I OSK 1693/06

I OSK 1693/06 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2006-10-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-10-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Barbara Adamiak /przewodniczący/
Izabella Kulig - Maciszewska /sprawozdawca/
Małgorzata Pocztarek
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 267/05 - Postanowienie NSA z 2006-10-20
IV SA/Wa 187/04 - Wyrok WSA w Warszawie z 2004-11-03
Skarżony organ
Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 185 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Barbara Adamiak Sędziowie Izabella Kulig-Maciszewska (spr.) NSA Małgorzata Pocztarek Protokolant Iwona Sadownik po rozpoznaniu w dniu 13 października 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. S. i PPH "P." Sp. z o.o. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 listopada 2004 r. sygn. akt IV SA/Wa 187/04 w sprawie ze skarg E. S. i PPH "P." Sp. z o.o. na decyzję Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o nacjonalizacji przedsiębiorstwa i zatwierdzenie protokołu 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz E. S. kwotę 380 zł /trzysta osiemdziesiąt złotych/, a na rzecz Przedsiębiorstwa Produkcyjno – Handlowego "P." Sp. z o.o. kwotę 440 zł /czterysta czterdzieści złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 3 listopada 2004 r. sygn. akt IV SA/Wa 187/04 oddalił skargi E. S. i Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego "P." Sp. z o.o. na decyzję Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] Nr [...], w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o nacjonalizacji przedsiębiorstwa i zatwierdzenie protokołu.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...], stwierdzającą na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 157 § 1 i 2 k.p.a. nieważność orzeczenia nr 62 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 27 grudnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa Huta Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...], ul. [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 16 stycznia 1950 r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego: przedsiębiorstwa Huta Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...], ul. [...].
W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, iż Przedsiębiorstwo p.n. Huta Szkła "O." przejęto na własność Państwa na podstawie zarządzenia przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstwa w [...]. Przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało umieszczone w wykazie przedsiębiorstw podlegających przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17) ogłoszonym w Warszawskim Dzienniku Wojewódzkim z dnia 15 grudnia 1946 r. Nr 22, poz. 112.
Wojewódzka Komisja do spraw upaństwowienia w [...] postanowiła w dniu 23 lipca 1947 r. skreślić przedmiotowe przedsiębiorstwo z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu z tego względu, że w hucie znajduje się tylko jedna wanna 6-cio otworowa czynna, druga zaś zużyta 5-otworowa musi być traktowana, jako wanna zastępcza, a z uwagi na zniszczenia zdolność zatrudnienia można podnieść z 45 do 55 pracowników na jedną zmianę.
Główna Komisja do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w Warszawie po rozpatrzeniu odwołania Warszawskiej Dyrekcji Przemysłu Miejscowego w [...] postanowieniem z dnia 13 maja 1948 r. zatwierdziła postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w [...] o skreśleniu Huty Szkła "O." z wykazu przedsiębiorstw. Następnie ta sama Główna Komisja postanowieniem z dnia 8 listopada 1948 r. uchyliła własne postanowienie z dnia 13 maja 1948 r. i przekazując sprawę Komisji do ponownego rozpatrzenia na skutek wniosku z dnia 5 lipca 1948 r. Ministra Przemysłu i Handlu złożonego w trybie § 61 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 62), w którym podniósł, że przedmiotowe przedsiębiorstwo podlega przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Ustalono bowiem, że huta posiada dwie wanny (jedną produkcyjną, drugą tzw. zastępczą) oraz zdolna jest zatrudnić przy produkcji i zatrudnia 50 pracowników na jedną zmianę.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Główna Komisja postanowieniem z dnia 25 listopada 1948 r. postanowiła przedstawić wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa Huty Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...], ul. [...], uznając, że "huta kilku wannowa posiadająca wanny o więcej niż 4 otworach, winna posiadać i posiada zdolność zatrudnienia na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników".
W dniu 27 grudnia 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu wydał orzeczenie Nr 62 o przejęciu na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowej gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17) oraz § 65 ust. 1 i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz.62) przedmiotowego przedsiębiorstwa.
Przepis art. 3 ust. 1 lit. B, cyt. wyżej ustawy stanowił, że za odszkodowaniem przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników.
Rada Ministrów w rozporządzeniu z dnia 19 grudnia 1946 r. (Dz. U. z 1947 r. Nr 2, poz. 7) wydanym w oparciu o deklarację zawartą w ww. ustawie, w § 1 lit. A pkt 7 podwyższyła w hutach szkła dolną granicę zdolności zatrudnienia do 100 pracowników na jedną zmianę, o ile posiadają nie więcej niż jedną wannę.
Organ naczelny po dokonaniu analizy zgromadzonego materiału dowodowego uznał, że orzeczenie nr 62 Ministra Przemysłu i Handlu z 27 grudnia 1948 r. o przejęciu Huty Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...] zostało wydane z rażącym naruszeniem art. 3 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przedmiotowe przedsiębiorstwo nie kwalifikowało się do nacjonalizacji z tego powodu, że w dacie wejścia w życie ww. ustawy, tj. 5 lutego 1946 r. huta była nieczynna na skutek zniszczeń wojennych i pożaru wywołanego przez żołnierzy radzieckich w dniu 2 lutego 1945 r., co potwierdza protokół Komendanta Milicji Obywatelskiej w [...]. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie: w orzeczeniu biegłych: J. P. i inż. K. P. z dnia 5 kwietnia 1948 r. sporządzonym dla Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw dot. "wydania opinii, co do ilości wanien, przy uwzględnieniu rodzaju produkcji, o zdolność zatrudnienia na dzień 05.02.1946 r.", z którego wynika, że w dniu 5 lutego 1946 r. w hucie nie było wanien zdatnych do produkcji oraz w opinii biegłych – inż. A. P. i L. H. z dnia 21 lipca 1947 r., jak też spisie inwestycji dokonanych przed uruchomieniem huty, sporządzonym przez jej właścicieli w 1947 r.
W ocenie organu naczelnego okoliczność, że w dniu 5 lutego 1946 r. przedmiotowa huta z uwagi na zniszczenia nie miała żadnych zdolności produkcyjnych, ani żadnych zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji przesądziła o braku przesłanek do jej nacjonalizacji. Uruchomienie produkcji nastąpiło dopiero w dniu 7 maja 1946 r. po dokonaniu po dniu 5 lutego 1946 r. odbudowy zniszczeń części budynków i urządzeń.
Poza tym organ podniósł, że przedmiotowa huta nawet po uruchomieniu produkcji po dniu 7 maja 1946 r. była jednowannowa, a jej zdolność zatrudnienia nigdy nie przekraczała 100 pracowników przy produkcji na jedną zmianę. Okoliczność tę potwierdzają wspomniane już opinie J. P. i inż. K. P. z dnia 5 kwietnia 1948 r., z których wynika, że zdolność zatrudnienia przy odbudowanej wannie pięciootworowej wyniosłaby 44 pracowników na 1 zmianę, jak też opinia biegłych inż. A. P. i L. H. z 21 lipca1947 r., w której podano, że przy istniejącej w hucie wannie pięciootworowej przy produkcji zatrudniano 134 osoby na trzy zmiany, a na jedną zmianę 45 pracowników. Okoliczność tę potwierdzają dane o stanie zatrudnienia sporządzone przez właścicieli huty, na podstawie których zostało stwierdzone, że w lipcu 1947 r. zatrudniano w hucie przy produkcji 134 pracowników, a na jedną zmianę 45 pracowników. Również z protokołu kontroli, technicznej sporządzonego przez P. H. (bez daty) wynika, że przy jednej czynnej wannie, na trzy zmiany pracowało 118 pracowników. Ponadto organ naczelny podniósł, że w oparciu o materiał dowodowy ustalił, iż w postępowaniu nacjonalizacyjnym w ogóle nie wzięto pod uwagę opinii biegłych inż. A. P. i L. H., jak też opinii J. P. i inż. K. P., ale oparto się wyłącznie na protokole z dnia 22 lipca 1947 r. Komisji Technicznej powołanej dla ustalenia możliwości produkcyjnych w omawianej sprawie, sporządzonym przez osoby nieposiadające odpowiednich uprawnień. Wobec kwestionowania przez skarżących powyższych ustaleń zlecono opracowanie ekspertyzy dotyczącej potencjalnej zdolności zatrudnienia na jedną zmianę, według stanu na dzień 5 lutego 1946 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. w Hucie Szkła "O." K. Spółka Komandytowa – [...]. Z przedłożonej ekspertyzy rzeczoznawcy Zespołu Rzeczoznawców Stowarzyszenia Naukowo-Technicznego Inżynierów i Techników Przemysłu Spożywczego w Warszawie wynika, że w dniu 5 lutego 1946 r. przedmiotowa huta nie pracowała, głównie z powodu nieczynnej wanny, której uruchomienie wymagało przeprowadzenie kapitalnego remontu. W tych okolicznościach przedmiotowa huta nie spełniała przesłanek do upaństwowienia, a wszelkiego rodzaju ustalenia dotyczące ilości wanien i zdolności zatrudnienia po dacie – 5 lutego 1946 r.
są bezprzedmiotowe i nie mogą być brane pod uwagę jako kryteria przejęcia omawianego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Jak ustalono na podstawie dokumentów źródłowych, Huta "O." nawet po ww. dacie nie posiadała dwóch wanien, a jej zdolność zatrudnienia nie przekraczała 45 osób przy produkcji na jedną zmianę.
W świetle powyższego organ naczelny stwierdził, że ww. orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 27 grudnia 1948 r. w odniesieniu do omawianego przedsiębiorstwa, zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Ponieważ skutki prawne wynikające ze stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 27 grudnia 1948 r. rozciągają się na orzeczenia zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy, to należało też stwierdzić nieważność orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 16 stycznia 1950 r. zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa Huta Szkła "O." K. Spółka Komandytowa – [...].
Skargi do na powyższą decyzję wnieśli E. S. oraz Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe "P." Sp. z o.o. w [...].
E. S. w swojej skardze podniosła, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 156 § 2 k.p.a. Zdaniem skarżącej organ naczelny nie uwzględnił zaistnienia nieodwracalnych skutków prawnych decyzji nacjonalizacyjnych.
Natomiast przedsiębiorstwo produkcyjno-handlowe "P." Spółka z o.o. w [...] podniosło zarzut niewyjaśnienia kluczowych zagadnień dla tej sprawy poprzez niedopuszczenie dowodu skarżącego w postaci opinii wykazanych przez trzech niezależnych ekspertów oraz oświadczenia pracownika tej huty, z których to wynika, że potencjał Huty Szkła "O." na dzień 5 lutego 1946 r. – tj. na dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej wskazywał, iż było możliwe i realne zatrudnianie w hucie ponad 50 osób na jedną zmianę. Podniesiono również zarzut, że organ naczelny nie wziął pod uwagę, że z powodu upływu czasu orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa i zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego wywierały nieodwracalne skutki prawne.
Rozpoznając skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż nie zasługują one na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Sąd zaznaczył, że decyzja zapadła w postępowaniu nieważnościowym, które ma charakter nadzwyczajny, zmierzający do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji obarczonej wadą nieważności. Przesłanki nieważnościowe taksatywnie wylicza art. 156 § 1 k.p.a. i zaistnienie jakiejkolwiek z nich uzasadnia stwierdzenie nieważności decyzji.
W przedmiotowej sprawie Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wyprowadził zasadny wniosek, że orzeczenie nr 62 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 27 grudnia 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa Huta Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...], ul. [...] dotknięte jest wadą nieważności, ponieważ zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Spełniona została przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
Sąd I instancji zaznaczył, że zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzie gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3 poz. 17 ze zm.) na własność Państwa przechodziły przedsiębiorstwa niewymienione pod literą "A" jeżeli są zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników.
Rozporządzeniem Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przyjmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszedniego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1947 r. Nr 2, poz. 7) podniesiono w hutach szkła dolną granicę do 100 pracowników na jedną zmianę, o ile posiadają nie więcej niż jedną wannę (§ 1 lit. A pkt 7).
Z powołanych przepisów wynika, że przejęcie huty szkła na własność Państwa mogło nastąpić przy zaistnieniu dwóch przesłanek: po pierwsze huta nie mogła posiadać więcej niż jedną wannę, a po drugie zdolność zatrudnienia na jedną zmianę musiała być większa niż 50 pracowników produkcyjnych, przy czym stan ten musiał istnieć w dniu 5 lutego 1946 r. – tj. w dacie wejścia w życie ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Ze zgromadzonego materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że w dniu 5 lutego 1946 r. – w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej – Huta Szkła "O." na skutek zniszczeń wojennych i pożaru była nieczynna. Z uwagi na zniszczenie huta nie miała żadnych zdolności produkcyjnych, ani żadnych zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji będącej przedmiotem działalności, ponieważ nie posiadała żadnych wanien zdatnych do produkcji. Znajdująca się na wyposażeniu tej huty wanna 5-otworowa o pojemności 36 ton nie była czynna, uruchomiona została dopiero po odbudowie w dniu 7 maja 1946 r. Nieczynna była również druga wanna mała 3-otworowa o pojemności ok. 10 ton. Okoliczności te, w ocenie Sądu, nie mogą budzić wątpliwości, bowiem jednoznacznie wynikają z orzeczenia sporządzonego w dniu 13 kwietnia 1948 r. przez dwóch biegłych: J. P. (specjalistę budowy pieców i wanien oraz znajomości wszelkich zestawów) oraz K. P. (zaprzysiężonego biegłego Izby Przemysłowo-Handlowej) powołanych w dniu 5 kwietnia 1948 r. przez Główną komisję do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw do wydania opinii o ilości wanien oraz o zdolności zatrudnienia na dzień 5 lutego 1946 r. przy uwzględnieniu rodzaju produkcji w Hucie Szkła "O." A., [...]. Okoliczność, że w dniu 5 lutego 1946 r. wynika również i z innej opinii sporządzonej w dniu 21 lipca 1947 r. przez dwóch biegłych: inż. A. P. i L. H. powołanych przez Wojewódzką Komisję do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw, w celu ustalenia czy Huta Szkła "O." ma więcej niż jedna wannę i jaka jest zdolność zatrudnienia pracowników na jedną zmianę. Dlatego też zgodzić się należy ze stanowiskiem organu, że jakiekolwiek ustalenia, co do ilości posiadanych wanien, jak też zdolność zatrudnienia pracowników na dzień 5 lutego 1946 r. były bezprzedmiotowe wobec oczywistych ustaleń przeprowadzonych przez wyżej wskazanych biegłych powołanych przez uprawnione organy kwalifikujące przedsiębiorstwa do nacjonalizacji.
W świetle powyższego niewadliwa jest ocena organu naczelnego, że orzeczenie o przejęciu na własność Państwa przedmiotowej huty zostało wydane z rażącym naruszeniem, skoro omawiane przedsiębiorstwo nie spełniało warunków do nacjonalizacji określonych w art. 3 ust. 1 lit. B cyt. wyżej cyt. ustawy.
W konsekwencji, zasadnym było stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 62 Ministra Przemysłu i Handlu z 27 grudnia 1948 r. o przejęciu na własność Państwa Huty Szkła "O." K., Spółka Komandytowa – [...]. Rezultatem powyższego jest też sprawdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 16 stycznia 1950 r. o zatwierdzeniu protokołu zdawczo- odbiorczego dot. tej Huty Szkła "O."
Zdaniem Sądu I instancji chybione są zarzuty, że przedmiotowe orzeczenia wywołały nieodwracalne skutki prawne. Przepis art. 156 § 2 k.p.a. określa negatywne przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, zastrzega bowiem, że nie stwierdza się nieważności decyzji jeżeli wywołała nieodwracalne skutki prawne. Oznacza to, że nie chodzi o stan faktyczny spowodowany istnieniem lub wykonaniem wadliwej decyzji, jak również obojętne jest przy stosowaniu tego przepisu czy istnieją faktyczne (materialno-techniczne) możliwości odwrócenia następstw spowodowanych przez decyzje.
Utrwalone orzecznictwo w tym zakresie przyjęło pogląd, iż sam fakt, że nieruchomość nabyta przez państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej została następnie sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, nie może zawsze przesądzać o tym, że decyzja nacjonalizacyjna wywołała nieodwracalne skutki prawne. Skutkiem prawnym nacjonalizacji było przede wszystkim odjęcie prawa własności dotychczasowemu właścicielowi i przejście własności na Państwo.
Zatem w postępowaniu o stwierdzenie nieważności takiej decyzji problem sprowadza się do oceny tego właśnie skutku. Nie chodzi bowiem o odwracalność skutków w ogóle, ale o "odwrócenie" skutków wywoływanych przez decyzje dotknięte nieważnością w ramach postępowania o stwierdzenie jej nieważności (por. wyrok NSA z 21 marca 2001 r. sygn. akt IV SA 2182/99, Lex nr 51226, wyrok NSA z 27 października 1998 r. sygn. akt IV SA 1906/97, Lex nr 545890).
Trafne jest stanowisko organu naczelnego, że skutki prawne wywołane przez późniejsze zdarzenia, a w niniejszej sprawie, przez sprzedaż umową z dnia 2 lipca 2001 r. sporządzoną aktem notarialnym przedsiębiorstwa "[...] Huta Szkła" S.A. w upadłości w [...] przez syndyka masy upadłościowej w trakcie trwającego postępowania nieważnościowego, nie mogą stanowić podstawy do oceny, że tym samym decyzja nacjonalizacyjna, wydana z rażącym naruszeniem prawa, wywołała nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.
E. S. i Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe "P." Sp. z o.o. wnieśli skargi kasacyjne od powyższego wyroku.
E. S. zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 156 § 2 in fine k.p.a. w zw. z art. 158 § 2 k.p.a. w zw. z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269) poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, iż ustalony stan faktyczny i prawny nacjonalizacji przedsiębiorstwa Huta Szkła "O." K. – Spółka komandytowa nie powoduje nieodwracalnych skutków prawnych.
W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono poglądy doktryny oraz orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego odnosząc się do nieodwracalnych skutków prawnych wywołanych przez decyzję dotknięto wadą nieważności.
Podniesiono również, że czynności cywilnoprawne dot. rozporządzania prawem wieczystego użytkowania nieruchomości przejętych na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej stanowią pośrednie skutki tej decyzji. Czynności zbycia prawa użytkowania wieczystego oraz zniesienie współużytkowania wieczystego dokonane zostały przez podmioty będące pełnoprawnymi i autonomicznymi uczestnikami obrotu cywilnoprawnego, a ich ważność lub skuteczność podlega ocenie jedynie przez sąd powszechny. Ponadto zdaniem skarżącej istotne znaczenie ma fakt ogłoszenia upadłości Hut Szkła S.A. i zbycie mienia tego przedsiębiorstwa i wchodzących w jego skład nieruchomości przejętych na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej. Ponieważ mienie to zostało zbyte na rzecz różnych podmiotów to nie istnieje obecnie w takim stanie w jakim zostało przejęte przez Państwo.
Jednocześnie wskazano w skardze kasacyjnej, że przedmiotem nacjonalizacji było przedsiębiorstwo nie zaś tylko nieruchomości wchodzące w jego skład, jak to błędnie wskazał Sąd I instancji.
Natomiast Przedsiębiorstwo PH "P." Spółka z o.o. powołała się w skardze kasacyjnej na naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Panstwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej a także na naruszenie przepisu art. 77 § 1 i 156 § 2 kpa.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd I instancji podzielił stanowisko Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, iż Huta Szklana "O." nie miała w dniu 5 lutego1946 r. żadnej sprawnej, zdatnej do użytku wanny szklarskiej i w konsekwencji była nieczynna, a tym samym niezdolna do zatrudniania jakichkolwiek pracowników. Przy przyjęciu takiej interpretacji analizowanego wywodu WSA nasuwa się zarzut, iż ma ona znamiona niewłaściwej wykładni unormowań art. 3 ust. 1 pkt B ustawy o nacjonalizacji, sprzecznej z celami, których osiągnięciu unormowania te miały służyć.
Do istoty nacjonalizacji należało zapewnienie Państwu własności przedsiębiorstw o znaczącym potencjale produkcyjnym. W przypadku przedsiębiorstw, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt B ustawy o nacjonalizacji, potencjał ten miał być oceniany według ustawowo uregulowanego kryterium zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Na tym tle należy przyjąć, że o zdolności zatrudnienia w rozumieniu powołanego przepisu powinien rozstrzygać istniejący w dniu 5 lutego 1946 r. potencjał produkcyjny danego przedsiębiorstwa przemysłowego, wynikający z samego faktu wyposażenia przedsiębiorstwa w takie maszyny, urządzenia i środki natury technicznej, które po ich uruchomieniu w następstwie odpowiednich działań organizacyjnych lub remontowych, lecz bez dokonywania nowych inwestycji, były w stanie zapewnić osiągnięcie "produkcji" w skali wymagającej zatrudnienia określonej ilości pracowników. Inaczej mówiąc, zdolność zatrudnienia w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt B ustawy o nacjonalizacji winna być zdolnością ocenianą na podstawie zgromadzonego w danym przedsiębiorstwie potencjału produkcyjnego według stanu na dzień 5 lutego 1946 r., bez względu na to, czy w krótkim, zaledwie ośmiomiesięcznym okresie, jaki upłynął od zakończenia działań wojennych, doszło już w dniu 5 lutego 1946 r. do uruchomienia potencjału wskutek podjęcia odpowiednich czynności organizacyjnych i remontowych. Za przyjęciem takiej wykładni powołanego przepisu przemawia również konieczność przeciwdziałania próbom niweczenia celów nacjonalizacji przemysłu za pomocą odwlekania przez dotychczasowych właścicieli uruchomienia należących do nich przedsiębiorstw przemysłowych dla obejścia rygorów spodziewanych w bliskim czasie działań nacjonalizacyjnych. Odmienne stanowisko WSA w Warszawie, wiążące zdolność zatrudnienia w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt B ustawy o nacjonalizacji z faktycznym wykonywaniem produkcji i faktycznym zatrudnieniem pracowników w dniu 5 lutego 1946 r. w podlegającym nacjonalizacji przedsiębiorstwie przemysłowym, ma zatem cechy wykładni sprzecznej z celami unormowania zawartego w interpretowanym przepisie.
Dodać należy, że opisane powyżej fakty jednoczesnego wykorzystywania w Hucie Szklanej "O." dwóch wanien w produkcji podjętej zaledwie w trzy miesiące po wejściu w życie ustawy o nacjonalizacji oraz zatrudniania w tym czasie na jedną zmianę pracowników w ilości przekraczającej ustawową granicę 50 osób znajdowały swe potwierdzenie w złożonych do akt w postępowaniu administracyjnym pisemnych wyjaśnieniach b. pracownika Huty – p. T.W. Okoliczność, iż zachodzi możliwość zweryfikowania powyższych faktów za pomocą zeznań, jakie T. W. mógł złożyć po formalnym powołaniu go na świadka w postępowaniu administracyjnym, była zatem Ministrowi Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej znana, co w konsekwencji obligowało Ministra do przeprowadzenia z urzędu dowodu z przesłuchania tego świadka ze względu na spoczywający na organie administracyjnym, z mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprawy administracyjnej. W konkretnym przypadku dopuszczenie z urzędu dowodu z zeznań świadka było tym bardziej usprawiedliwione, iż p. T.W. był naocznym świadkiem zdarzeń występujących w produkcji Huty Szkła "O." bezpośrednio po uruchomieniu tej produkcji, podczas gdy powołane powyżej opinie biegłych bądź to opierały się na analizie teoretycznej zdolności produkcyjnych Huty, bądź też bazowały na wyjaśnieniach udzielanych biegłym przez osoby trzecie, które na żadnym etapie procedur nacjonalizacyjnych nie uzyskały statusu świadków przesłuchanych wprost przez organ administracyjny.
Jednocześnie podniesiono, że przedsiębiorstwo znacjonalizowanej Huty Szklanej "Ożarów" stało się wprawdzie początkowo przedsiębiorstwem utworzonego na jego bazie przedsiębiorstwa państwowego pn. Zakłady Szklarskie "O.", lecz następnie ulegało licznym zmianom organizacyjno-prawnym, w rezultacie których utraciło swój pierwotny status wyodrębnionej, zorganizowanej w sposób kompleksowy i samodzielnie funkcjonującej całości gospodarczej. Stało się tak m.in. na skutek znajdujących odzwierciedlenie w dokumentach złożonych do akt postępowania administracyjnego faktów włączenia Zakładów Szklarskich "O." w skład przedsiębiorstw wielozakładowych pn. Kombinat "P." z siedzibą w [...] oraz Zakłady "U." z siedzibą w [...]. Wynikającej z tych faktów utraty statusu samodzielnie funkcjonującego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym nie zmieniło wyłączenie w dniu 8 grudnia1989 r., na mocy zarządzenia nr 317/ORG/89 Ministra Przemysłu, że struktury Zakładów "U." zakładu działającego pn. [...] Huty Szkła w [...] i utworzenie na jego bazie przedsiębiorstwa państwowego pn. W. Huta Szkła w [...]. W tym bowiem wypadku nawet te składniki majątkowe nowo utworzonego przedsiębiorstwa państwowego, które wcześniej były elementami majątkowymi Huty Szklanej "O.", a mianowicie nieruchomości należące przed nacjonalizacją do ww. Huty stały się tylko częścią nieruchomości ogółem przydzielonych nowo utworzonemu przedsiębiorstwu państwowemu.
Także więc i z tego względu nie można przyjąć, że w chwili wydania przez Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej decyzji stwierdzającej nieważność orzeczeń nacjonalizacyjnych istniało jeszcze nadal przedsiębiorstwo będące przedmiotem rozstrzygnięcia zawartego w powyższych orzeczeniach.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejściu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.).
Ustawa ta zarówno w art. 1 jak i 3 ust. 1 operuje pojęciem "przejmuje" użytym w czasie teraźniejszym – "przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na zasadach niniejszej ustawy" (art. 1). Oznacza to, że do przejęcia danego przedsiębiorstwa ma zastosowanie stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wejścia w życie tej ustawy, tj. dnia 5 lutego 1946 r.
Podobnie w powołanym art. 3 ust. 1 lit. B ustawodawca stwierdza, że przejmuje na własność Państwa przedsiębiorstwa przemysłowe niewymienione pod literą A tego artykułu, jeżeli zdolne są zatrudniać przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Tutaj również ustawa posługuje się pojęciem w czasie teraźniejszym. Użyte sformułowanie "przedsiębiorstwa przemysłowe ... jeżeli zdolne są zatrudnić" oznacza możliwość zatrudnienia określonej liczby pracowników istniejącą w dniu 5 lutego 1946 r.
Zdolność ta nie odnosi się do możliwości zaistniałych w przyszłości, ale właśnie w dniu wejścia w życie ustawy. Ustawodawca nie odnosi się do faktycznej liczby zatrudnionych pracowników, ale do zdolności zatrudnienia w tej dacie. Jednakże ta zdolność musi być oceniona zgodnie z istniejącym potencjałem produkcyjnym danego przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a nie z takim potencjałem w przyszłości.
Dokonana więc przez Sąd I instancji interpretacja przepisu art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej jest prawidłowa.
Natomiast zasadne są zarzuty skarg kasacyjnych odnoszące się do kwestii przesłanki zawartej w art. 156 § 2 k.p.a., tj. nieodwracalnych skutków prawnych wywołanych przez decyzję dotkniętą wadą nieważności.
Przedmiotowa decyzja nacjonalizacyjna dotyczyła przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo, zgodnie z m.in. z art. 40 obowiązującego – w dacie jego przejęcia – kodeksu handlowego, to zorganizowana całość, w której skład wchodzą w szczególności: firma, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, księgi handlowe, patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, czy też prawa wynikające z najmu i dzierżawy lokali zajętych przez przedsiębiorstwo.
Do takiego pojęcia przedsiębiorstwa odwołuje się również art. 6 ww. ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., który stanowi m.in. że przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie art. 2 ust. 3 przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami – prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe itp.
Tak więc do oceny czy przedmiotowa decyzja nacjonalizacyjna wywołała, czy też nie wywołała nieodwracalne skutki prawne, niezbędna jest analiza stanu prawnego przejętego przedsiębiorstwa, a nie jedynie nieruchomości wchodzących w skład przedsiębiorstwa i to w dodatku jedynie nieruchomości gruntowych jak to dokonał Sąd I instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie ustosunkował się do kwestii czy poprzez stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej istnieje prawna możliwość powrotu do stanu istniejącego w dniu jej wydania, czy możliwe jest przywrócenie stanu poprzedniego zwłaszcza w kontekście istnienia podmiotu praw oraz przepisów stanowiących podstawę prawną dla działań organów administracji w tym zakresie.
W związku z tym Sąd I instancji zobligowany jest do przeprowadzenia stosownej analizy, z której wynikać musi czy istnieje, czy też nie istnieje możliwość odwrócenia w trybie administracyjnym skutków prawnych wywołanych decyzją nacjonalizacyjną.
Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 185 § 1 oraz art. 203 pkt 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.