IV SA/Po 96/05

IV SA/Po 96/05 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2006-04-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-01-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Izabela Kucznerowicz
Jerzy Stankowski /przewodniczący sprawozdawca/
Maciej Dybowski
Symbol z opisem
6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Stankowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Maciej Dybowski as. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant: ref.-staż. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi Z.R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2004 roku nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 100/sto/ złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/I. Kucznerowicz /-/ J. Stankowski /-/M Dybowski MB
Uzasadnienie
IV SA/Po 96/05
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia [...] IV 2004 r., nr [...], na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 I 1991 o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r., nr 42, poz. 371 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Z. R. przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie w Cerekwicy od października do grudnia 1939 r. Organ wskazał, że obóz w Cerekwicy nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r., nr 106, poz. 1154), w związku z czym należy uznać, że pobyt w takim obozie nie jest represją w rozumieniu ustawy.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Z. R. podniosła, że są osoby, które otrzymały uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w obozie w Cerekwicy.
Decyzją z dnia [...] XI 2004 r., nr [...], na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 I 1991 o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] IV 2004 r. Organ podkreślił, że nazwa obozu nie figuruje ani w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, ani też w opracowaniu Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i Rady Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa pt. "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939 - 1945 - Informator encyklopedyczny", PWN, Warszawa 1979r. W tej sytuacji, zdaniem organu, należało uznać, że osobie, która przebywała w obozie w C. nie przysługują uprawnienia kombatanckie. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił, że nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń (i prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego) czy dany obóz należał do kategorii obozów, o których mowa w art. 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
W skardze na powyższą decyzję Z. R. podniosła, że obóz w Cerekwicy był niemieckim obozem przejściowym, choć mniejszym od tych, które jako bardziej znane - figurują w rozporządzeniu. Skarżąca podkreśliła, że decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jest krzywdząca, gdyż jej los wojenny i pobyt w obozie był wynikiem patriotycznej działalności ojca w okresie międzywojennym. Na potwierdzenie swego pobytu w obozie w Cerekwicy. Skarżąca przedstawiła pismo wydane przez komendanta obozu, zeznania świadka i kopię pisma starosty niemieckiego wraz z tłumaczeniem..
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał w całości swą dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga okazała się zasadną.
Zgodnie z art. 106 § 4 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej "upsa"), Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; a do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc ( art. 106 § 5 upsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.- Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9 III 1993- WRN 8/93- OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/ 117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc- tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr.1998 t.1 s.473 uw.8).
Skarżąca wskazała we wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich, że w okresie od października do grudnia 1939 r. przebywała w obozie przejściowym w Cerekwicy. Na potwierdzenie tej okoliczności przedstawiła zeznania świadka oraz tłumaczenia niemieckich dokumentów - pisma komendanta obozu Neu Zerkheim i pismo landrata powiatu jarocińskiego. Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski ( Marii Rutowskiej "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003) wynika, że Niemcy utworzyli w Cerekwicy (18 km od Jarocina) pierwszy obóz przesiedleńczy dla wysiedlanej ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa (tamże s. 163). Utworzenie tego obozu wiązało się z podjętymi przez władze powiatu jarocińskiego działaniami, polegającymi na jak najszybszym wywłaszczeniu i wysiedleniu do Generalnej Gubernii najbardziej zamożnych obywateli polskich oraz przedstawicieli polskiej inteligencji.
Kierownik Urzędu dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach...- Dz.U. 38/99/360- przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz należy do kategorii określonych w art. 4 ustawy, wobec nie ujęcia danego obozu w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r., nr 106, poz. 1154).
Ustawodawca w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 IV 1999 r. (Dz.U. 38/99/360)- upoważnił Prezesa Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, do określenia, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3.
Wykładnia językowa owego przepisu nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w obozach wymienionych w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy.
W pierwszym rzędzie należy przypomnieć o kwestii znanej Sądowi z urzędu, a mianowicie, że w poprzednim Wykazie jednolitym obozów z dnia 18 marca 1993 r. (dalej Wykaz), wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione obecnie w rozporządzeniu.
Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował trafny pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwu warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, dało Kierownikowi Urzędu uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających; art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b ustawy nie przewidywał żadnych dodatkowych warunków podmiotowych. Art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie upoważniał Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (następnie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej) do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia Komisji nie była wiążąca dla Kierownika Urzędu, ani dla Sądu orzekającego w sprawie; adnotacja zawarta w punkcie IV Wykazu (dotycząca obozów w Zamościu i Zwierzyńcu): "Uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie przekroczyła umocowanie ustawowe Komisji (wyrok SN z 5.7.1996- III ARN 17/96- OSNAP 3/97/31). Godzi się przypomnieć, że pobyt dziecka do lat 14 w obozie w Zamościu (jako w obozie równoznacznym z obozem koncentracyjnym), został uznany za uprawniający do świadczeń rentowych określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz.U. 34/75/186), dopiero po pozytywnej opinii Komisji co do charakteru obozu i po uchwale SN z 4.11.1982- III UZP 5/82- OSNC 5-6/83/67.
Z kolei w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że obozy przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8.
Pogląd, że wspomniane rozporządzenie nie jest ostatecznym zamkniętym katalogiem obozów zdaje się być potwierdzony tym, że zostało ono ostatnio znowelizowane przez rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 X 2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2005 r., nr 214, poz. 1801 ze zm.), na mocy którego do listy miejsc odosobnienia określonych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) ustawy o kombatantach dodano obóz w Szczeglinie. Świadczy to zatem o tym, że wykaz obozów zawarty w rozporządzeniu nie jest kompletny i wymaga uzupełnienia bądź przez nowelizację tego aktu bądź też przez przeprowadzenie odpowiedniego dowodu wedle rygorów kpa.
Z badań historyków wynika, że prócz obozów, wymienionych w rozporządzeniu, ludność polska osadzana była w obozach przejściowych (o różnych nazwach niemieckich- zwłaszcza w początkowym okresie wysiedleń) w szczególności w: Bąblinie, Budzyniu, Olicie, Bruczkowie, Chludowie, Lubiniu, Kazimierzu Biskupim, Puszczykówku, Cerekwicy, Kowanówku, Nowych Skalmierzycach, Kole, Kaliszu, Koninie, Wągrowcu, Lesznie, Racocie, Rusku, Turku, Wronkach, Gostyniu ( w klasztorze Księży Filipinów), Słupcy, Rawiczu, Kępnie, Brodziszewie, Komorowie k. Wolsztyna, Kruszewie, Mechlinie, Gutowie Małym ( M. Rutowska- op. cit. s. 40, 42, 49, 95- 96, 163- 194).
W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że o charakterze obozu decyduje nie jego nazwa, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, lecz jego funkcja w realizacji polityki eksterminacyjnej okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu czy przyczyny osadzania w nim ludności polskiej (przykładowo- wyrok NSA z 6.2.1985- II SA 1789/84- OSP 12/85/240, akceptowany przez A. Świątkowskiego "Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych, kombatantów, osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin" DW ABC 1997 s. 75). Z badań historycznych wynika, że warunki pobytu w poszczególnych obozach przesiedleńczych, zwłaszcza podczas pierwszych wysiedleń w ramach pierwszego planu krótkofalowego (od początków listopada do 17 grudnia 1939 r.) były trudniejsze, niż w obozie Poznań- Główna (zwłaszcza w okresie od początku 1940 do likwidacji obozu), który wymieniono w § 6 rozporządzenia (M. Rutowska- op. cit. s. 49, 103, 117). Na ocenę charakteru miejsca odosobnienia wpływają także warunki transportu z obozu- Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 4.11.1982- III UZP 5/82, trafnie zwrócił uwagę na gehennę dzieci w czasie hitlerowskich akcji wysiedleńczo- pacyfikacyjnych i śmierć wielu dzieci w czasie transportu (OSNC 5-6/83/67 s. 22 akapit 1).
Umieszczenie w § 6 rozporządzenia takich obozów jak np. Poznań- Główna, Gniezno i Młyniewo, przy pominięciu innych obozów przesiedleńczych, w sytuacji, gdy deportacje ludności polskiej, żydowskiej i cygańskiej odbywały się pod nadzorem policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa III Rzeszy- wespół z placówkami i centralami przesiedleńczymi i podległymi im obozami dla wysiedlanych Polaków i Żydów ( M. Rutowska- op. cit. s. 28- 37, 40, 50), nie znajduje dostatecznego uzasadnienia historycznego. Nie ulega wątpliwości, że osoby osadzone w każdym z uprzednio wymienionych obozów przejściowych pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa; przyczyny represji miały charakter polityczny, narodowościowy, religijny bądź rasowy, a pobyt w tych miejscach odosobnienia miał charakter eksterminacyjny dla dzieci do lat 14 w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy.
Niekonstytucyjną i naruszającą zasadę państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), zasadę proporcjonalności ( art. 31 ust. 3), zasadę równości wobec prawa (art.32 ust.1), prawo do sądu w zakresie odpowiednio ukształtowanej procedury (art. 45 ust.1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) byłaby taka wykładnia powołanego rozporządzenia przez to, że bez dostatecznego powodu ograniczeniu uległby katalog środków dowodowych, dopuszczonych w art. 75 § 1 kpa, mimo że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada prawdy materialnej, utrudniając obywatelowi uzyskanie na drodze prawnej uprawnień kombatanckich w sytuacji, gdy obóz, w którym przebywał, nie zostałby ujęty w rozporządzeniu.
Przed sądem administracyjnym niedopuszczalne jest prowadzenie dowodów z zeznań świadków, przeto dowody dopuszczalne w myśl art. 75 § 1 kpa winny być z należytą starannością przeprowadzone przed organami administracji państwowej.
Umieszczenie w wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z 24 I 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości danego obozu przesiedleńczego ma jedynie taki walor, że w konkretnej sprawie strona nie musi prowadzić dowodów, że warunki pobytu w danym obozie nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa a pobyt w tych miejscach odosobnienia miał charakter eksterminacyjny dla dzieci do lat 14 w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. Ani ustawa o kombatantach, ani kodeks postępowania administracyjnego, nie wprowadziły zakazu dowodzenia w postępowaniu przed organem administracji publicznej w trybie art. 75 kpa, że pobyt w obozie innym, niż wymienione w § 5 i 6 rozporządzenia, był represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach.
W niniejszej sprawie błędna wykładnia art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c i art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, oraz § 5 i § 6 rozporządzenia doprowadziła do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, przez błędne uznanie, że nie ujęcie obozu w Cerkwicy w rozporządzeniu zwalnia organ administracji publicznej od czynienia dalszych ustaleń w sprawie.
Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 i 4 kpa pominął fakty powszechnie znane, wskazujące na istnienie obozu przesiedleńczego w Cerekwicy i nie przeprowadził postępowania dowodowego celu ustalenia czy i w jakich warunkach Skarżąca w tym obozie przebywała.
Rozpoznając sprawę ponownie, Kierownik Urzędu przesłucha wskazanych przez Skarżącą świadków dla ustalenia warunków pobytu w obozie, przyczyn osadzenia w nim Skarżącej i Jej rodziny, charakteru i funkcji obozu w Cerekwicy w realizacji ludobójczej polityki okupanta wobec Polaków. Należy też przeprowadzić dowód z przedstawionych przez Skarżącą dokumentów, a także zwrócić się o dodatkowe materiały do odpowiednich instytucji lub osób, jeśli w trakcie postępowania okaże się to konieczne.
Kierownik Urzędu za pomocą dostępnych środków dowodowych winien ustalić charakter i zadanie obozu przesiedleńczego w Cerekwicy w realizacji niemieckiej polityki eksterminacyjnej wobec ludności polskiej.
Rozpoznając sprawę powtórnie organ orzekający przeprowadzi zawnioskowane przez Skarżącą dowody oraz przeprowadzi wskazane dowody z urzędu. Ustalenia faktyczne, staranną ocenę dowodów Kierownik Urzędu ma obowiązek przedstawić w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa.
Skoro zachodziły przesłanki z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 i art. 200 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji. Zaskarżoną decyzją nie przyznano Skarżącej żadnych praw, przeto nie zachodziła przesłanka do orzekania na podstawie art. 152 upsa.
/-/ I. Kucznerowicz /-/ J. Stankowski /-/ M. Dybowski
MB