IV SA/Wa 3080/19

IV SA/Wa 3080/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2020-07-10
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2019-12-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Sidorowska-Ciesielska
Monika Barszcz /przewodniczący/
Tomasz Wykowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I OSK 2434/20 - Wyrok NSA z 2024-03-06
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Barszcz, Sędziowie asesor WSA Anna Sidorowska-Ciesielska, sędzia WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant spec. Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2020 r. sprawy ze skargi J. N. i T. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę
Uzasadnienie
I. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej "Sądu") decyzją z dnia [...] października 2019 r. nr [...] (dalej "zaskarżoną decyzją/decyzją odwoławczą") Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej "Minister" albo "Organ"), po rozpatrzeniu odwołania: 1) J. N. i 2) T. N. (dalej "Skarżących"), reprezentowanych przez radcę prawnego M. N., od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r., znak: [...], stwierdzającej, że gorzelnia położona działce ewidencyjnej numer [...] w obrębie [...], gm. [...], wchodząca w skład Dóbr Ziemskich [...], powiat [...], woj. [...], których ostatnim właścicielem była H. N., podlegała przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3. poz. 13 ze zm.), dalej "dekret" – utrzymał decyzję Wojewody w mocy.
II. Przebieg postępowania, poprzedzający wydanie przez Ministra zaskarżonej obecnie decyzji odwoławczej, przedstawia się następująco:
1. Wnioskiem z dnia 9 października 2014 r. pełnomocnik Skarżących zwrócił się do Wojewody o wydanie decyzji stwierdzającej, że "nieruchomość gruntowa położona w obrębie [...]. gm. [...], działka ewidencyjna numer [...] (gorzelnia) wchodząca w skład dawnego majątku "Dobra Ziemskie [...]" ", nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
2. Decyzję z dnia [...] października 2015 r., znak: [...], Wojewoda stwierdził, że przedmiot wniosku nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. I lit. e) dekretu.
3. Decyzją z dnia [...] września 2017 r., znak: [...]., wydaną w następstwie rozpatrzenia odwołania Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] Filia w [...] (obecnie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa Oddział Terenowy w [...]) od decyzji Wojewody, Minister uchylił tę decyzję w całości i przekazał Wojewodzie sprawę do ponownego rozpoznania.
4. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. Wojewoda stwierdził, że przedmiot wniosku podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
5. Pełnomocnik Skarżących wniósł do Ministra odwołanie od decyzji Wojewody.
III. Jak już wcześniej wskazano, decyzją zaskarżoną obecnie Minister rozpoznał odwołanie Skarżących od decyzji Wojewody z dnia [...] kwietnia 2018 r., utrzymując tę decyzję w mocy.
Uzasadniając rozstrzygnięcie odwoławcze, Minister wskazał w szczególności, co następuje:
1. Znajdująca się w aktach sprawy ewidencja nieruchomości podlegających dekretowi, stan na dzień 1 stycznia 1950 r., przekazana przez Archiwum Akt Nowych, wskazuje na to, że majątek [...] posiadał ogólną powierzchnię 465,3 ha. w tym 422,8 ha użytków rolnych. Zgodnie z inną ewidencją przekazaną przez te Archiwum, powierzchnia ogólna majątku wynosiła 465 ha. Obszar ogólny przekraczający 400 ha (dokładnie 472 ha) wynika również z protokołu przejęcia majątku. Wymienione dokumenty potwierdzają więc, że przedmiotowy majątek spełniał przesłankę powierzchniową, wynikającą z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Dodatkowo, w ewidencji nieruchomości podlegających dekretowi, stan na dzień 1 stycznia 1950 r., jako podstawę przejęcia tego majątku wpisano art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
2. W dwóch z trzech wcześniej przytoczonych dokumentów jako właściciela wskazano H. N.. Jednakże zarówno z kopii księgi hipotecznej, jak i z wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] czerwca 1946 r. dotyczącego wpisu prawa własności nieruchomości ziemskiej [...] na rzecz Skarbu Państwa, wynika, że właścicielem majątku była H. N.. Z tego względu nie może być wątpliwości, że spadkobiercy H. N. są uprawnieni do wystąpienia z wnioskiem na podstawie § 5 rozporządzenia.
3. Przechodząc do oceny części dawnego majątku, obejmującej dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...] o powierzchni przekraczającej 5,45 ha, położoną w obrębie [...], gmina [...], stwierdzić trzeba, że działka ta, wbrew twierdzeniom wnioskodawców, nie obejmuje wyłącznie gorzelni. Jak bowiem wynika ze szkicu zespołu pałacowo - folwarcznego, znajdującego się na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa Ośrodka dokumentacji zabytków w [...], na aktualną działkę składały się: dawny sad - ogród, pole oraz obszar, na którym były zlokalizowane następujące budynki: 1) oficyna pałacowa, 2) stajnia cugowa z wozownią, 3) spichlerz, 4) stajnia koni roboczych - obora, 5) stara gorzelnia - spichlerz, 6) gorzelnia, 7) magazyn spirytusu, 8) cieplarnia i 9) kuźnia, a więc budynki stricte związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. W związku z tym twierdzenie odwołujących, że złożony przez nich wniosek obejmuje wyłącznie gorzelnię jest nieprawdziwy i sugeruje, że wnioskodawcy bezpodstawnie patrzą na charakter całej nieruchomości przez pryzmat jednego z budynków na niej posadowionego. Natomiast rozciąganie argumentów dotyczących zasadności przejęcia na reformę rolną gorzelni na całą działkę ewidencyjna [...], w sytuacji gdy wskazany teren (poza gorzelnią) obejmuje też użytki rolne (sad, pole) i zabudowania gospodarcze, jest nieuprawnione.
4. W tym kontekście za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 107 § 1 k.p.a. z uwagi na brak dokładnego określenia w zaskarżonej decyzji granic nieruchomości związanej z funkcjonowaniem gorzelni. Jednoznacznie wskazanym przedmiotem wniosku rozpoznanego kontrolowaną decyzją jest "nieruchomość gruntowa położona w obrębie [...], gm. [...], działka ewid. nr [...] (gorzelnia) wchodząca w skład dawnego majątku "Dobra Ziemskie [...]". Zatem nie można uznać, że Wojewoda orzekając zgodnie z zakresem wniosku, naruszył wymieniony przepis k.p.a. Dodać trzeba, że to wnioskodawca określa zakres postępowania, którego dotyczy jego żądanie. Organ administracji nie ma prawa do modyfikowania złożonego żądania. Skoro wnioskodawcy wprost wskazali, że ich żądanie dotyczy działki ewidencyjnej nr [...], to nie mogą podnosić zarzutu dotyczącego niewydzielenia w ramach tej nieruchomości budynku gorzelni. Jednocześnie należy mieć na względzie, że zgodnie z § 6 rozporządzenia, to strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju lub zwrócić się do organu o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Odwołujący tego rodzaju dowodu, dotyczącego samego budynku gorzelni, nie złożyli, co w kontekście wyraźnego wskazania we wniosku wszczynającym postępowanie, że dotyczy on działki ewidencyjnej nr [...], nie dawało organowi żadnych podstaw do uznania, że żądanie odnosi się jedynie do budynku gorzelni.
5. Oceniając zasadność przejęcia na cele reformy rolnej budynku gorzelni, oznaczonego na szkicu zespołu pałacowo - folwarcznego numerem [...], należy zacząć od tego, że był on położony w ramach zwartego zespołu budynków gospodarczych, w sposób wyraźny odgrodzonego od sąsiadującego z nim pałacu i parku. Co istotne, zespół folwarczny posiadał niezależne, bezpośrednie połączenie z drogą, zatem był w tym zakresie samowystarczalny, a nadto nie miał nawet komunikacyjnego związku z niegospodarczą częścią majątku. Podział całego założenia na dwie odrębne części o odmiennym przeznaczeniu potwierdza również opis znajdujący się w karcie Ośrodka dokumentacji zabytków w [...]. Wyróżnia on część rezydencjalną, obejmującą park z pałacem i folwarczną. Dominantę w części folwarcznej stanowił budynek gorzelni, zaś wnętrze miało charakter urbanistyczny - w odróżnieniu od części rezydencjalnej, której wnętrze miało cechy krajobrazowe. Rozgraniczenie terytorialne obu wymienionych części majątku zostało wyraźne zobrazowane zarówno na szkicu na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa Ośrodka dokumentacji zabytków w [...], jak i na szkicu będącym załącznikiem do dokumentacji ewidencyjnej parku zabytkowego w [...]. Dokumentacja zabytkowa poświęcona części folwarcznej majątku potwierdza z kolei, że przylegała ona bezpośrednio do głównej drogi biegnącej przez wieś. Od strony zachodniej sąsiadowała z polami uprawnymi, a od strony północnej z polami na terenie dawnego sadu - ogrodu, zaś od wschodu z częścią rezydencjalną. Główny wjazd na teren podwórza prowadził od południa pomiędzy budynkami spichlerza a budynkiem dawnej stajni koni roboczych. Przywołany opis jednoznacznie potwierdza, że była to część samodzielna, zupełnie odrębna od mieszkalnej, a do tego zorganizowana na potrzeby prowadzonej w majątku działalności gospodarczej, na co wskazuje charakter znajdującej się na nim zabudowy.
6. Przed przystąpieniem do oceny czy budynek gorzelni spełniał warunki określone w dekrecie, podkreślić trzeba, że na cele związane z reformą rolną przejmowane były nie tylko tereny wykorzystywane rolniczo, ale również tereny i obiekty, które mogły być wykorzystane na rzecz działalności rolniczej. Wynika z tego, że dekret obejmował również tereny i obiekty, które potencjalnie nadawały się do wykorzystania w działalności gospodarczej (wytwórczej) w rolnictwie.
Ze stwierdzenia, że przejęciu w trybie dekretu podlegały te nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej należy wyprowadzić wniosek, że przedsiębiorstwa wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, które do swojej produkcji wykorzystywały płody rolne, również podlegały przejęciu w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jako że wykorzystywały "owoce" działalności wytwórczej w rolnictwie. Zatem przedsiębiorstwa wykorzystujące wytwory działalności rolniczej również należy zaliczyć do działalności wytwórczej w rolnictwie. Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w art. 6 dekretu, zgodnie z którym "Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego". Z kontekstu normatywnego (zestawienia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i art. 6 dekretu) wynika, że zarząd obejmowany był nad nieruchomościami przejmowanymi w trybie art. 2 dekretu (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia I lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 949/17). Pojęcie przedsiębiorstwa przemysłu rolnego należy zatem odczytywać autonomicznie na gruncie dekretu, jeśli wchodziło w skład nieruchomości ziemskiej i podlegało przejęciu na cele reformy rolnej, jako służące i nadające się do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie. W tym kontekście nieuzasadnione są argumenty odwołujących, że gorzelnia nie podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. I lit. e) dekretu. Gorzelnia wykorzystywała do swojej działalności wytwory działalności rolniczej, a zatem była przedsiębiorstwem przemysłu rolnego określonym w art. 6 dekretu, które podlegało przejęciu na cele reformy rolnej. Twierdzenie to jest zgodne wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2005 r., sygn. akt I OSK 473/04, w którym wskazał, że "bez wątpienia do przedsiębiorstw przemysłu rolnego objętych zakresem art. 6 dekretu zaliczane są i były gorzelnie". Dodać w tym miejscu należy, że przejęciu podlegały również budynki gospodarcze, położone w obrębie części folwarcznej, gdyż ich charakter potwierdza możliwość wykorzystania i przydatność do prowadzenia działalności o charakterze rolniczym.
Z uwagi na powyższe, nie ulega wątpliwości, że gorzelnia to ze swej natury zakład wytwórczy spirytusu surowego z wykorzystaniem płodów rolnych (surowców skrobiowych - głównie ziemniaków, bądź cukrowych - trzcina cukrowa lub owoce), który pozostawał w pełnej symbiozie z częścią rolną majątku, a jego funkcjonowanie oparte było o pożytki z upraw rolnych. Z kolei istnienie w majątku budynków gospodarczych, takich jak m.in. stajnia cugowa z wozownią, spichlerz, stajnia koni roboczych - obora, magazyn spirytusu, cieplarnia czy kuźnia, można tłumaczyć wyłącznie wykorzystaniem ich do prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego też wszystkie wymienione obiekty o przeznaczeniu gospodarczym, mieszczą się w kategorii obiektów zdatnych do wykorzystania do działalności wytwórczej w rolnictwie i jako takie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
7. Przechodząc do pozostałych części działki ewidencyjnej nr [...] podkreślić trzeba, że poza podwórzem folwarcznym, którego immanentną częścią był budynek gorzelni, składały się one z użytków określonych jako dawny sad - ogród i pole. Wymienione użytki mieszczą się w kategorii użytków rolnych określonych w § 4 rozporządzenia, a co za tym idzie mogły zostać przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
8. Podsumowując, zarówno gorzelnia wraz z innymi budynkami o charakterze gospodarczym, położonymi w obrębie podwórza folwarcznego, jak i grunty o charakterze rolniczym składające się na dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...], podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jako użytki rolne oraz zabudowania i urządzenia gospodarcze wykorzystywane do działalności rolniczej prowadzonej w majątku.
9. W kontekście dokonanych ustaleń faktycznych nie znajdują uzasadnienia zarzuty podniesione w rozpoznawanym odwołaniu, które w istocie odnoszą się do argumentu związanego ze sposobem użytkowania gorzelni, prawidłowości zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w kontekście uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r.. sygn. akt W 3/89, oraz rozpoznanego już na stronie 5 i 6 decyzji zarzutu nieokreślenia granic nieruchomości związanej z funkcjonowaniem gorzelni. Nie można zgodzić się z odwołującymi, że nie ustalono sposobu użytkowania gorzelni, który ich zdaniem może mieć wpływ na ocenę jej przydatności w kontekście realizacji przepisów dekretu. Z punktu widzenia przeprowadzenia reformy rolnej, na co Minister zwrócił już uwagę, zasadnicze znaczenie miała możliwość wykorzystania nieruchomości na cele działalności rolniczej. Jak ustalono, gorzelnia przetwarzająca płody rolne z majątku z całą pewnością nadawała się do wykorzystania do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie. Ponadto z zeznań K. F. wynika, że budynek gorzelni był wykorzystywany zgodnie z jego przeznaczeniem, na potrzeby własne i dla zarobku. Należy przy tym zaznaczyć, że odwołujący nie przedstawili żadnego dowodu, który wskazywałby na inne wykorzystanie gorzelni, dlatego twierdzenia w tym zakresie uznać trzeba za dowolne. Bezpodstawny jest też zarzut dotyczący zastosowania przepisów dekretu w kontekście uchwały Trybunału Konstytucyjnego, gdyż jak ustalono na podstawie zebranego materiału dowodowego, nieruchomość objęta wnioskiem mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, a tym samym podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
IV. Pismem z dnia 27 listopada 2019 r. Skarżący wnieśli do tut. Sądu skargę na decyzję odwoławczą Ministra, podnosząc zarzuty naruszenia przez Organ następujących przepisów prawa:
1. art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu poprzez bezpodstawne przyjęcie, że objęta postępowaniem gorzelnia spełnia kryteria niezbędne do uznania jej za spełniającą wymogi nacjonalizacji, w tym:
a) poprzez błędną wykładnię pojęcia "nieruchomości ziemskie" oraz rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej, odbiegającą od ustalonych w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 roku sygn. akt: W 3/89 (zob. LEX nr 25203), oraz w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 roku, sygn. akt: I OPS 2/06 i 10 stycznia 2011 roku sygn. akt: I OPS 3/10, wedle której "(...) dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym";
b) poprzez bezpodstawne przyjęcie, że dekret o reformie rolnej stanowił podstawę nacjonalizacji nieruchomości innych niż grunty rolne, podczas gdy zarówno z literalnej wykładni powołanych przepisów jak i z aktualnego orzecznictwa jasno wynika, że przepisy te mają zastosowanie wyłącznie do terenów, a nie tzw. "obiektów";
c) poprzez bezpodstawne przyjęcie, że nieruchomość objęta postępowaniem jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym;
d) poprzez bezpodstawne przyjęcie, że występował związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem a pozostałą częścią majątku;
2. art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez niezasadne uznanie, że w decyzji z dnia 3 kwietnia 2018 r. Wojewoda wypełnił wszystkie założenia z wytycznych Ministra, zawartych w decyzji z dnia [...] września 2017 r., a tym samym zaniechanie przez Ministra podjęcia niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, tj. w szczególności poprzez:
- zaniechanie precyzyjnego ustalenia, jaka część obecnej działki o numerze ewidencyjnym [...] wchodząca w skład Dóbr Ziemskich [...], obręb [...], gm. [...], powiat [...], woj. [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN;
- niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i niezebranie pełnego materiału dowodowego, a w konsekwencji zaniechanie precyzyjnego ustalenia granic zespołu folwarcznego;
- utrzymanie wadliwej decyzji Wojewody w mocy pomimo zaniechania przez Wojewodę podjęcia wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i niezebranie pełnego materiału dowodowego, pomimo wyraźnych zaleceń Ministra;
- bezpodstawne przyjęcie, iż budynek gorzelni, oznaczony na szkicu zespołu pałacowo - folwarcznego numerem [...] położony był w ramach zwartego zespołu budynków gospodarczych, podczas gdy budynek gorzelni nie stanowił zwartego zespołu z budynkami gospodarczymi, gdyż oddzielony był od nich drogą wewnętrzną, co wynika także z dokumentów, które przywołano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji;
- nieustalenie zarówno przez Wojewodę jak i przez Ministra, w jakim zakresie gorzelnia wykorzystywała płody rolne pozyskiwane z części folwarcznej;
podczas gdy
- obowiązkiem organu administracji publicznej w sprawie o niepodpadanie nieruchomości pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jest dokładne ustalenie, czy była to nieruchomość ziemska;
- w przypadku innych nieruchomości należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa;
- oparcie rozstrzygnięcia na niekompletnym materiale dowodowym skutkuje wadliwością oceny wyrażonej w decyzji, a warunkiem prawidłowości rozstrzygnięcia jest jego oparcie na przeprowadzonym zgodnie z k.p.a. postępowaniu dowodowym;
- postępowanie odwoławcze polega na ponownym rozpoznaniu i rozstrzygnięciu sprawy administracyjnej, i organ odwoławczy nie może pominąć istotnych błędów i zaniechań w zbieraniu dowodów przez organ I instancji;
3. art. 7 i 77 k.p.a. poprzez zaniechanie zebrania wyczerpującego materiału dowodowego w sprawie oraz brak wszechstronnego zbadania i rozpatrzenia przez Ministra dowodów znajdujących się w aktach sprawy, skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanej przez Organ decyzji, a polegających na arbitralnym uznaniu, że:
a) gorzelnia będąca przedmiotem rozstrzygnięcia Wojewody była częścią znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej, a to z uwagi na swoje zlokalizowanie, to jest jej położenie w obrębie tzw. podwórza gospodarczego majątku, podczas gdy Organ rozpatrujący sprawę zobowiązany był do zebrania dowodów na okoliczność istnienia bądź nie istnienia funkcjonalnego związku z pozostałą częścią majątku ziemskiego o charakterze rolnym, zwłaszcza dowodów wykazujących rzeczywisty sposób użytkowania nieruchomości i budynku gorzeli, jego przeznaczenia i wykorzystania, umożliwiających ocenę powiązania z funkcjonowaniem całego gospodarstwa;
b) gorzelnia stanowiła część majątku o charakterze ziemskim, ponieważ nie przynależała do części dworsko — parkowej, a znajdowała się w obrębie podwórza gospodarczego, w sąsiedztwie zabudowań gospodarczych, która to okoliczność nawet w przypadku potwierdzenia jej stosownymi dokumentami, nie przesądza rolnego charakteru nieruchomości zabudowanej gorzelnią, wobec braku określenia przez Organy sposobu jej wykorzystania, rodzaju działalności, do której gorzelnia była wykorzystywana i uzyskania dowodów ustalających przedmiotowe istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne;
c) budynek gorzelni, oznaczony na szkicu zespołu pałacowo — folwarcznego numerem [...] położony był w ramach zwartego zespołu budynków gospodarczych, podczas gdy budynek gorzelni nie stanowił zwartego zespołu z budynkami gospodarczymi, gdyż oddzielony był od nich drogą wewnętrzną, co wynika także z dokumentów, które przywołano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji;
4. art. 7 i 8 k. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:
a) niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy, w szczególności polegające na zaniechaniu ustalenia przez Organ kluczowej dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności sposobu użytkowania gorzelni oraz rodzaju działalności prowadzonej z wykorzystaniem gorzelni w chwili przejęcia nieruchomości na własność Państwa na mocy przepisów dekretu PKWN;
b) brak przedstawienia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dowodów, na podstawie których Organ ustalił związek funkcjonalny części nieruchomości określanej jako gorzelnia z pozostałym majątkiem przejętym na cele reformy rolnej, a tym samym poprzestanie na arbitralnym stwierdzeniu, iż nieruchomość oznaczona jako działka o numerze ewidencyjnym [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN;
- które to zaniechania i nieprawidłowości na etapie postępowania dowodowego skutkowały dowolną i arbitralną, a przez to wadliwą oceną charakteru prawnego nieruchomości zabudowanej budynkiem gorzelni, a w konsekwencji niezasadnym, bo nie potwierdzonym wystarczającymi dowodami, uznaniem, że nieruchomość ta była nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu PKWN.
5. art. 107 § 1 k.p.a. poprzez brak dokładnego określenia w zaskarżonej decyzji granic części majątku wykorzystywanej w celach przemysłowych, to jest granic nieruchomości związanej z funkcjonowaniem gorzelni, stanowiącej składnik majątków o nierolniczym charakterze, które to ustalenia są niezbędne i warunkują pełne i prawidłowe rozpoznanie wniosku o stwierdzenie niepodlegania tej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu PKWN o reformie rolnej;
6. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji Wojewody [...], podczas gdy
- wobec istotnych braków postępowania wyjaśniającego Organ II instancji winien był albo uchylić ww. decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia Organowi I instancji ewentualnie, po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania wyjaśniającego, uchylić tę decyzję i orzec co do istoty spraw)' (naruszenie art. 138 § 2 względnie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.);
- dokładne ustalenie istnienia związku funkcjonalnego ma istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, gdyż dopiero wtedy można orzekać o podpadaniu nieruchomości pod działanie przepisów dekretu;
7. art. 107 § 3 w zw. z art. 8 k.p.a. poprzez stwierdzenie, że gorzelnia została przejęta zgodnie z celami reformy rolnej przewidzianymi dekretem PKWN, pomimo braku szczegółowego wykazania tego celu i uzasadnienia, w jakim zakresie przejęta nieruchomość taki cel reformy realizowała;
8. art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP, polegające na wadliwym zastosowaniu powszechnie obowiązującego stanowiska wyrażonego w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 roku (sygn. akt: W 3/89, opublik. w OTK 1990, poz- 26) stwierdzającej, że "intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich czyści, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez inne podmioty ";
9. art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 158 § 2 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie sprawy w sposób wszechstronny i zgodnie z tzw. zasadą proporcjonalności (wyrażoną w art. 7 k.p.a. i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP — zob. artykuł Huberta Izdebskiego "Zasada proporcjonalności a władza dyskrecjonalna administracji publicznej w świetle polskiego orzecznictwa sądowego" w: Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 1(28)/2010) oraz brak uwzględnienia słusznego interesu strony.
V. W odpowiedzi na skargę, udzielonej pismem z dnia 23 grudnia 2019 r., Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.
VI. Na rozprawie przed Sądem w dniu 10 lipca 2020 r. pełnomocnik Skarżących uzupełnił zarzuty skargi o zarzut naruszenia przez Organ art.107 § 3 k.p.a., polegającego na nieodniesieniu się do kwestii oddzielenia budynku gorzelni od pozostałej części majątku za pośrednictwem ogrodzenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
VII. Sąd rozpoznał skargę na decyzję Ministra z racji sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polegającego na kontrolowaniu działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych – t.j. Dz.U. z 2018 r., poz.2107 z późn. zm.). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2018 poz.1302 z późn. zm. – zwanej dalej "p.p.s.a.").
Uwzględnienie przez wojewódzki sąd administracyjny skargi na orzeczenie organu administracji jest dopuszczalne tylko w razie stwierdzenia w toku kontroli tego orzeczenia naruszeń prawa wymienionych w art.145 § 1 p.p.s.a.
W świetle przywołanego przepisu sąd administracyjny:
1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:
a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,
b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,
c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;
2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;
3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.
Naruszeń, które mogłyby stanowić podstawę do zastosowania w niniejszej sprawie środków o których mowa powyżej, Sąd nie stwierdził.
VIII. Kontrola legalności decyzji odwoławczej Ministra prowadzi do następujących wniosków:
1. Przedmiot kontrolowanego postępowania administracyjnego został uregulowany w §5 i §6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz.51), dalej "rozporządzenia". Orzekające w tym trybie organy były zatem zobowiązane do rozstrzygnięcia na wniosek Skarżących, czy wskazana w tym wniosku część Dóbr Ziemskich [...], powiat [...], woj. [...], których ostatnim właścicielem była H. N. (tj. część stanowiąca działkę nr [...] z obrębu [...], gm. [...]), podlegała przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Trafnie uznał Wojewoda i Minister, iż przedmiot wniosku Skarżących podpadał pod działanie w/w przepisu dekretu. Wbrew zarzutom skargi kontrolowane postępowanie przeprowadzono z pełnym poszanowaniem przepisów k.p.a., w tym w szczególności poprzez wyczerpujące i wszechstronne zgromadzenie i rozpatrzenie materiału dowodowego, a wydane rozstrzygnięcia znajdują pełne poparcie w prawie materialnym.
2. Stan sprawy, regulujący przedmiot sprawy, przedstawia się następująco:
2.1. Przepis art.2 ust.1 lit.e dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej będą przeznaczone nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Podkreślić należy, iż nieruchomości wymienione m.in. w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa niezwłocznie, co oznacza powstanie skutku prawnego z dniem wejścia tego dekretu w życie (por. wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 942/19). W/w przejście własności odbywało się zatem z wyłączeniem czynności organów administracyjnych (tj. nie wymagało wydania w tym przedmiocie decyzji administracyjnej).
W konsekwencji powyższego, w myśl art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu w księgach wieczystych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 45, poz. 204), następnie art. 1 ust. 4 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r., obowiązującego od dnia 30 sierpnia 1946 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 233) - wpisy na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, i e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej następowały na wniosek właściwego urzędu ziemskiego, a w myśl art. 1 ust. 1 powołanego dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. tytułem do dokonania takich wpisów było zaświadczenie wydane przez wojewódzki urząd ziemski, stwierdzające, że cała nieruchomość ziemska, uregulowana w księdze wieczystej, podpada pod działanie powołanych wyżej przepisów dekretu.
2.2. Z racji tego, iż realizacja reformy rolnej była często dokonywana w sposób wadliwy, albowiem z różnych względów przejmowane nieruchomości niejednokrotnie nie spełniały kryteriów określonych w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu, ówczesny ustawodawca przewidział w § 5 i 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. stosowny tryb, umożliwiający naprawienie skutków takich nieprawidłowości.
Stosownie do § 5 rozporządzenia:
Orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. (1) pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich (ust.1).
Od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo odwołania za pośrednictwem tegoż urzędu w ciągu dni 7, licząc od dnia następnego po doręczeniu decyzji, do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych (usy.2).
Stosownie do § 6 rozporządzenia:
Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt.
Jak ostatecznie przesądzono w uchwale 7 sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10 (publ. CBOSA): "Paragraf 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. R.P. Nr 10, poz. 51 ze zm.) może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. R.P. Nr 4, poz. 17 ze zm.).".
Oczywistym jest przy tym, iż na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tym samym nie wyłączając możliwości orzekania o tym, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taka nie jest, czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską – wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2007 r., sygn. akt I OSK 1826/06, publ. CBOSA.
2.3. Źródłem istotnych wątpliwości co do przedmiotowego zakresu art.2 ust.1 lit.e dekretu, tj. co do rodzaju objętych tym przepisem nieruchomości, przechodzących na własność Państwa, jest to, iż ani przepisy dekretu ani żadne inne regulacje prawa powszechnie obowiązującego w dacie jego wejścia w życie, nie definiowały pojęcia "nieruchomość ziemska". Pojęcie to poddano zatem wykładni w orzecznictwie sądowym, w którym podkreśla się (np. w wyroku z dnia 29 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2947/15, publ. CBOSA), w ślad za uzasadnieniem uchwały NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie odnosiło się to do wszystkich nieruchomości, które mogły być nazwane jako "ziemskie", ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a-e dekretu. Użyte w dekrecie PKWN pojęcie "nieruchomości ziemskiej" należy zatem rozumieć jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Stanowisko to koresponduje uzasadnieniem uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (Dz. U. Nr 66, poz. 396) oraz uzasadnieniem uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r., sygn. akt W 15/95 (Dz. U. Nr 54, poz. 572) gdzie przyjęto, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, a zatem reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej.
Odnotować w tym kontekście należy, iż w uzasadnieniu w/w uchwały NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 wskazano, co następuje: "Przeważająca część dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego, a także Trybunału Konstytucyjnego akceptuje stanowisko, że na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu, tym samym nie wyłączając możliwości orzekania o tym, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską (uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26, s. 174; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991 r. sygn. akt III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r. sygn. akt III ARN 77/94, OSNP 1995, nr 14, poz. 167; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r. sygn. akt III CKN 1492/00, "LEX" nr 78867; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 2004 r. sygn. akt III CK 296/03, Biul. SN 2005, nr 1, poz. 11; (...); wyrok NSA z dnia 28 grudnia 1994 r. sygn. akt II SA 250/94, ONSA 1996, z. 1, poz. 22; (...); wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04, ONSAiWSA 2004, z. 1, poz. 20; wyrok NSA z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt OSK 1518/04).".
Wynika stąd zatem, iż przejęciu na potrzeby reformy rolnej, na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu podlegała także i taka część nieruchomości ziemskiej, która sama wprawdzie nie miała charakteru rolniczego, niemniej pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską, posiadającą charakter rolniczy.
Zaznaczyć należy, iż pojęcie "związku funkcjonalnego" nie jest pojęciem prawnym (tj. pojęciem używanym przez system prawa w dacie wejścia dekretu w życie) a pojęciem wypracowanym przez orzecznictwo sądowe, zdefiniowanym ogólnie jako występowanie trwałego i intensywnego powiązania pomiędzy nierolniczą a rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej, skutkującego koniecznością uznania, iż rolnicza część nieruchomości ziemskiej nie może bez w/w części nierolniczej prawidłowo funkcjonować bądź też funkcjonowanie to byłoby nadmiernie utrudnione.
2.4. Odnotować należy, iż zdecydowana większość wypowiedzi licznego orzecznictwa sądowego na temat wykładni pojęć "nieruchomość ziemska" i "związek funkcjonalny" została poczyniona na użytek spraw, dotyczących stwierdzenia podpadania albo niepodpadania pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu zespołów pałacowo – parkowych oraz dworsko – parkowych. Nie ulega jednakże wątpliwości, iż wypracowane tam wytyczne znajdują zastosowanie przy ocenie podpadania pod działanie art.2 ust.1 lit. e dekretu wszelkiego rodzaju części nieruchomości ziemskiej, objętej wnioskiem byłych właścicieli lub spadkobierców, opartym na § 5 i 6 rozporządzenia, w tym także do takich gruntów, na których w dacie wejścia w życie dekretu znajdowały się przedsiębiorstwa, a które uznano za składniki nieruchomości ziemskiej, podlegające upaństwowieniu w ramach reformy rolnej (jako przedsiębiorstwa przemysłu rolnego).
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko co do generalnego charakteru związków zachodzących pomiędzy przedsiębiorstwem posadowionym na nieruchomości ziemskiej a rolną częścią tej nieruchomości, zajęte w orzeczeniach tut. Sądu z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14 oraz w wyroku NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3432/15, publ. CBOSA, oddalającym skargę kasacyjną od w/w wyroku tut. Sądu.
W wyroku tut. Sądu z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14, trafnie podkreślono zatem, iż: "Podkreślić w tym miejscu należy, że ze stwierdzenia, iż przejęciu w trybie dekretu podlegały te z nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej oraz z przedstawionego wyżej rozumienia związku funkcjonalnego należy wyprowadzić wniosek, że przedsiębiorstwa wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, które do swojej produkcji wykorzystywały płody rolne z pozostałej części nieruchomości ziemskiej, również podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, jako że związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym a przedsiębiorstwem wykorzystującym "owoce" działalności wytwórczej w rolnictwie był nierozerwalny, w tym sensie, że jednego rodzaju działalność nie była możliwa bez drugiej, a zatem przedsiębiorstwa wykorzystujące wytwory działalności rolniczej również należy zaliczyć do działalności wytwórczej w rolnictwie. Potwierdza to treść art. 6 dekretu, zgodnie z którym "Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego." Z kontekstu normatywnego (zestawienia art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu) wynika, że zarząd obejmowany był nad nieruchomościami przejmowanymi w trybie art. 2 dekretu, a nie jak podnosi się w skardze spadkobierców właściciela, że możliwe było objęcie w tym trybie zarządu państwowego również nad nieruchomościami nieprzejętymi na własność państwa. Pojęcie przedsiębiorstwa przemysłu rolnego należy zatem odczytywać autonomicznie na gruncie dekretu, jeśli wchodziły w skład nieruchomości ziemskiej i podlegały przejęciu razem z pozostałą częścią tej nieruchomości o charakterze rolnym, ze względu na związek funkcjonalny pomiędzy działalnością wytwórczą w rolnictwie. Z tego punktu widzenia nieuzasadnione są zarzuty skargi spadkobierców właściciela, że przejęciu w trybie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu nie podlegały nieruchomości zabudowane budynkami browaru (pkt 16 zestawienia zawartego w rozważaniach sądu), wytwórni wódek i likierów (pkt 17), przemysłu gorzelnianego (pkt 18) i młyna (pkt 20). Wszystkie te przedsiębiorstwa wykorzystywały do swojej działalności, jak wykazał Minister w uzasadnieniu decyzji, wytwory działalności rolniczej pochodzące z pozostałej części nieruchomości ziemskiej. Były więc funkcjonalnie powiązane z działalnością wytwórczą w rolnictwie i w tym sensie, jako przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, podlegały przejęciu wraz z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Zbliżony tok rozumowania można odnaleźć między innymi w wyroku NSA z dnia 2 marca 2005 r., OSK 473/04 (LEX nr 1275344).".
W wyroku NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3432/15, trafnie wskazano natomiast, co następuje: "Analiza większości dorobku orzeczniczego, w tym i orzeczeń przywołanych przez skarżących wskazuje, że o uznaniu danej nieruchomości za podpadającą lub nie pod działanie dekretu nie decyduje wyłącznie jej jedna cecha czy to w postaci istniejącej na niej zabudowy (mieszkaniowej, usługowej, przemysłowej itp.), czy jej oznaczenie w katastrze lub dawnym wykazie hipotecznym, czy też samo jej położenie w granicach miasta lub wsi, bądź w sąsiedztwie czy otoczeniu gruntów o określonym przeznaczeniu czy funkcji. Nie jest rozstrzygająca także sama możliwość przeznaczenia danej nieruchomości na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu. Wypracowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym koncepcja tak zwanego związku funkcjonalnego badanej części nieruchomości z nieruchomością ziemską, której nie trzeba już kolejny raz w niniejszej sprawie przedstawiać, a którą kierował się organ odwoławczy i Sąd pierwszej instancji zakłada badanie wszelkich związków w tym terytorialnych, organizacyjnych, finansowych danej nieruchomości z pozostałą częścią majątku. To, że koncepcja ta, a tym samym i wykładnia omawianego przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przyjęta przez organ odwoławczy, a zaakceptowana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie była prawidłowa dowodzi właśnie całość wydanego w sprawie rozstrzygnięcia organu odwoławczego. Wykładnia ta bowiem z jednej strony pozwoliła uznać za wyłączone spod działania dekretu zabudowane nieruchomości miejskie o funkcjach usługowych, a także cały zespół pałacowo - parkowy (...) wraz z przynależnym do niego kompleksem zabudowań gospodarczych i gruntami stanowiącymi użytki rolne, nieruchomości zabudowane zakładami przemysłowymi nie związanymi z przemysłem rolnym (tartak i cegielnię), zespół dworsko – parkowy w (...) i inne, z drugiej natomiast nie pozwoliła uwzględnić wniosku spadkobierców dawnego właściciela nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do nieruchomości zajętych pod zakłady przemysłowe związane z przetwórstwem płodów rolnych. Nie wyłączone przez organ w trybie § 5 rozporządzenia nieruchomości zajęte pod dawny browar, wytwórnię wódek i likierów, gorzelnię, jak wynika ze zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji, w przeciwieństwie do tych co do których rozstrzygnięto odmiennie, pozostawały w pełnej symbiozie z częścią rolną majątku, a ich funkcjonowanie oparte było o pożytki z upraw rolnych, sadów, ogrodów i pól. Podobnie ścisłe związki występowały między tymi częściami nieruchomości na których znajdował się młyn i spichlerze a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.".
3. Odniesienie w/w uwarunkowań prawnych do stanu faktycznego niniejszej sprawy prowadzi do następujących wniosków:
3.1. Swoją ocenę co do podpadania przedmiotu wniosku pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu Minister oparł na następujących przesłankach:
(i) Przedmiotem wniosku (zgodnie z jego brzmieniem – "nieruchomość gruntowa położona w obrębie [...], gm. [...], działka ewid. nr [...] (gorzelnia) wchodząca w skład dawnego majątku "Dobra Ziemskie [...]") jest cała działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni przekraczającej 5,45 ha, położona w obrębie [...], gmina [...], a nie wyłącznie ta jej część, na której posadowiony jest budynek gorzelni. Na działkę tę składały się: dawny sad - ogród, pole oraz obszar, na którym były zlokalizowane następujące budynki: 1) oficyna pałacowa, 2) stajnia cugowa z wozownią, 3) spichlerz, 4) stajnia koni roboczych - obora, 5) stara gorzelnia - spichlerz, 6) gorzelnia, 7) magazyn spirytusu, 8) cieplarnia i 9) kuźnia, a więc budynki stricte związane z prowadzeniem działalności gospodarczej;
(ii) Cała w/w działka nr [...] stanowiła część nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym, podpadającą pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu;
(iii) Podpadanie w/w działki w części, na której posadowiony został budynek gorzelni, wynika z następujących przesłanek:
a) Na cele związane z reformą rolną przejmowane były nie tylko tereny wykorzystywane rolniczo, ale również tereny i obiekty, które mogły być wykorzystane na rzecz działalności rolniczej. Dekret obejmował zatem również tereny i obiekty, które potencjalnie nadawały się do wykorzystania w działalności gospodarczej (wytwórczej) w rolnictwie. Przedsiębiorstwa wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, które do swojej produkcji wykorzystywały płody rolne, również podlegały przejęciu w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jako że wykorzystywały "owoce" działalności wytwórczej w rolnictwie. Przedsiębiorstwa wykorzystujące wytwory działalności rolniczej również należy zaliczyć do działalności wytwórczej w rolnictwie. Gorzelnia wykorzystywała do swojej działalności wytwory działalności rolniczej, a zatem była przedsiębiorstwem przemysłu rolnego określonym w art. 6 dekretu, które podlegało przejęciu na cele reformy rolnej;
b) Budynek gorzelni był położony w ramach zwartego zespołu budynków gospodarczych, w sposób wyraźny odgrodzonego od sąsiadującego z nim pałacu i parku.
(iv) Z kolei istnienie w majątku budynków gospodarczych, takich jak m.in. stajnia cugowa z wozownią, spichlerz, stajnia koni roboczych - obora, magazyn spirytusu, cieplarnia czy kuźnia, można tłumaczyć wyłącznie wykorzystaniem ich do prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego też wszystkie wymienione obiekty o przeznaczeniu gospodarczym, mieszczą się w kategorii obiektów zdatnych do wykorzystania do działalności wytwórczej w rolnictwie i jako takie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
(v) Poza podwórzem folwarcznym, którego immanentną częścią był budynek gorzelni, składały się one z użytków określonych jako dawny sad - ogród i pole. Wymienione użytki mieszczą się w kategorii użytków rolnych określonych w § 4 rozporządzenia, a co za tym idzie mogły zostać przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
(vi) Zarówno gorzelnia wraz z innymi budynkami o charakterze gospodarczym, położonymi w obrębie podwórza folwarcznego, jak i grunty o charakterze rolniczym składające się na dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...], podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jako użytki rolne oraz zabudowania i urządzenia gospodarcze wykorzystywane do działalności rolniczej prowadzonej w majątku.
Oceny te, znajdujące pełne pokrycie w materiale dowodowym sprawy, obejmującym w szczególności: (-) szkic zespołu pałacowo - folwarcznego, znajdujący się na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa Ośrodka dokumentacji zabytków w [...], (-) kartę Ośrodka dokumentacji zabytków w [...], (-) szkic – załącznik do dokumentacji ewidencyjnej parku zabytkowego w [...], (-) dokumentację zabytkową poświęconą części folwarcznej majątku [...], uznać należy za całkowicie trafne.
3.2. Nie ma przy tym istotnego znaczenia w sprawie to, czy część nieruchomości, na której była posadowiona gorzelnia, winna być kwalifikowana ściśle jako część nieruchomości ziemskiej, służąca do działalności wytwórczej w rolnictwie (tak jak przyjął Organ, uznając iż powyższe zwalnia go z dokonywania ustaleń na okoliczność istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy w/w częścią nieruchomości ziemskiej a działalnością rolniczą, co byłoby konieczne, gdyby chodziło o część nieruchomości nie służącą do działalności wytwórczej w rolnictwie), czy też jako część nieruchomości ziemskiej, która wprawdzie nie służyła bezpośrednio do działalności wytwórczej w rolnictwie, niemniej która pozostawała w funkcjonalnym związku z działalnością rolniczą (jako zakład przetwórstwa rolniczego, przetwarzający płody rolne). Przyjęcie nawet, w ślad za przywołanymi wcześniej orzeczeniami tut. Sądu z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14 oraz w wyroku NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3432/15, iż gorzelnię należałoby traktować w drugi z opisanych wyżej sposobów, tj. jako część nieruchomości ziemskiej, funkcjonalnie powiązaną z działalnością rolną (poprzez sam fakt przetwarzania płodów rolnych), wystarcza już bowiem do uznania, iż taka część nieruchomości podpada pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu. Tym samym, pomimo zajęcia przez Ministra stanowiska, iż w niniejszej sprawie nie zaistniała potrzeba badania funkcjonalnego powiązania gorzelni z rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej, stwierdzić należy, iż powiązanie to wynika jednoznacznie już z samej natury przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, przetwarzającego płody rolne, czego zresztą normatywnym odzwierciedleniem jest uwzględnienie przedsiębiorstw przemysłu rolnego w art.6 dekretu.
Stwierdzić także należy, iż okolicznością dostatecznie potwierdzającą istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy przedsiębiorstwem gorzelnianym a nieruchomościami rolnymi jest sama, nie budząca wątpliwości, potencjalna możliwość wykorzystywania do produkcji spirytusu surowca "rodzimego", abstrahująca od rzeczywistego udziału takiego surowca w produkcji w dacie wejścia dekretu w życie. Okoliczność ta zwalniała organ odwoławczy z obowiązku dokonywania pogłębionych ustaleń w przedmiocie proporcji surowca "rodzimego" do surowca "zewnętrznego", wykorzystywanych do produkcji w tej dacie.
Należy w tym zakresie wyprowadzać wnioski nawet dalej idące, tj. przyjąć, iż dopuszczalność przejęcia na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu na własność Państwa przedsiębiorstwa przemysłu rolnego nie była uzależniona od wykazania, że przedsiębiorstwo to prowadziło działalność ściśle w dacie wejścia dekretu w życie. Przejściowa przerwa w działalności przedsiębiorstwa, której nie towarzyszyła utrata przez nie charakteru zorganizowanego zespołu składników majątkowych, przeznaczonych do przetwarzania płodów rolnych, połączona z trwałą i zamierzoną przez jego właściciela zmianą przeznaczenia tej części nieruchomości na cele, oczywiście nie związane z działalnością rolniczą (przy czym znaczenie w tym kontekście należy przypisywać nie samym deklaracjom, intencjom, czy planom właściciela ale wyłącznie realnym działaniom tego podmiotu, które doprowadziły do zmiany sposobu korzystania z nieruchomości przed wejściem dekretu w życie), nie dawała bowiem podstaw do przyjmowania, iż byt takiego przedsiębiorstwa ustał. Materiał dowodowy sprawy nie potwierdza, aby przed wejściem dekretu w życie przedmiotowe przedsiębiorstwo przemysłu rolnego (gorzelnia) uległo przekształceniom, o których mowa powyżej.
3.3. Nie można przyjąć, że przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły co do zasady stanowić podstawy prawnej do przejęcia na własność Państwa – wraz z całą nieruchomością ziemską, spełniającą kryteria z art.2 ust.1 lit. dekretu – gruntu z gorzelnią, stanowiącego część tej nieruchomości albowiem wyłączną podstawę prawną do takiego przejęcia miałaby w ówczesnym czasie stanowić przepisy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przepisy w/w ustawy z 1946 r. znajdowały bowiem zastosowanie wyłącznie do tych gorzelni, które nie wchodziły w skład nieruchomości ziemskich. Gorzelnie wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, zostały natomiast, jako części takich nieruchomości, objęte dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej.
3.4. Nie można podzielić generalnego zapatrywania skargi, iż dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie przewidywał upaństwawiania w ramach reformy obiektów (a wyłącznie grunty). O ile bezspornym jest, iż dekretem nie można było objąć obiektów mieszkalnych (tj. w szczególności dworów i pałaców, chyba że w sposób oczywisty, przed wejściem dekretu w życie, właściciel nieruchomości ziemskiej w trwały sposób zmienił sposób korzystania z tych obiektów na związany bezpośrednio z obsługą działalności rolniczej), czy też generalnie obiektów nie powiązanych z działalnością rolniczą, o tyle przyjmowanie, iż wyłączenie to miałoby dotyczyć obiektów ewidentnie powiązanych z taką działalnością, takich jak: stodoły, obory, chlewy, spichrze, itp., nie wytrzymuje próby krytyki. Konsekwentnie zatem przejęciu cele reformy podlegały obiekty wchodzące w skład przedsiębiorstw przemysłu rolnego (w tym obiekty gorzelni).
3.5. W świetle wykazanego wcześniej naturalnego i ścisłego powiązania przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (w tym gorzelni), a zatem przedsiębiorstwa, którego istota funkcjonowania sprowadza się do przetwarzania płodów rolnych, z działalnością rolną, nie może ulegać wątpliwości, iż wywodzone przez Skarżących ewentualne topograficzne wyodrębnienie obiektu gorzelni z podwórza gospodarczego za pośrednictwem drogi wewnętrznej czy też ogrodzenia, nie stanowi okoliczności mogącej mieć istotne znaczenie dla oceny, czy przedmiotowa gorzelnia podpadała pod działanie art.2 ust.1 lit. dekretu, czy też nie. Stanowczego podkreślenia wymaga, iż stwierdzenie niepodpadania przedmiotowego składnika majątkowego pod działanie w/w przepisu byłoby dopuszczalne tylko w razie bezspornego wykazania, że przed wejściem dekretu w życie składnik ten trwale utracił charakter przedsiębiorstwa przemysłu rolnego – gorzelni, tj., że trwale utracił zdolność do przetwarzania płodów rolnych na potrzeby produkcji spirytusu. Jak już zaznaczono, materiał dowodowy sprawy nie daje podstaw do przyjmowania, iż tak właśnie się stało.
3.6. Nie można podzielić stanowiska skargi, że prawidłowe rozpatrzenie wniosku Skarżących wymagało poczynienia przez organy szczegółowych ustaleń w kwestii powierzchni tej części działki nr [...], która została zajęta na potrzeby gorzelni. Trafnie wskazał w tym kontekście Minister, że: (-) określenie przedmiotu postępowania należało do wnioskodawców, czyli Skarżących, (-) wskazali oni, że ich żądanie dotyczy nieruchomości gruntowej położonej w obrębie [...], gm. [...], odpowiadającej działce ewidencyjnej nr [...] (gorzelnia) wchodzącej w skład dawnego majątku "Dobra Ziemskie [...]", (-) wobec nieprzedłożenia przez Skarżących dowodu pomiarowego, dotyczącego części wymienionej działki ewidencyjnej, a także z uwagi na brak zwrócenia się do organu o sporządzenie takiego dokumentu, zasadne było dokonanie oceny podpadania pod dekret budynku gorzelni, w kontekście całej działki ewidencyjnej wymienionej we wniosku wszczynającym postępowanie.
W świetle powyższych okoliczności wniesioną skargę należy uznać za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.