IV SA/Wa 1842/19

IV SA/Wa 1842/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-11-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-07-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Tomasz Wykowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I OSK 1837/20 - Wyrok NSA z 2024-01-17
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anita Wielopolska, Sędziowie asesor WSA Anna Sidorowska-Ciesielska, sędzia WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant spec. Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2019 r. sprawy ze skargi M. U., A. W., L. U., M. J., P. K. i T. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę
Uzasadnienie
I. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej "Sądu") decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] (dalej "zaskarżoną decyzją" albo "decyzją odwoławczą") Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej "Minister"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Agencję Nieruchomości Rolnych – Oddział Terenowy w [...] (podmiot przekształcony w toku postępowania odwoławczego w Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa – Oddział Terenowy w [...], dalej "KOWR") od decyzji Wojewody [...] (dalej "Wojewody") z dnia [...] października 2016 r. znak: [...], wydanej w przedmiocie podpadania nieruchomości pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, orzekł w następujący sposób:
- utrzymał decyzję Wojewody w mocy w zakresie nieruchomości oznaczonych numerami działek [...] (obręb [...]), oraz części [...] (obręb [...]) i [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] (obręb [...]) w zakresie, w jakim oznaczone są na mapie stanowiącej załącznik do decyzji;
- uchylił decyzję Wojewody w mocy w zakresie, w jakim orzeka, źe nieruchomość oznaczona numerem działki [...] (obręb [...]) nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;
- stwierdził, że nieruchomość oznaczona numerem działki [...] (obręb [...]) podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;
- umorzył postępowanie odwoławcze w zakresie dotyczącym nieruchomości oznaczonych numerami działek [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. [...] i [...] (obręb [...]) oraz [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] (obręb [...]).
II. Stan sprawy, poprzedzający wydanie przez Ministra zaskarżonej obecnie decyzji odwoławczej, przedstawia się następująco:
1. Decyzją z dnia [...] października 2016 r. Wojewoda orzekł, że: a) zespół dworsko - parkowy (o pow. 4,5115 ha) oraz b) gorzelnia (o pow. 0,2276 ha) - posadowione na nieruchomościach oznaczonych numerami działek wskazanymi w treści decyzji, oznaczone na stanowiącej załącznik do decyzji mapie sporządzonej w dniu [...] września 2016 r. przez geodetę M. M., wchodzące w skład majątku [...], stanowiące byłą własność J. G., nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), dalej "dekret o reformie rolnej".
2. Równolegle, odrębną od w/w decyzji decyzją z dnia [...] października 2016 r. znak: [...], wydaną w analogicznym przedmiocie, Wojewoda orzekł w odniesieniu do innych gruntów, wchodzących w skład przedmiotowego majątku.
3. Poprzedniczka KOWR wniosła odwołanie od decyzji Wojewody (dotyczącej zespołu i gorzelni), podnosząc, że dokumentacja zawarta w aktach sprawy nie wskazuje na podstawę przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa.
III. Jak już wskazano, zaskarżoną obecnie decyzją odwoławczą Minister rozpoznał odwołanie poprzedniczki KOWR od decyzji Wojewody, orzekając o: (-) utrzymaniu decyzji organu I instancji w odniesieniu do zespołu dworsko – parkowego, (-) zreformowaniu decyzji organu I instancji w odniesieniu do gruntu z gorzelnią, (-) umorzeniu postępowania odwoławczego w stosunku do szeregu działek, wymienionych w tiret czwartym rozstrzygnięcia decyzji Ministra.
Uzasadniając rozstrzygnięcie odwoławcze, Minister wskazał w szczególności, co następuje:
(i) Objęte wnioskiem działki były częścią majątku [...], stanowiącego byłą własność J. G. Majątek ten, obejmujący powierzchnię 136,9358 ha, w tym 135,6975 ha użytków rolnych (1 1 1,3582 ha gruntów ornych, 20,0958 ha łąk i 4,2435 ha pastwisk), przejęty został na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, co wynika z treści zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] lipca 1946 r., pisma Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] sierpnia 1946 r.5 protokołu przejęcia nieruchomości z dnia [...] marca 1945 r. oraz Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dnia 6 września; 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, sporządzonej przez Starostwo Powiatowe [...].
Jak wynika z nadesłanej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa założenie dworsko - parkowo - folwarczne w [...] obejmuje dwór, park oraz zabudowania folwarczne.
Dwór - zbudowany na początku XX w. - położony jest w centralnej części założenia (działka oznaczona aktualnie numerem [...] w zakresie oznaczonym na mapie stanowiącej załącznik do decyzji Wojewody). Frontem zwrócony jest w stronę parku w kierunku południowo - zachodnim, zaś tylną elewacją skierowany na podwórze gospodarcze. Jak wynika z załączonego do Karty ewidencyjnej planu sytuacyjnego, pomimo że część dworska założenia graniczy z podwórzem gospodarczym (na którym znajdowała się gorzelnia, drewniana stodoła, chlewnia, stajnia i obora) wyodrębniona jest od niego przestrzennie. Brak jest podstaw aby uznać, że dwór pełnił jakiekolwiek funkcje związane z działalnością rolniczą. Część dworska założenia stanowiła wydzieloną terytorialnie i przestrzennie część majątku o charakterze mieszkalno — rekreacyjnym, związanym z rolną częścią majątku jedynie osobą właściciela. Zarząd nad majątkiem odbywał się z biura znajdującego się w budynku gorzelni (jak wynika z oświadczenia W. K. z dnia [...] stycznia 2016 r.), posadowionego w części folwarcznej majątku. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa bezpośrednio sąsiadowały z zespołem dworsko - parkowym, były od niego jednak wyraźnie oddzielone, co wskazuje na rozdzielenie funkcji gospodarczych i mieszkalno - reprezentacyjnych. Niewątpliwie zatem dwór nie był i nie mógł być wykorzystywany na cele rolnicze, a zatem uznać należy, że nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.
W bezpośrednim sąsiedztwie dworu znajdował się park, obejmujący m. in. część działki [...] w zakresie oznaczonym na mapie stanowiącej załącznik do decyzji Wojewody, w kierunku zachodnim oparty o rzekę i łączący się z kępami roślinności nadrzecznej, a w kierunku południowym - aktualnie ograniczony współczesną drogą (ul. [...]). Park dobrze zachowany został jedynie w części zachodniej założenia, w części wschodniej został wycięty, a w południowej częściowo zabudowany. Rekreacyjny charakter parku potwierdza fakt, że obsadzony został drzewami o charakterze ozdobnym, m. in. lipami, grabami, dębami, brzozami i wierzbami.
Jak wynika z Karty ewidencyjnej park został wycięty w części wschodniej założenia, stąd też niemożliwe jest dokładne zlokalizowanie jego położenia na dzień przejęcia majątku, a tym samym bezsporne ustalenie, czy sięgał on w kierunku południowo - wschodnim od dworu do drogi stanowiącej dawną parcelę [...], oznaczoną na mapie stanowiącej załącznik do decyzji Wojewody. Jednakże nawet gdyby przyjąć, że nieruchomości stanowiące części (oznaczone na mapie stanowiącej załącznik do decyzji Wojewody) działek aktualnie oznaczonych numerami [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] nie stanowiły parku dworskiego, brak jest podstaw aby uznać, że mogły one stanowić grunty o rolniczym charakterze. Stanowiły one bowiem grunty przydrożne, od strony północnej oparte o założenie dworsko - parkowe, zaś od południowej — położone w bliskiej odległości rzeki, co wykluczało ich racjonalne wykorzystanie dla celów prowadzenia gospodarki rolnej.
Brak jest zatem podstaw, aby uznać, że zespół dworsko - parkowy, wchodzący w skład majątku [...], położony na nieruchomościach oznaczonych numerami działek [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], nie podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
(ii) Odnosząc się do nieruchomości oznaczonej numerem działki [...], na której posadowiony jest budynek gorzelni, należy zauważyć, co następuje:
W orzecznictwie podkreśla się, że obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. jest ustalenie, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez określonej nieruchomości (zob. np. wyrok NSA z 3.10.2008 r., I OSK 1162/07, LEX nr 516755). Przejęciu w trybie dekretu podlegały zatem te z nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej (por. uchwała TK z dnia 19 września 1990 r., W 3/89, OTK 1990/1/26, czy wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20). Ze stwierdzenia, że przejęciu w trybie dekretu podlegały nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej oraz z przedstawionego wyżej rozumienia związku funkcjonalnego wynika, że przedsiębiorstwa wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, które do swojej produkcji wykorzystywały płody rolne z pozostałej części nieruchomości ziemskiej, podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu. Związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym a przedsiębiorstwem wykorzystującym "owoce" działalności wytwórczej w rolnictwie był nierozerwalny, w tym sensie, że jednego rodzaju działalność nie była możliwa bez drugiej. Przedsiębiorstwa wykorzystujące wytwory działalności rolniczej również należy zatem zaliczyć do działalności wytwórczej w rolnictwie. Potwierdza to treść art. 6 dekretu, zgodnie z którym "Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego." Pojęcie przedsiębiorstwa przemysłu rolnego należy zatem odczytywać autonomicznie na gruncie dekretu, tj. w oderwaniu od przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi narodowej gospodarki, jeśli wchodziły w skład nieruchomości ziemskiej i podlegały przejęciu razem z pozostałą częścią tej nieruchomości o charakterze rolnym, ze względu na związek funkcjonalny pomiędzy działalnością wytwórczą w rolnictwie. Biorąc zatem pod uwagę, że gorzelnia wykorzystywała do swojej działalności wytwory działalności rolniczej (zboże i ziemniaki) pochodzące z upraw znajdujących się na rolnej części nieruchomości ziemskiej (co znajduje potwierdzenie w piśmie M. U. z dnia [...] listopada 2016 r. oraz oświadczeniu W. K. z dnia [...] stycznia 2016 r.) należy uznać, że była funkcjonalnie powiązana z działalnością wytwórczą w rolnictwie i w tym sensie, jako przedsiębiorstwo przemysłu rolnego, podlegała przejęciu wraz z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14). Funkcjonalne powiązanie gorzelni z rolną częścią majątku potwierdza ponadto okoliczność, że (jak wynika z oświadczenia W. K. z dnia [...] stycznia 2016 r.) w budynku gorzelni znajdowało się biuro stanowiące centrum zarządcze majątku [...]. Na związek z gospodarstwem rolnym wskazuje również położenie gorzelni w gospodarczej części założenia dworsko - parkowo - folwarcznego, frontem do podwórza gospodarczego, pomiędzy stajnią i oborą a drewnianą stodołą.
Wojewoda w treści zaskarżonej decyzji wskazał, że teren gorzelni obejmował jedynie część działki [...], natomiast z załączonej do decyzji mapy sporządzonej w dniu [...] września 2016 r. przez geodetę M. M. wynika, że teren gorzelni pokrywa się z powierzchnią działki [...]. Należy uznać, że w istocie rozstrzygnięcie Wojewody dotyczy całości działki; widoczna jest niezgodność między słownym ujęciem a ujęciem graficznym w załączniku, który stanowi integralną część rozstrzygnięcia, i to właśnie załącznik graficzny precyzyjnie określa zasięg rozstrzygnięcia Wojewody i należy mu przyznać pierwszeństwo przy interpretacji granic decyzji. W treści decyzji Wojewody brak wskazania przyczyn dokonanego ograniczenia, a zatem należy przyjąć, że miało ono charakter pomyłki. Natomiast obszar określony na mapie nie budzi wątpliwości, dlatego też organ drugiej instancji orzekł co do całości działki [...].
(iii) Odwołujący się nie określił zakresu złożonego odwołania od decyzji Wojewody, wobec czego należy przyjąć, że decyzja ta została zaskarżona w całości. Jednakże, jak wynika ze znajdujących się w aktach sprawy wypisów z rejestru gruntów, KOWR wykonuje prawo własności Skarbu Państwa jedynie w odniesieniu do nieruchomości oznaczonych numerami działek [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] (obręb [...]) i [...] (obręb [...]), a zatem interes prawny do wystąpienia z odwołaniem od decyzji Wojewody przysługuje mu jedynie w zakresie tych działek. Niewątpliwie zatem postępowanie odwoławcze winno zostać umorzone w zakresie dotyczącym nieruchomości oznaczonych numerami działek [...], [...], [...],[...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. [...] i [...] (obręb [...]) oraz [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...],[...], [...], [...] i [...] (obręb [...]).
(iv) Znajdujące się w aktach sprawy dokumenty powołujące się na art. 2 ust. 1 dekretu, tj. zaświadczenie Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] lipca 1946 r., znak: Pr [...], oraz "Protokół sporządzony dnia [...] marca 1945 r. w sprawie opisu, inwentaryzacji oraz przejęcia pod Zarząd Państwowy nieruchomości ziemskiej" nie są jednoznaczne. Pierwszy z nich jako podstawę przejęcia wskazuje bowiem litery b, c, d i e, drugi zaś ogranicza się do powołania art. 2 dekretu wcale nie wskazując litery. Dokumenty te nie potwierdzają zatem okoliczności, że przedmiotowa nieruchomość przejęta została na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednakże dopuszczają taką możliwość. W aktach sprawy znajduje się ponadto nadesłana przez Archiwum Akt Nowych "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej", sporządzona przez Starostwo Powiatowe [...]. Ewidencja ta wskazuje, że majątek [...], stanowiący byłą własność J. G., przejęty został na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu. Zdaniem organu drugiej instancji dokument ten należy uznać za wystarczający do wykazania, że podstawą przejęcia nieruchomości był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a zatem zarzuty odwołującego się należy uznać za niezasadne.
Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa wskazał ponadto na błędy pisarskie w treści zaskarżonej decyzji, zostały one jednakże sprostowane postanowieniem Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2016 r., znak: [...].
IV. Pismem z dnia [...] lipca 2019 r. M. U., P. K., M. J., A. W., T. W. i L. U. (dalej "Skarżący"), reprezentowani przez r.pr. B. P., wnieśli do tut. Sądu skargę na decyzję odwoławczą Ministra w części objętej tiret drugim i trzecim, zarzucając tej decyzji naruszenie:
I) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie:
a) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez błędne uznanie, że nieruchomość oznaczona numerem działki [...] (obręb [...]) podlegała pod działanie ww. przepisu, pomimo iż nie miał on do niej zastosowania;
b) art. 3 ust. 1 lit. A pkt 10 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa, podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, poprzez jego pominięcie, co w konsekwencji spowodowało, że organ II instancji uznał, iż przejęcie gorzelni znajdującej się na działce [...] (obręb [...]) podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
II) inne naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
a) art. 7, 77 i 80 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez zaniechanie szczegółowego wyjaśnienia roli, jaką pełniła gorzelnia w majątku [...], zaniechanie poczynienia ustaleń co do jej przemysłowego charakteru i w konsekwencji błędne ustalenie, że nieruchomość oznaczona numerem działki [...] (obręb [...]) wraz z posadowioną na niej gorzelnią miała charakter rolny i była wykorzystywana na potrzeby rolnicze;
b) art. 9 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez zaniechanie poinformowania Skarżących, iż rgan II instancji podaje w wątpliwość przemysłowy charakter gorzelni;
c) art. 138 § 1 pkt 2 kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez uchylenie w części decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2016 r., pomimo iż ww. decyzja jest zgodna prawem.
V. W odpowiedzi na skargę, udzielonej pismem z dnia [...] lipca 2019 r., Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
VI. Sąd rozpoznał skargę na decyzję Ministra z racji sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polegającego na kontrolowaniu działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych – t.j. Dz.U. z 2018 r., poz.2107 z późn. zm.). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2018 poz.1302 z późn. zm. – zwanej dalej "p.p.s.a.").
Uwzględnienie przez wojewódzki sąd administracyjny skargi na orzeczenie organu administracji jest dopuszczalne tylko w razie stwierdzenia w toku kontroli tego orzeczenia naruszeń prawa wymienionych w art.145 § 1 p.p.s.a.
W świetle przywołanego przepisu sąd administracyjny:
1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:
a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,
b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,
c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;
2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;
3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.
Naruszeń, które mogłyby stanowić podstawę do zastosowania w niniejszej sprawie środków o których mowa powyżej, Sąd nie stwierdził.
VII. Kontrola legalności decyzji odwoławczej Ministra w części zaskarżonej skargą prowadzi do następujących wniosków:
1. Przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, uregulowanym w §5 i §6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz.51), było – w części kwestionowanej skargą, tj. w zakresie dotyczącym części nieruchomości ziemskiej, stanowiącej działkę gruntu zabudowaną budynkiem gorzelni (nr [...]) – rozstrzygnięcie, czy działka ta podpadała pod działanie art.2 ust.1 lit. e dekretu o przeprowadzaniu reformy rolnej, czy też nie podpadała.
Trafnie uznał organ odwoławczy, reformując w stosownym zakresie decyzję organu I instancji, iż w/w działka podpadała pod działanie dekretu. Zarzutów skargi nie można było w tej sytuacji uwzględnić.
2. Przepis art.2 ust.1 lit.e dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej będą przeznaczone nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Przepis paragrafu 5 ust.1 rozporządzenia wykonawczego do dekretu stanowił z kolei, że orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art.2 ust. (1) pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, w ust.2 natomiast, że od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo odwołania za pośrednictwem tegoż urzędu w ciągu dni 7, licząc od dnia następnego po doręczeniu decyzji, do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. W świetle przepisu §6 rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt.
3. W pierwszej kolejności nie budzi zastrzeżeń Sądu trafność oceny Ministra co do niezasadności zarzutu odwołania poprzedniczki KOWR od decyzji Wojewody, podnoszącego bezprzedmiotowość całego postępowania administracyjnego, wszczętego na wniosek Skarżących (kontrolowanego przez Sąd w zakresie działki nr [...]), w związku z brakiem wystarczających podstaw do przyjęcia, iż wskazany w tym wniosku majątek ziemski został przejęty przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu, nie zaś na innej podstawie prawnej, przewidzianej tym dekretem. Odnotować należy, iż potwierdzenie się tego zarzutu pociągałoby za sobą - w zakresie badania skuteczności przedmiotowego przejścia nieruchomości na Skarb Państwa - kognicję sądu powszechnego, nie zaś drogę administracyjną. Trafnie jednakże oparł się organ w tym zakresie na nadesłanej przez Archiwum Akt Nowych "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej", sporządzonej przez Starostwo Powiatowe [...]. Ewidencja ta wskazuje, że przedmiotowy został przejęty został na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu.
4. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjęto, iż przejęciu na własność Państwa na podstawie art.2 ust.1 lit. e dekretu podlegały: 1) grunty, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, 2) inne części składowe nieruchomości ziemskiej, które pozostają z gruntami rolnymi w związku funkcjonalnym.
Nie ulega wątpliwości, iż gorzelni, tj. zakładu wytwórczego, produkującego spirytus z płodów rolnych (w szczególności z ziemniaków, zbóż i buraków cukrowych) nie można traktować jako części nieruchomości ziemskiej, służącej bezpośrednio do produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej (działalność takiego zakładu nie polegała bowiem na wytwarzaniu jakichkolwiek płodów rolnych, tj. zbóż, zwierząt gospodarskich, owoców, warzyw, itd.). Gorzelnia taka (wraz z gruntem) stanowiła zatem część nieruchomości ziemskiej wykorzystywaną na potrzeby przemysłu spożywczego (przetwórczego), stanowiąc przedsiębiorstwo przemysłu rolnego.
Należy w tej sytuacji zbadać, czy gorzelnia pozostaje w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, podpadającą pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odnotować w tym kontekście należy, iż pojęcie "związku funkcjonalnego" nie jest pojęciem prawnym (tj. pojęciem używanym przez system prawa w dacie wejścia dekretu w życie) a pojęciem wypracowanym przez orzecznictwo sądowe, zdefiniowanym ogólnie jako szerokie spektrum zależności pomiędzy rolnymi i nierolnymi składnikami nieruchomości ziemskiej, charakteryzujących się daleko idącą trwałością i intensywnością. Bezspornym jest (zważywszy na wspomnianą ogólność przedmiotowego pojęcia), iż ocena, czy dana część nieruchomości ziemskiej pozostaje z tą nieruchomością w związku funkcjonalnym, przesądzającym o podpadaniu przedmiotowej części pod przepisy dekretu, czy też nie, może na gruncie konkretnych stanów faktycznych nastręczać istotnych trudności.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko co do generalnego charakteru związków zachodzących pomiędzy gorzelnią a rolną częścią nieruchomości ziemskiej, zajęte w orzeczeniach tut. Sądu z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14 oraz w wyroku NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3432/15, publ. CBOSA, oddalającym skargę kasacyjną od w/w wyroku tut. Sądu.
W wyroku tut. Sądu z dnia 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14, trafnie podkreślono zatem, iż: "Podkreślić w tym miejscu należy, że ze stwierdzenia, iż przejęciu w trybie dekretu podlegały te z nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej oraz z przedstawionego wyżej rozumienia związku funkcjonalnego należy wyprowadzić wniosek, że przedsiębiorstwa wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, które do swojej produkcji wykorzystywały płody rolne z pozostałej części nieruchomości ziemskiej, również podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, jako że związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym a przedsiębiorstwem wykorzystującym "owoce" działalności wytwórczej w rolnictwie był nierozerwalny, w tym sensie, że jednego rodzaju działalność nie była możliwa bez drugiej, a zatem przedsiębiorstwa wykorzystujące wytwory działalności rolniczej również należy zaliczyć do działalności wytwórczej w rolnictwie. Potwierdza to treść art. 6 dekretu, zgodnie z którym "Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego." Z kontekstu normatywnego (zestawienia art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu) wynika, że zarząd obejmowany był nad nieruchomościami przejmowanymi w trybie art. 2 dekretu, a nie jak podnosi się w skardze spadkobierców właściciela, że możliwe było objęcie w tym trybie zarządu państwowego również nad nieruchomościami nieprzejętymi na własność państwa. Pojęcie przedsiębiorstwa przemysłu rolnego należy zatem odczytywać autonomicznie na gruncie dekretu, jeśli wchodziły w skład nieruchomości ziemskiej i podlegały przejęciu razem z pozostałą częścią tej nieruchomości o charakterze rolnym, ze względu na związek funkcjonalny pomiędzy działalnością wytwórczą w rolnictwie. Z tego punktu widzenia nieuzasadnione są zarzuty skargi spadkobierców właściciela, że przejęciu w trybie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu nie podlegały nieruchomości zabudowane budynkami browaru (pkt 16 zestawienia zawartego w rozważaniach sądu), wytwórni wódek i likierów (pkt 17), przemysłu gorzelnianego (pkt 18) i młyna (pkt 20). Wszystkie te przedsiębiorstwa wykorzystywały do swojej działalności, jak wykazał Minister w uzasadnieniu decyzji, wytwory działalności rolniczej pochodzące z pozostałej części nieruchomości ziemskiej. Były więc funkcjonalnie powiązane z działalnością wytwórczą w rolnictwie i w tym sensie, jako przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, podlegały przejęciu wraz z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Zbliżony tok rozumowania można odnaleźć między innymi w wyroku NSA z dnia 2 marca 2005 r., OSK 473/04 (LEX nr 1275344).".
W wyroku NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3432/15, trafnie wskazano natomiast, co następuje: "Analiza większości dorobku orzeczniczego, w tym i orzeczeń przywołanych przez skarżących wskazuje, że o uznaniu danej nieruchomości za podpadającą lub nie pod działanie dekretu nie decyduje wyłącznie jej jedna cecha czy to w postaci istniejącej na niej zabudowy (mieszkaniowej, usługowej, przemysłowej itp.), czy jej oznaczenie w katastrze lub dawnym wykazie hipotecznym, czy też samo jej położenie w granicach miasta lub wsi, bądź w sąsiedztwie czy otoczeniu gruntów o określonym przeznaczeniu czy funkcji. Nie jest rozstrzygająca także sama możliwość przeznaczenia danej nieruchomości na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu. Wypracowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym koncepcja tak zwanego związku funkcjonalnego badanej części nieruchomości z nieruchomością ziemską, której nie trzeba już kolejny raz w niniejszej sprawie przedstawiać, a którą kierował się organ odwoławczy i Sąd pierwszej instancji zakłada badanie wszelkich związków w tym terytorialnych, organizacyjnych, finansowych danej nieruchomości z pozostałą częścią majątku. To, że koncepcja ta, a tym samym i wykładnia omawianego przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przyjęta przez organ odwoławczy, a zaakceptowana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie była prawidłowa dowodzi właśnie całość wydanego w sprawie rozstrzygnięcia organu odwoławczego. Wykładnia ta bowiem z jednej strony pozwoliła uznać za wyłączone spod działania dekretu zabudowane nieruchomości miejskie o funkcjach usługowych, a także cały zespół pałacowo - parkowy (...) wraz z przynależnym do niego kompleksem zabudowań gospodarczych i gruntami stanowiącymi użytki rolne, nieruchomości zabudowane zakładami przemysłowymi nie związanymi z przemysłem rolnym (tartak i cegielnię), zespół dworsko – parkowy w (...) i inne, z drugiej natomiast nie pozwoliła uwzględnić wniosku spadkobierców dawnego właściciela nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do nieruchomości zajętych pod zakłady przemysłowe związane z przetwórstwem płodów rolnych. Nie wyłączone przez organ w trybie § 5 rozporządzenia nieruchomości zajęte pod dawny browar, wytwórnię wódek i likierów, gorzelnię, jak wynika ze zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji, w przeciwieństwie do tych co do których rozstrzygnięto odmiennie, pozostawały w pełnej symbiozie z częścią rolną majątku, a ich funkcjonowanie oparte było o pożytki z upraw rolnych, sadów, ogrodów i pól. Podobnie ścisłe związki występowały między tymi częściami nieruchomości na których znajdował się młyn i spichlerze a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.".
5. W świetle w/w generalnych założeń o istnieniu w niniejszej sprawie dostatecznie ukształtowanego związku funkcjonalnego pomiędzy gorzelnią a stricte rolną częścią nieruchomości ziemskiej przesądzają: a) sama lokalizacja gorzelni w gospodarczej części założenia dworsko – parkowo – folwarcznego, b) fakt, iż do produkcji spirytusu używano płodów rolnych pochodzących z gospodarstwa. W tym ostatnim kontekście za okoliczność wystarczająca do wykazania niezbędnego związku funkcjonalnego uznać należy zresztą samą, nie budzącą wątpliwości, potencjalną możliwość wykorzystywania surowca "rodzimego", abstrahującą od rzeczywistego udziału takiego surowca w produkcji w dacie wejścia dekretu w życie. Wbrew stanowisku skargi okoliczność ta zwalniała organ odwoławczy z obowiązku dokonywania pogłębionych ustaleń w przedmiocie proporcji surowca "rodzimego" do surowca "zewnętrznego", wykorzystywanych do produkcji w tej dacie. Niezależnie od powyższego trafnie podniósł organ w odpowiedzi na skargę, że materiał dowodowy nie zawiera dokumentów, potwierdzających wywodzone przez Skarżących wykorzystywanie do w/w produkcji przede wszystkim surowca "zewnętrznego".
6. W konsekwencji powyższego Sąd nie podziela stanowiska skargi, że przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły co do zasady stanowić podstawy prawnej do przejęcia na własność Państwa – wraz z całą nieruchomością ziemską, spełniającą kryteria z art.2 ust.1 lit. dekretu – gruntu z gorzelnią, stanowiącego część tej nieruchomości. Nie można zatem przyjąć, tak jak widzą to Skarżący, iż wyłączną podstawę prawną do przejęcia na własność Państwa mogły w ówczesnym czasie stanowić przepisy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przepisy w/w ustawy z 1946 r. znajdowały bowiem zastosowanie wyłącznie do tych gorzelni, które nie wchodziły w skład nieruchomości ziemskich. Jak już wcześniej wskazano gorzelnie, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, zostały natomiast, jako części takich nieruchomości, objęte dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej.
7. Nie można podzielić zarzutu skargi co do naruszenia przez organ odwoławczy art.9 k.p.a., mającego polegać na niepoinformowaniu Skarżących, przed wydaniem decyzji, o powzięciu przez Ministra wątpliwości co do prawidłowości stanowiska Wojewody o niepodpadaniu przez grunt z gorzelnią pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu i to w sytuacji, w której w/w ocena Wojewody nie była kwestionowana w odwołaniu strony przeciwnej. Podkreślenia wymaga, iż w stanie prawnym, obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji odwoławczej, nie istniał przepis prawa, nakładający na organ rozpatrujący odwołanie obowiązek wcześniejszego informowania stron postępowania o rozważaniu zreformowania decyzji organu I instancji. Podkreślić należy, iż organ odwoławczy nie jest związany zarzutami odwołania, co oznacza, iż niezależnie od tych zarzutów ciąży na nim obowiązek samodzielnego rozpatrzenia sprawy administracyjnej, w której orzekł organ I instancji, w całości. Oznacza to, iż organ odwoławczy zobligowany jest do poczynienia własnych ustaleń faktycznych w sprawie (w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony przez organ I instancji, ewentualnie uzupełniony na podstawie art.136 k.p.a.) oraz subsumcji do tak ustalonego stanu faktycznego właściwych przepisów prawa materialnego, obowiązujących w dacie wydania rozstrzygnięcia odwoławczego.
Nie ulega w tej sytuacji wątpliwości, że niezależnie od zarzutów odwołania podniesionych przez poprzedniczkę KOWR (odnotowując przy tym brak wątpliwości co do tego, iż odwołanie to skierowane zostało przeciwko całości decyzji Wojewody, nie zaś tylko przeciwko jej wybranej części), Minister miał obowiązek rozpoznania sprawy zakończonej decyzją Wojewody w całości, w tym w zakresie podpadania pod działanie dekretu gruntu z gorzelnią. Dokonanie w tym zakresie innej oceny niż ta, której dokonał organ I instancji, obligowało Ministra do stosownego zreformowania decyzji Wojewody na podstawie art.138 § 1 pkt 2 k.p.a. Zwolnienie organu odwoławczego z obowiązku zastosowania w/w przepisu można by rozważać tylko w kontekście konieczności uwzględnienia zakazu orzekania na niekorzyść strony odwołującej się (art.139 k.p.a.), niemniej sytuacja tego rodzaju nie wystąpiła w sprawie, w której podmiotem wnoszącym odwołanie byli nie Skarżący a poprzedniczka prawna KOWR. W sytuacji, w której rozstrzygnięcie Ministra w części odnoszącej się do gruntu z gorzelnią w oczywisty sposób działa na korzyść strony odwołującej się, o naruszeniu art.139 k.p.a. nie może być mowy.
W świetle powyższych okoliczności wniesioną skargę należy uznać za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.