IV SA/Wa 2022/06

IV SA/Wa 2022/06 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2007-01-15
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2006-10-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Wójcik. /sprawozdawca/
Alina Balicka /przewodniczący/
Danuta Szydłowska
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Sygn. powiązane
I OSK 1162/07 - Wyrok NSA z 2008-10-03
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Alina Balicka, Sędziowie asesor WSA Danuta Szydłowska, asesor WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Protokolant Katarzyna Tomiło, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi W. K., M. B., A. B., J. H., P. B., W. L., B. W., P. L., A. L, P. L, M. L, S. K., G. K., M. K., M. S., A. S., M. L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia zespołu pałacowo-parkowego na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej - oddala skargę -
Uzasadnienie
W. K. - spadkobierca S. K. - byłego właściciela majątku ziemskiego położonego w B., w powiecie [...] wystąpił do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, iż przejęcie na własność Skarbu Państwa części tego majątku, tj. zespołu pałacowo-parkowego, nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, albowiem - wg. jego oceny - pałac nie podpadał pod przepisy w/w dekretu.
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r., nr [...] przychylił się do wniosku W. K. i orzekł, iż przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Od decyzji Wojewody [...] odwołanie złożył P. Ośrodek Reumatologiczny Samodzielny Publiczny Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej w S., podnosząc, iż decyzja ta wydana została z naruszeniem prawa.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r., znak: [...] uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...]. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, podnosząc w uzasadnieniu, iż organ ten powinien zbadać, czy pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem w B. istniał związek funkcjonalny, poprzez powiązania podmiotowe, terytorialne czy finansowe oraz czy miało miejsce wyodrębnienie prawne zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej części majątku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 lutego 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 89/04 po rozpoznaniu sprawy ze skargi W. K., M. B., A. B., J. H., P. B., M. L., A. S., M. S., M. K., G. K., S. K., M. L., W. L., A. L., B. W., P. L. i P. L, uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2004 r. Sąd podniósł, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi co prawda stwierdził, iż Wojewoda przy ponownym rozpatrzeniu sprawy winien zbadać powiązania podmiotowe, terytorialne czy
finansowe, pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim w B., ale jednocześnie nie wskazał jakie czynności winien przeprowadzić organ II instancji aby wykonać te zalecenia. Sąd podniósł również, iż organ naczelny nie wykazał, aby wykonanie jego zaleceń wymagało przeprowadzenia przez Wojewodę postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części, a tylko wtedy organ może skorzystać z uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania jej do ponownego rozpatrzenia.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po raz kolejny rozpoznając odwołanie P. Ośrodka Reumatologicznego w S., decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r., uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] w całości i umorzył
postępowanie przed organu I instancji, podnosząc w uzasadnieniu, iż zgodnie z linią
orzecznictwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, brak jest
podstaw prawnych w przedmiocie orzekania przez organ administracji publicznej, co
do części przejętej w trybie reformy rolnej nieruchomości.
To rozstrzygnięcie organu odwoławczego zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W. K. w imieniu własnym jak i powołanych w skardze następców prawnych S. K.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 20 stycznia
2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1690/05 uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i
Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2005 r., podnosząc w uzasadnieniu, iż zarówno
organ naczelny jak i skład orzekający Sądu, związani są oceną prawną zawartą w
wyroku WSA z dnia 1 lutego 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 89/04. Sąd podniósł, iż
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po raz kolejny rozpoznając odwołanie wniesione
przez P. Ośrodek Reumatologiczny Samodzielny Publiczny Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej w S. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2003r. winien orzec merytorycznie, dokonując własnej oceny prawnej faktów i okoliczności ustalonych w postępowaniu przed organem I instancji.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ponownie rozpoznając odwołanie P. Ośrodka Reumatologicznego Samodzielnego Publicznego Specjalistycznego ZOZ w S., decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r., znak: [...] uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] w całości i orzekł, iż część nieruchomości ziemskiej położonej w B., gm. S. o pow. 4,9925 ha (obecnie działka nr [...] zapisana w [...] stanowiąca zespół pałacowo-parkowy, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6
września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł w uzasadnieniu swojej decyzji, iż z akt sprawy jednoznacznie wynika, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił terytorialnie i przestrzennie jednolitą całość z pozostałą częścią majątku S. K. Minister zwrócił również uwagę na fakt, iż pomiędzy pałacem, a majątkiem położonym w B., zachodził ścisły związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego pałacu i parku wraz z całym majątkiem ziemskim B. pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Przedstawiając stan faktyczny sprawy Minister wskazał, iż majątek ziemski położony w B., w dacie przejęcia posiadał ogólną pow. 762,0919 ha,\ i stanowił własność S. K. Zgodnie zaś z w/w przepisem, pod działanie dekretu podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość posiadała ww. cechy, nieruchomość taka przechodziła z mocy prawa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Aby nieruchomość ziemska, spełniająca przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu przeszła na własność Skarbu Państwa niepotrzebna była decyzja administracyjna, nieruchomość taka przechodziła na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r. Na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli. Kluczowym, dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionych we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Jak wynika z treści art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r., przejmowana na cele reformy rolnej nieruchomość ziemska nie oznaczała tylko i wyłącznie nieruchomości rolnej, przeznaczonej na powiększenie istniejących gospodarstw
rolnych lub tworzenie nowych gospodarstw indywidualnych w drodze nadania ziemi. W art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wyliczone zostały różne cele reformy rolnej, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie. W myśl tego przepisu przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało:
a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i
średniorolnych,
b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych,
robotników i pracowników rolnych oraz dzierżawców,
c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla
produkcji ogrodniczo-warzywniczej,
d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi
państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej,
wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,
e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod budowę miast, kolonii
mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe,
komunikacji publicznej lub melioracji.
Wymienione cele reformy rolnej wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał więc nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym.
Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille, z reguły położone w parku, stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw. ośrodek majątku, będący siedzibą jego właściciela. Za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia również treść art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 dekretu, wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. W artykule tym mowa jest o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkaniowych, do których niewątpliwie zalicza się również pałace czy dwory.
Ponadto, zgodnie z 44 ww. rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform
Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki ( 44 pkt 2) zabudowania dworskie lub przemysłowe ( 44 pkt 3) oraz zabytki architektoniczne ( 44 pkt 4). Oznacza to więc, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały także powyższe składniki przejmowanego mienia, choć nie mogły podlegać podziałowi.
Dokonując oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, istotnym stało się ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. "Związek funkcjonalny", wg definicji zamieszczonej w słowniku języka polskiego, t. 1, pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwieckiego, wyd. w Warszawie w 1988 r., to wzajemna zależność (współzależność), zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny użyteczny, związek z daną funkcją odnoszący się do niej.
Inna definicja "związku funkcjonalnego", stosowana w niektórych wyrokach sądownictwa administracyjnego brzmi następująco: związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół pałacowo-parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego (o charakterze rolnym) i odwrotnie. Związek funkcjonalny to z pewnością również związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, jak również powiązania z siłą roboczą pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem. Związek terytorialny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim w B. bezspornie istniał, gdyż skarżący nie wykazał, że zespół pałacowo-parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego. W myśl wyroku NSA z dnia 5 października 1998 r. (sygn. akt IV SA 1658/96J takie wyodrębnienie było konieczne, by domagać się, iż ta część nieruchomości ziemskiej nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej. Z materiału dowodowego nie wynika, aby opisana część nieruchomości w dacie przejęcia na własność Skarbu Państwa była w jakikolwiek sposób wyodrębniona prawnie od reszty majątku, a zwłaszcza aby posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą, czy też aby w inny sposób była wydzielona prawnie. Zasadność twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać tak akcentowany przez organ I instancji, jak i wnioskodawcę fakt istnienia ogrodzenia czy bram wjazdowych. Te okoliczności mieściły się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc
zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Majątek ziemski S. K., położony w B. wpisany był do księgi wieczystej "[...] dobra rycerskie" jako jedna, zorganizowana jednostka gospodarcza o ogólnej pow. 762,0919 ha. "Samo wyeksponowanie pałacu wraz z otaczającym go parkiem (zrozumiałe wobec roli pałacu w całym majątku) poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego, nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Było to bowiem zjawisko typowe." orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt IV SA 4989/03. Stanowisko to podzielił również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 2 10/05. O funkcjonalnym powiązaniu majątku ziemskiego w B. z zespołem pałacowo-parkowym, świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Należy zauważyć, iż wbrew twierdzeniom Wojewody [...] okoliczność, iż w majątku zatrudniony był zarządca majątku, nie pozwała na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwałe wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. Nadmienić należy, że to właśnie właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków. Nie można zgodzić się z twierdzeniem podniesionym przez Wojewodę [...], iż wszelkie decyzje dotyczące prawidłowego funkcjonowania przedmiotowego gospodarstwa rolnego zapadały w biurze zarządcy nieruchomości. Zatrudnienie zarządcy nie zmienia zatem faktu, że to nadał przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem, gdyż oczywistym jest, że działania zarządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela, jako głównego decydenta, tym bardziej, że to właściciel decydował o osobie zarządcy i jego kompetencjach, które mógł dowolnie zwiększać lub ograniczać. Istotne w niniejszej sprawie jest również wykształcenie S. K. Jak zeznała do protokołu U. H., właściciel przedmiotowego majątku uczęszczał do szkoły rolniczej
w C. Okoliczność ta przemawia za dobrym przygotowaniem S. K. do zarządzania majątkiem położonym w B.
Skargę na powyższa decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł w imieniu własnym, jak również pozostałych spadkobierców po S. K. -W. K., żądając uchylenia zaskarżonej decyzji jako naruszającej art. 1, art.2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 44 pkt. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania powyższego dekretu PKWN. W uzasadnieniu skargi wskazano, iż wbrew stanowisku organu odwoławczemu przepis art. 1 ust. 2 dekretu określa jedynie co reforma rolna obejmuje, a więc określa jedynie jej cele a nie środki jakimi te cele będą realizowane. Środki określa wyłącznie art. 2 dekretu, przepis ten nie może więc stanowić podstawy przejęcia zespołu pałacowo-parkowego. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego jak również definicją nieruchomości ziemskiej zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. za "ziemskie" należy uznać jedynie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. Skoro zespoły pałacowo -parkowe nie mają charakteru rolniczego, to nie podlegają one przejęciu na cele reformy rolnej. A zatem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W ocenie skarżących, również przywołany przez Ministra art. 6 dekretu odnosi się jedynie do nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 , czyli mających charakter rolniczy i o budynkach znajdujących się na tych mających charakter rolniczy nieruchomościach. Nie mówi więc o nieruchomościach, które tego charakteru rolniczego nie mają. Również § 44 pkt. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 1 marca 1945r. jako przepis wykonawczy do dekretu nie może stanowić podstawy prawnej do przejęcia zespołu pałacowo-parkowego, bowiem nie może on rozszerzać treści art. 2 ust. 1 dekretu.
Skarżący podnoszą również, iż pomiędzy majątkiem B. a zespołem pałacowo-parkowym nie istniał związek funkcjonalny. Majątek B. funkcjonował niezależnie od tego, czy wypłacał środki mieszkańcom pałacu. Ponadto w okresie od śmierci S. K. w dniu 29 października 1936r. do czasu wpisu do księgi wieczystej S. K. jako właściciela (pod koniec sierpnia 1939r. ) majątek stanowił część masy spadkowej,którą zarządzał M. L. Tak więc nie ulega wątpliwości, że w powyższym
okresie prawidłowe funkcjonowanie majątku było możliwe i faktycznie miało miejsce bez zespołu pałacowo-parkowego. Wbrew stanowisku organu, po roku studiów w szkole rolniczej S. K. nie była również absolutnie zdolny do zarządzania 600 haktarowym gospodarstwem jakim był majątek B. ani też do nadzoru nad zarządcą tego majątku. Wszystkie decyzje co do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego B. zapadały więc w biurze zarządcy nieruchomości. Powyższe dowodzi, iż od daty śmierci D. K. do czasu przejęcia zarządu majątkiem B. przez administrację niemiecką nie zachodził żaden związek funkcjonalny między majątkiem B. a zespołem pałacowo-parkowym.
Zespół pałacowo parkowy w ocenie skarżących był nie tylko faktycznie wyodrębniony z nieruchomości ziemskiej poprzez oddzielenie go od reszty nieruchomości ziemskiej ogrodzeniem o słupkach murowanych wypełnionych płotem metalowym a od strony zachodniej i północnej ogrodzeniem z siatki i oddalenie go o ok. 100 od podwórza, ale posiadał także prawne wydzielenie, oznaczony był bowiem jako działa nr Ew. [...]
Powyższe okoliczności zdanie skarżących wskazują bezwzględnie, iż brak było podstaw do przejęcia zespołu pałacowo-dworskiego na podstawie art. 2 ust. 1 lit. 2 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm
prawa materialnego. Zgodnie z art. 134 ustawy Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekająca, iż część nieruchomości ziemskiej położonej w B., gm. S. o pow. 4,9925 ha (obecnie działka nr [...] zapisana w [...]) stanowiąca zespół pałacowo-parkowy, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Podnieść należy, iż na podstawie art.2ust. 1 lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r.
Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2ust. 1 lit.e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczayby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art.2ust. lit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1 946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/. Przepisy wykonawcze do tego dekretu-rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez
zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art.2 ust.1 lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej i odmienne stanowisko w tej mierze skargi nie ma umocowania prawnego. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art.2 ust.1 lit.e) dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany.
Rozpoznając niniejszą sprawę należy wskazać, iż Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. OPS 2/06 stwierdził, że przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.). W uzasadnieniu powołanej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny podał również, iż z zestawienia brzmienia przepisów cyt. § 5 i 6 rozporządzenia nie można wyprowadzić jednoznacznego wniosku, że § 5 dotyczyć może wyłącznie orzekania w odniesieniu do powierzchni gruntów jakie obejmuje dana nieruchomość. Obowiązek przedstawienia dowodów stwierdzających dokładny obszar danej nieruchomości "z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju" może przemawiać również i za tym, że chodzi o sprawdzenie oprócz norm obszarowych, także i tego, czy jest to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym nadająca się do przeznaczenia na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, na co wskazywałby użyty tam zwrot "użytków każdego rodzaju".
To pojęcie jest szersze, gdyż oprócz "użytków rolnych" mieszczą się w nim także inne tereny (grunty) np. nieużytki, rowy, stawy, drogi, place itp. Podkreślił także, że gdyby w ramach postępowania wszczętego na podstawie § 5 rozporządzenia chodziło tylko o rozstrzygnięcie kwestii obszarowych, to w ust. 1 tego przepisu użyto by terminu "nieruchomość ziemska", gdyż w świetle art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tylko taka nieruchomość mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej. Użyty zatem w cyt. § 5 rozporządzenia wyraz "nieruchomość" bez przymiotnika ziemska, oznacza, że ustalenie charakteru tej nieruchomości należy do zakresu tego postępowania.
W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, iż z uwagi na areał majątek ziemski położony w B. podpadał pod działanie przepisów dekretu. Spadkobiercy byłego właściciela w niniejszym postępowaniu domagali się jednak wydania decyzji administracyjnej stwierdzającej, iż przejęcie na własność Skarbu Państwa części tego majątku, tj. zespołu pałacowo-parkowego, nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, albowiem - wg ich oceny - pałac nie podpadał pod przepisy w/w dekretu. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca starała się wykazać, iż zespół pałacowo-parkowy nie był powiązany ani funkcjonalnie ani prawnie z pozostałą częścią majątku. Nie miał on również charakteru rolniczego. Powyższe przesłanki w ocenie skarżących winne więc stanowić wystarczającą podstawę do uznania, iż powyższa nieruchomość nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Stanowiska skarżących nie podzielił jednak Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznając, iż zespół pałacowo-parkowy podpadał pod działanie dekretu PKWN.
Po rozpoznaniu niniejszej sprawy, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Podnieść należy, iż przedmiotem rozstrzygnięcia organów orzekających w niniejszej sprawie było uznanie, czy część majątku ziemskiego B. tj. zespół pałacowo parkowy podlegał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Przystępując do analizy zakresu przedmiotowego dekretu z 1944r. nie może rodzić wątpliwości, że pierwszeństwo ma wykładnia gramatyczna przed wykładnią systemową.
W ocenie Sądu nie da się z przepisów dekretu wywieść takiej jego interpretacji, która wyłączyłaby z nieruchomości ziemskiej działki pod budynkami dworskimi.
Należy zauważyć, iż dekret konsekwentnie oddziela pojęcie nieruchomości ziemskiej jako przedmiot przejęcia na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa od pojęcia użytki rolne. Ta ostatnia kategoria służy jako kryterium odróżniające nieruchomości podlegające przejęciu na cele reformy rolnej od nieruchomości które dekretowi nie podlegały (powyżej 50 ha lub 100 ha). Zgodnie z treścią przepisu art. 2 dekretu, wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w pkt b,c,d i e przechodzą bezzwłocznie , bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1. Nie ulega zatem wątpliwości, iż ustawodawca położył nacisk na całościowe przejęcie danej nieruchomości ziemskiej. Z kolei żaden przepis dekretu nie przewiduje sytuacji, w której jakieś części nieruchomości ziemskiej mogą nie zostać przejęte na cele reformy rolne o ile noszą charakter rolniczy.
Po drugie , parcelacja majątku, czyli jego podział na cele określone w art. 1 dekretu, następujący po przejęciu na Skarb Państwa , nie musiała objąć tylko jego części rolniczych.
Z powyższego wynika, iż z użycia przez ustawodawcę sformułowania "w całości" oraz szeroko zakreślonego przeznaczenia nacjonalizowanych gruntów a także wyraźnego oddzielenia terminu przyjęcie od terminu parcelacja wynika, że nie daje się wywieść teza, że spod jego zakresu wyjęto części majątków, które nie były użytkowane rolniczo.
Powyższe wnioski wspiera także wykładnia systemowa. W ocenie Sądu pojęcia użyte przez ustawodawcę z 1944r. winny być wykładane z uwzględnieniem tego systemu prawnego, który w owym czasie obowiązywał. Wskazać zatem należy, iż ani kodeks cywilny francuski z 1804r. ani kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1824r. ani ustawa o prawie hipotetycznym z 1818r. nie zawierały definicji legalnej " nieruchomości ziemskiej". Skoro bowiem ustawodawca w dekrecie wprowadził możliwość przejęcia tylko nieruchomości ziemskiej, to konieczne jest wykazanie, że przedmiotowa nieruchomość była nieruchomością ziemską w rozumieniu tego dekretu. Brak zdefiniowania pojęcia "nieruchomość ziemska" nie uprawnia jednak do obejmowania jego zakresem wszystkich nieruchomości na terenach wiejskich i miejskich w zależności od swobodnego uznania organu. Odmienne stanowisko
prowadziłoby do sankcjonowania bezprawia w sytuacji, gdy nawet ówczesne władze państwowe starały się zachować pozory legalności w działalności ustawodawczej. W państwie prawnym, jakim obecnie jest Rzeczypospolita Polska, takie stanowisko jest nie do przyjęcia. Dlatego też ustalenia zakresu pojęcia "nieruchomość ziemska" należy szukać w aktach prawnych, które pojęciem tym posługują się, z uwzględnieniem dorobku w tym zakresie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dn. 19.09.1990 r. stwierdził, że zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13; ze zm.) nie obejmuje tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji państwowej Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem z datą takiego zatwierdzenia utraciły one charakter nieruchomości ziemskich bez względu na to kiedy w następstwie parcelacji własność tych działek została prawnie przeniesiona na ich nabywców (OTK 1990 Nr poz. 26, Dz. U. z 1990 r. Nr 66, poz. 396).
Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przy definiowaniu pojęcia "nieruchomości ziemskiej" użytego w art. 2 ust. 1 lit. "e" należy przyjąć, iż ustawodawca, używając określenia "ziemskie", miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy czyli mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy też sadowniczej.
Poza zakresem przedmiotowym powołanego przepisu wymienionego dekretu były zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską, przejmowaną na cele reformy rolnej (wyrok NSA z dn. 28.12.1994 r. II SA 250-151/94, ONSA 1996 nr 1, poz. 22).
W orzecznictwie przyjmuje się również, iż pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć nieruchomości mające charakter rolny w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej ale także grunty, które nie są wprawdzie wykorzystywane dla celów prowadzenia produkcji rolnej, ale bez których produkcja ta nie byłaby możliwa.
Pojęcie "Nieruchomość ziemska" nie jest zatem tożsama z pojęciem użytków lub gruntów rolnych. Nie może zatem rodzić wątpliwości, że integralnym składnikiem nieruchomości ziemskiej w wyżej przyjętym znaczeniu jest dwór, pałac, zabudowania gospodarcze, park etc. Nie ma przy tym znaczenia, czy dwór/pałac usytuowany jest w obrębie kompleksu terenów rolniczych, czy też -jak w rozpoznawanej sprawie oddzielony od nich oddzielony ogrodzeniem. Istotnym jest, iż stanowi on centrum życiowe właściciela majątku.
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który rozstrzygał już podobne kwestie jest bardzo bogate. I tak, Naczelny Sąd Administracyjny np. w wyrokach z dnia 6 września 1999 r. sygn. akt IV S.A. 1146/97, z dnia 7 grudnia 2000 r. sygn. akt IV S.A. 2039/98 czy też w wyroku z dnia 2 marca 2005 r., sygn. akt OSK 473/04 oddalającym skargę kasacyjna od wyroku NSA z dnia 19 maja 2003 r., sygn. akt IV SA 3147-3148/01 zajął stanowisko, że cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami, czy zespoły pałacowo-parkowe, pozostające w funkcjonalnej łączności z majątkami ziemskimi. Zgodnie zaś z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 stycznia 1996 r. sygn. akt II S.A. 2832/95 "cele reformy rolnej określone w art. 1 nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami. Wręcz przeciwnie nieruchomości takie wraz z wymienionymi wyżej częściami składowymi - zgodnie z art. 6 cytowanego dekretu o reformie rolnej - przechodziły niezwłocznie w zarząd państwowy wykonywany przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych". Z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 1998 r. sygn. akt IV S.A. 1658/96 wynika, natomiast, iż: "przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i wydanego na podstawie tego dekretu rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych nie dają podstaw do wyłączenia spod działania postanowień, zawartych w art. 2 ust. 1 lit. pkt e dekretu, zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Podobne stanowisko zawarł Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 9 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 2 10/05 oddalił skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2004 r, sygn. akt IV SA 4989/03. W wyrokach tych Sąd podzielił stanowisko, iż analiza przepisów regulujących przeprowadzenie reformy rolnej w
okresie powojennym prowadzi jednoznacznie do wniosku, iż ustawodawca nie wyłączał zespołów pałacowo- parkowych z możliwości przeznaczenia ich na cele reformy rolnej, chociaż nie podlegały one parcelacji. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 września 1990 r., sygn. TKW 3/89 podkreślono natomiast, iż z przepisów dekretu PKWN nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym. Wykładnia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawarta w w/w uchwale Trybunału Konstytucyjnego znalazła odzwierciedlenie w licznych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jak i w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przedstawionej linii orzecznictwa nie kwestionowano także w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 podniósł, iż jakkolwiek z mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP, uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, utraciły moc powszechnie obowiązującą, to nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy, czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stosowania prawa.
Podstawowe znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie miało zatem ustalenie charakteru część majątku ziemskiego B. tj. zespołu pałacowo-parkowego .
W ocenie Sądu wbrew stanowisku strony skarżącej w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do uznania , iż sporna nieruchomość nie podlegała pod działanie dekretu. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie bezspornie wynika, iż w dacie przejęcia majątku B., majątek ten jako własność S. K. wpisany był do księgi wieczystej "[...] dobra rycerskie" jako jedna zorganizowana całość o ogólnej pow. 762,0919 ha. A zatem okoliczność, iż działka gruntu na której posadowiony był pałac była wyodrębniona ewidencyjnie nie może stanowić podstawy do uznania, iż nieruchomość ta była wydzielona prawnie od pozostałej części majątku ziemskiego.
Również jak słusznie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, powołując się na orzecznictwo sądu administracyjnego, samo wyeksponowanie pałacu wraz z otaczającym go parkiem (zrozumiałe wobec roli pałacu w całym majątku) poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego (ogrodzenie, bramy), nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią
nieruchomości ziemskiej. Było to bowiem zjawisko typowe dla tego okresu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt IV SA 4989/03 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 2 10/05). O funkcjonalnym powiązaniu majątku ziemskiego w B. z zespołem pałacowo-parkowym, świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Należy zauważyć, iż wbrew twierdzeniom organu I instancji oraz skarżących okoliczność, iż w majątku zatrudniony był zarządca majątku, nie pozwała na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwałe wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą, jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. Nadmienić należy, że to właśnie właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków. Zatrudnienie zarządcy nie zmienia zatem faktu, że to nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem, gdyż oczywistym jest, że działania zarządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela, jako głównego decydenta. Podnoszona przez stronę skarżącą okoliczność młodego wieku i braku doświadczenia w sprawowaniu zarządu nad tak wielkim majątkiem przez jego właściciela nie może również stanowić podstawy do uznania, iż w zakresie sprawowanego zarządu brak było powiązania właściciela z majątkiem, okoliczność ta uzasadnia jedynie dodatkowo konieczność powierzenia przez właściciela majątku wykonywania zarządu zarządcy.
Również kwestia, iż do sierpnia 1939r. majątek był zarządzany przez kuratora spadku nie może mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia organu, bowiem jak wskazano powyżej w dacie przejęcie spornej nieruchomości przez Skarb Państwa jej właścicielem uwidocznionym w księdze wieczystej był już S. K.
W świetle powyższego jak słusznie uznał organ odwoławczy brak jest podstaw do uznania, iż zespół pałacowo parkowy stanowiący część majątku ziemskiego w B. nie podlegał przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dn. 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 151 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo i postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm) orzekł jak w sentencji.