IV SA/Po 924/05

IV SA/Po 924/05 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2005-12-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-10-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Bożena Popowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Sygn. powiązane
II OSK 313/06 - Wyrok NSA z 2007-02-14
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Popowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 9 grudnia 2005 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2005 r. nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100 złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/B. Popowska MW
Uzasadnienie
W kwietniu 2004 r. M. Z. wniosła o przyznanie uprawnień kombatanckich lub świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w 1940 r. w obozie przesiedleńczym w Łodzi.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pismem z dnia 20 maja 2004 r. zwrócił się do skarżącej z pytaniem, czy jej wniosek dotyczy uprawnień kombatanckich przewidzianych ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. Nr 42, poz. 371 ze zm. - dalej ustawa o kombatantach) czy przyznania świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. - dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym).
Pismem z dnia 8 czerwca 2004 r. skarżąca odpowiedziała, iż wnosi o przyznanie uprawnień kombatanckich, na podstawie art. 4 lit. b ustawy o kombatantach.
Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu odmówił przyznania M. Z. uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie hitlerowskim w Łodzi we wrześniu 1940 r.
Uzasadniając decyzję organ wskazał, że stosowanie do treści art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Podkreślono, że w chwili represji skarżąca miała ukończone 15 lat, a więc nie spełniły się przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach.
Po upływie przewidzianego ustawą terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, skarżąca taki wniosek złożyła, nie wnosząc o przywrócenie terminu do jego wniesienia.
Kierownik Urzędu postanowieniem z dnia [...] marca 2005 r. nr [...] stwierdził uchybienie terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.
M. Z. pismem z dnia 21 marca 2005 r. ponownie wniosła o rozpoznanie jej sprawy o "dodatek kombatancki", powołując się na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] (k. 19 akt administracyjnych) odmawiającą przyznania uprawnień kombatanckich.. Uzasadniając skarżąca podniosła, że jej braciom przyznano uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w obozie w Łodzi. Skarżąca podkreśliła nadto, że do obozu wywieziono całą wieś. Skarżąca nadesłała zeznania brata E. S. i innych świadków - H. P. i B. K., oraz decyzje o przyznaniu uprawnień kombatanckich E. S. (decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] sierpnia 2003 r. nr [...], k. 38 akt administracyjnych) i Z. S. (decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] października 2004 r. nr [...], k. 33 akt administracyjnych), którzy przebywali w obozie Łodzi wraz z nią.
Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] maja 2005 r. nr [...] odmówił uchylenia decyzji własnej z [...] listopada 2004 r. o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich.
Uzasadniając wskazano, że sprawę rozpoznano kwalifikując wniosek jako prośbę o uchylenie decyzji w trybie art. 154 kpa. Organ wyjaśnił, że skarżąca nie wskazała, by za uchyleniem decyzji odmawiającej przyznania uprawnień kombatanckich przemawiał interes społeczny albo jej słuszny interes. Po ponownej analizie materiału dowodowego stwierdzono, że okoliczności na które powołuje się strona we wniosku, takiej oceny nie uzasadniają.
W przewidzianym ustawą terminie skarżąca wniosła o ponowne rozpoznanie jej sprawy, podnosząc, iż razem z całą rodziną została wywieziona do obozu w Łodzi i z tego tytułu jej braciom przyznano uprawnienia kombatanckie.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2005 r. odmawiającą uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich M.Z.
Uzasadniając organ wskazał, iż nie kwestionuje pobytu M. Z. w obozie przesiedleńczym w Łodzi, co - jak podaje Kierownik Urzędu - zostało poparte licznymi dowodami, jednakże w stosunku do skarżącej nie może mieć zastosowania przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, gdyż skarżąca w chwili osadzenia w obozie miała ukończone 15 lat.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca podniosła, iż prosiła o wskazanie z jakiego tytułu świadczeń mogłaby się domagać oraz wniosła o ponowne rozpatrzenie jej sprawy.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Pismem z dnia 21 października 2005 r., doręczonym dnia 28 października 2005 r., zawiadomiono skarżącą o złożeniu przez Kierownika Urzędu wniosku o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz o czternastodniowym terminie do złożenia żądania przeprowadzenia rozprawy. Skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W związku z tym sprawę skierowano do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadną.
W postępowaniu sądowo-administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Zgodnie z zasadą oficjalności, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją - zobowiązany jest natomiast do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, z drugiej natomiast strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego.
Bezspornym w sprawie jest, iż M. Z. we wrześniu 1940 r. przebywała w obozie przesiedleńczym w Łodzi przy ul. Żeligowskiego oraz, że w okresie represji miała ukończone 15 lat, a także, że wniosła o przyznanie jej uprawnień kombatanckich z tego tytułu.
Podkreślenia wymaga, że stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach, przepisy tej ustawy stosuje się do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b); w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.c ustawy o kombatantach).
Odpowiadając na pytanie organu (k. 3 akt administracyjnych) w swoim piśmie z 28 czerwca 2004 r. M. Z. wskazała jako podstawę prawną ewentualnego przyznania uprawnień kombatanckich art. 4 pkt b, (k. 4 akt administracyjnych).
W ocenie Kierownika Urzędu wnioskowane uprawnienie nie przysługuje skarżącej, wobec faktu, że M. Z. przebywała w okresie represji w obozie w Łodzi, na ul. Żeligowskiego 41 i w dacie represji miała ukończone 15 lat, a więc nie spełniły się przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach.
Powyższa ocena zapewne była konsekwencją przyjęcia przez organ formalistycznego (sztywnego) stanowiska, iż w sprawach o przyznanie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ustawy , tj.na skutek doznanych "represji wojennych i okresu powojennego", organ związany jest treścią postanowień rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154 - dalej rozporządzenie); w rozpoznawanej sprawie chodzi o § 5 i § 6. Orzekający Sąd nie podziela takiego stanowiska. W pierwszej zatem kolejności Sąd przedstawi ocenę stanu prawnego obowiązującego w rozważanym tu zakresie przedmiotowym; chodzi zwłaszcza o relację między przepisem art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.b oraz c ustawy a postanowieniami § 5 i § 6 w/w rozporządzenia. Następnie ocenione zostanie postępowanie i decyzje podjęte w sprawie M. Z. w trybie art. 154 kpa.
Sędziowie nie są związani aktami podustawowymi, w związku z czym są uprawnieni do samodzielnej oceny ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Art. 178 ust. 1 Konstytucji RP (ustawa z 02. 04. 1997r. Dz.U.97/78/483, sprost.Dz.U.01/28/319) niezawisłość sędziom gwarantuje przede wszystkim przez to, że podlegają oni tylko Konstytucji i ustawom.
W myśl art. 8 ust. 1 ustawy o kombatantach Prezes Rady Ministrów określa w drodze rozporządzenia formacje i organizacje o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 5 oraz art. 2 pkt 1 ustawy, a także miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3 ustawy. Na podstawie tego upoważnienia Prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 r. w/w rozporządzenie. Ani z treści delegacji ustawowej ani z treści rozporządzenia nie wynika jednak, że ten akt wykonawczy obejmuje wszystkie miejsca odosobnienia, spełniające warunki wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy.
Skarżącej odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich uzasadniając, iż obozu w Łodzi na ul. Żeligowskiego nie wymieniają przepisy wykonawcze do art. 4 ust.1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach, natomiast obóz ten wymieniają przepisy wykonawcze do art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c, (który odnosi się do represji w obozach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny), jednakże skarżąca nie spełnia wskazanej w tym ostatnio wymienionym przepisie przesłanki wieku.
W ocenie Sądu jedyne warunki, jakie pozwalają na kwalifikację miejsc odosobnienia pod kątem spełnienia przesłanki ujętej w art. 4 pkt 1 lit. b oraz c - są ujęte w tych właśnie fragmentach w/w art. 4. Przede wszystkim nie można wyciągać daleko idących wniosków z samego faktu zakwalifikowania przez władze hitlerowskie jakiegoś obozu do takiego a nie innego rodzaju. Nie zawsze zakwalifikowanie w czasie okupacji obozu do określonego rodzaju, który to rodzaj następnie zamieszczono w wykazie ujętym w rozporządzeniu, odpowiada warunkom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy. Na przykład, w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że Obozy Przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8. Nie można zatem założyć z góry, że samo pominięcie określonego obozu w wykazie miejsc zesłań i deportacji, ujętym w rozporządzeniu, wyłącza możliwość stwierdzenia istnienia uprawnień. Tak więc, sam fakt, iż obóz przesiedleńczy w Łodzi przy ul. Żeligowskiego 41 nie został wymieniony w § 5 rozporządzenia nie oznacza, że nie stanowił on miejsca odosobnienia, o jakim mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b. Taki pogląd WSA w Poznaniu formułował już we wcześniejszych wyrokach (m.in. wyrok z dn. 24 czerwca 2005 r., sygn. IV SA/Po 231/05).
Stanowisko dotyczące stanu prawnego w zakresie uprawnień osób, które podlegały represjom wojenny w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach, zdaniem Sądu, ma wpływ na ocenę legalności decyzji podjętych w trybie art. 154 § 1 i § 2 kpa, zwłaszcza w sytuacji, kiedy z tytułu pobytu w tym samym obozie co skarżąca, braciom przyznano uprawnienia kombatanckie.
Art. 154 § 1 i § 2 kpa dopuszcza zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Przy czym w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż przesłanki określone w art. 154 kpa w odniesieniu do danej sprawy "muszą nabrać konkretnej treści wynikającej ze stanu faktycznego i prawnego sprawy" (teza wyroku z 12 sierpnia 1990 r., sygn. I SA 1906/98, LEX Nr 48663).
Zdaniem Sądu, Kierownik Urzędu bardzo pobieżnie i lakonicznie odniósł się do obu kryteriów wymienionych w art. 154 kpa w związku ze stanem faktycznym i prawnym sprawy. W decyzji pierwszoinstancyjnej organ poświęcił kwestii "interesu" jedno zdanie. Natomiast w decyzji podjętej po ponownym rozpoznaniu organ podniósł, że "słuszny interes strony nie może jednak sprowadzać się do obchodzenia innych przepisów prawa" oraz że - powtarzając za WSA (wyrok z 5 października 2004 r., sygn. II SA/Bk 428/04) - "za słuszny interes strony" w świetle art. 154 kpa nie można uznać jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego sprawy, który był przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym decyzją ostateczną.
Odnosząc się do powyższej argumentacji zawartej w obu decyzjach, Sąd zauważa brak głębszej refleksji nad sytuacją skarżącej, która w czasie okupacji dzieliła los całej rodziny, właśnie pod kątem wymienionych w art. 154 kpa kryteriów. Prawidłowo poczynione przez organ ustalenia faktyczne co do wysiedlenia i osadzenia w obozie rodziny skarżącej, nie naprowadziły organu na wniosek, iż zastosowany art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach w zw. z § 6 rozporządzenia odmawia skarżącej przyznania uprawnień, które przyznano jej młodszym braciom, przebywającemu w tym samym obozie, w tym samym czasie. Zdaniem Sądu, żądania skarżącej równego traktowania, tj. takiego jak rodzeństwa, nie można uznać ani za domaganie się "obchodzenia przepisów" ani za dążenie do "innej oceny stanu faktycznego". Natomiast to, że nierówne traktowanie godzi w słuszny interes strony nie powinno budzić żadnych wątpliwości. Sąd wyraża też zdanie, że nierówne traktowanie skarżącej, która przeszła gehennę obozu hitlerowskiego, spowodowane tylko różnicą wieku między nią a rodzeństwem, nie jest do pogodzenia z interesem społecznym. W interesie społecznym leży bowiem przestrzeganie przepisów Konstytucji, w szczególności tych, które określają status obywatela i człowieka. Do takich przepisów należy art. 32 Konstytucji, określający zasadę równości.
W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie została naruszona konstytucyjna zasada równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (ustawa z 02. 04. 1997r. Dz.U.97/78/483, sprost.Dz.U.01/28/319).
Pogląd dotyczący kierowania się zasadą równości w poszukiwaniu prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie Sąd opiera przede wszystkim na normie zawartej w wymienionym już wcześniej art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. "Podleganie Konstytucji" oznacza potrzebę uwzględnienia - przy interpretacji innych źródeł prawa - pierwiastka aksjologicznego, a więc wartości, chronionych konstytucyjnie. W świetle zasady pierwszeństwa Konstytucji (także art. 87 Konstytucji RP), jednym z podstawowych zadań Sędziów jest ochrona konstytucyjnych praw jednostki; w niniejszej sprawie - prawa do równego traktowania. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dn. 2 kwietnia 2003 r., sygn. K 13/02) szeroko skomentował tę zasadę. Stwierdził m.in., że w sytuacji, kiedy możliwe jest wskazanie wspólnej cechy istotnej lub faktycznej uzasadniającej równe traktowanie podmiotów, analizy wymaga cel i treść aktu normatywnego, w którym zawarta została kontrolowana norma prawna. Różnicowanie podmiotów prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, wprowadza odstępstwo od zasady równości.
Zdaniem Sądu, taką wspólną cechą istotną skarżącej i jej rodzeństwa był pobyt w tym samym obozie, w tym samym czasie. Płyną z tego konkretne wnioski odnośnie do traktowania skarżącej, domagającej się przyznania uprawnień kombatanckich. Mianowicie, rozpoznając sprawę na podstawie art. 154 § 1 i § 2 kpa, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych powinien uwzględnić jej aspekt aksjologiczny. Odniesienie do zasady "równego traktowania", zdaniem Sądu mieści się w kategoriach zarówno słusznego interesu strony jak i interesu społecznego. Orzekanie na podstawie art. 154 kpa wymaga zatem uwzględnienia tej zasady konstytucyjnej, zwłaszcza że wyłączną podstawę prawną odmiennego ukształtowania sytuacji skarżącej w porównaniu z sytuacją jej braci, jest przepis podustawowy.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy zadaniem organu będzie zbadanie całego zgromadzonego w sprawie materiału i zastosowanie wskazówek zawartych w niniejszym uzasadnieniu.
Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.
Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu.
/-/B. Popowska
MW