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podjął się Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dn. 19.09.1990 r. (sygn. akt W 3/89, OTK 1990/1/26) i zaproponował uznanie za nieruchomość ziemską tych nieruchomości, które miały charakter rolniczy.
W ocenie Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Mając na uwadze przytoczony wyżej pogląd Trybunału Konstytucyjnego, zawarty w uzasadnieniu przywołanej wyżej uchwały, która choć utraciła moc wiążącą, to jednak z racji autorytetu tegoż organu i wagi jego rozstrzygnięć, nadal stanowi wskazówkę interpretacyjną, Sąd w składzie obecnym stoi na stanowisku, iż przejęciu w trybie powołanego dekretu podlegały jedynie te nieruchomości, które spełniały kryterium możliwości przeznaczenia ich na cele produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Na gruncie powyższych wywodów wymaga ustalenia, czy lasy i grunty leśne mogły stanowić nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i tym samym podlegać przejęciu na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 ust. 2 przywoływanego dekretu.
W tym miejscu bowiem należy podnieść, iż 12 grudnia 1944 r. został wydany dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82), który przewidywał przejście z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych. Istniał zatem odrębny akt prawny przewidujący możliwość nacjonalizacji lasów i gruntów leśnych.
Organ stanął na stanowisku, iż o podstawie prawnej przejęcia lasów na własność Państwa decydowała data wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro dekret ten zaczął obowiązywać wcześniej, niż akt regulujący przejęcie lasów, to oznacza, iż lasy wchodzące w skład przejmowanego majątku przechodziły na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Pogląd powyższy, w ocenie Sądu, nie zasługuje na aprobatę.
Przede wszystkim inny był zarówno przedmiot, jak i cel obydwu regulacji prawnych, zawartych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak i w dekrecie o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Reforma rolna miała na celu przede wszystkim przekazanie przejętych gruntów rolnych do uprawy i na własność osobom, które w poprzednim systemie politycznym nie miały możliwości ich uzyskania. Natomiast celem dekretu o przejęciu niektórych lasów było ich upaństwowienie, aby stanowiły one przedmiot własności ogólnonarodowej.
Nade wszystko jednak reforma rolna obejmowała nieruchomości rolne w takim znaczeniu, jakim zdefiniował je Trybunał Konstytucyjny w powołanej wyżej uchwale. Natomiast akt prawny z 12.12.1944 r. obejmował lasy i grunty leśne oraz związane z nimi obiekty i grunty wymienione w art. 1 pkt 2. Organ natomiast okoliczności powyższych w ogóle nie rozważył. Stwierdził jedynie - trafnie - iż akt wykonawczy do dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20.01.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12.12.1944 o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 4, poz. 16) nie przewidywało wydawania przez właściwy organ decyzji w przedmiocie przejęcia tych nieruchomości. Taka regulacja została zawarta jedynie w rozporządzeniu wykonawczym do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W § 5 tegoż rozporządzenia przewidziano orzekanie w drodze decyzji administracyjnej czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu. Skoro jednak część majątku o powierzchni ogólnej 124,2968 ha stanowiły lasy o powierzchni 82,17 ha i zostały one objęte orzeczeniem Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...].01.1949 r., a organ twierdzi, iż przepisy nie dopuszczały wydawania decyzji w zakresie lasów, jego obowiązkiem było rozważenie czy wobec powyższego nie doszło do rażącego naruszenia prawa przy wydaniu orzeczenia stwierdzającego, że cały majątek podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Niewątpliwie bowiem lasy w majątku ziemskim Z. G. przekraczały powierzchnię 25 ha, a zatem winny podlegać upaństwowieniu nie w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak twierdzi Minister, lecz na podstawie dekretu z dnia 12.12.1944 r. Na taki tryb upaństwowienia lasów wskazuje również dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych (vide wyrok NSA z dn. 10.03.03 r. sygn. akt IV SA 1046/01 oraz wyrok NSA z 06.08.1999 r., sygn. akt IV SA 138/98). Orzekanie o wyłączeniu lasów spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w oparciu o rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dniem 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - było w świetle poglądów wyrażonych w powołanych orzeczeniach niedopuszczalne. Kontrolowana zatem decyzja, której celem była ocena w postępowaniu nieważnościowym orzeczenia stwierdzającego, że cały majątek Z. G. podlegał przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - musi być zakwalifikowana jako naruszająca prawo procesowe w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt c) ustawy z dn. 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak na wstępie.
O kosztach orzeczono na mocy art. 200 i 205 § 2 powołanej ustawy.