IV SA/Po 763/25

IV SA/Po 763/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-10-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-08-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Józef Maleszewski /sprawozdawca/
Maciej Busz
Tomasz Grossmann /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2025 r. sprawy ze skargi P. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 kwietnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie zadłużenia alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z 18 marca 2025 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego P. R. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
P. R. (dalej jako: skarżący) złożył do Burmistrza [...] wniosek o umorzenie w całości lub ewentualnie w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami oraz z ostrożności, na wypadek nieuwzględnienia powyższego, o rozłożenie ww. należności na raty.
Podanie uzasadnił trudną sytuacją finansową i życiową oraz pogarszającym się stanem zdrowia. Skarżący wskazał m.in., że jest obecnie jedynym żywicielem swojej rodziny, osiąga dochód w wysokości minimalnej krajowej, a z otrzymywanego wynagrodzenia regularnie odprowadzane są potrącenia na poczet toczącego się postępowania egzekucyjnego. Dalej wyjaśnił, że cierpi na chorobę niedokrwienną serca, która znacznie utrudnia wykonywanie pracy zarobkowej oraz ogranicza jego zdolności do stałego i efektywnego zarobkowania. Pogarszający się stan zdrowia dodatkowo generuje konieczność ponoszenia wydatków związanych z leczeniem i opieką medyczną.
Wniosek skarżącego został przekazany zgodnie z właściwością do Burmistrza [...].
Burmistrz [...] decyzją nr [...] z dnia 18 marca 2025 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz W. R. i S. Ś. (pkt l) oraz orzekł o odmowie rozłożenia na raty zaległości alimentacyjnych po [...] zł miesięcznie (pkt 2). W uzasadnieniu decyzji organ I instancji stwierdził, że trudna sytuacja dochodowa dłużnika nie jest na tyle ciężka, aby zastosować ulgę w postaci umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm., dalej jako: u.p.o.u.a.). W odniesieniu do odmowy rozłożenia długu alimentacyjnego na raty po [...] zł miesięcznie, organ I instancji wyjaśnił, że umożliwienie stronie spłaty długu w formie zaproponowanych rat związane byłoby z co najmniej 8-letnim okresem płatności bez uwzględnienia wzrostu odsetek ustawowych, co nie pozostanie bez wpływu na wydłużenie terminu spłaty.
Od powyższej decyzji w ustawowym terminie odwołanie złożył skarżący, zarzucając w szczególności:
1. Naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na mylnym zanegowaniu związku, jaki zachodzi pomiędzy ustalonymi w postępowaniu faktami a przepisami prawa;
2. naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej jako: k.p.a.) polegającego na zgromadzeniu niekompletnego materiału dowodowego, dokonaniu jego oceny i niezastosowaniu odpowiadającemu ustalonym okolicznościom konsekwencjom prawnym, w szczególności poprzez błędne ustalenia sytuacji życiowej i zdrowotnej wnioskodawcy, pominięcie, że problemy kardiologiczne uniemożliwiają mu wykonywanie pracy zarobkowej przez co nie jest w stanie uregulować w całości swoich należności alimentacyjnych, a także okoliczność, że jego żona, z którą prowadzi gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną;
3. naruszenie art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia, które w sposób niedostateczny wyjaśnia motywy dotyczące podstaw i wysokości nałożonej kary.
Uzasadniając odwołanie, skarżący wyjaśnił, że pomimo podejmowanych starań nie jest w stanie uregulować zobowiązań z uwagi na swój stan zdrowia, który znacząco ogranicza jego zdolność do podjęcia pracy zarobkowej oraz uzyskania dochodów pozwalających na spłatę zadłużenia. Ponadto podniósł, że legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a z uwagi na długotrwałe przebywanie na zwolnieniu lekarskim wnioskował o przyznanie renty rehabilitacyjnej. Do odwołania skarżący dołączył m.in. orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 14.03.2025 r., informację o wysokości czynszu oraz rachunki.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z 24 kwietnia 2025 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ II instancji w uzasadnieniu swej decyzji wskazał, że godnie z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Według zaś art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, powstałe m.in. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, w wysokości 30, 50 lub 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez okres odpowiednio 3, 5 lub 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.
Natomiast umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części może nastąpić wyłącznie na wniosek dłużnika alimentacyjnego po uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. W takim wypadku organ właściwy wierzyciela może też odroczyć termin płatności takiej należności albo rozłożyć ją na raty. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a.).
Organ odwoławczy uzasadnił, że zawarty w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zwrot "może umorzyć" wskazuje, iż decyzja w tej sprawie ma charakter uznaniowy i może opierać się na swobodnej ocenie sytuacji osobistej zobowiązanego, niemniej jednak, decyzja o umorzeniu albo odmowie umorzenia należności musi być poparta przeprowadzeniem przez organ postępowania mającego na celu zbadanie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Dopiero na podstawie całokształtu zgromadzonych materiałów można dokonać rozstrzygnięcia. Oznacza to iż organ ma możliwość ale nie ma obowiązku przychylenia się do wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Nie może to jednak oznaczać "dowolności" organu w podjętej decyzji. Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mają charakter obligatoryjny i zwolnić z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach.
Po dokonaniu analizy zgromadzonego w sprawie materiału i zapoznaniu się z treścią rozstrzygnięcia organu I instancji Kolegium uznało, że postępowanie w sprawie wniosku o udzielenie dłużnikowi alimentacyjnemu ulgi w spłacie zobowiązania zostało przeprowadzone w wystarczającym zakresie. Organ odwoławczy wyjaśnił, że skarżący ma [...] lata, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną - M. R. w wieku [...] lat. Małżeństwo zamieszkuje w komunalnym lokalu mieszkalnym. Skarżący od 16 maja 2024 r. przebywa na zwolnieniu lekarskim, a orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 14 marca 2025 r. ustalono, że jest niezdolny do pracy, jednakże w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy, istnieją okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego, na okres 6 miesięcy, licząc od daty wyczerpania zasiłku chorobowego. Z akt sprawy wynika także, iż skarżący do czerwca 2024 r. pozostawał w zatrudnieniu. Źródłem utrzymania rodziny jest zasiłek chorobowy skarżącego, który za styczeń 2025 r. wynosił [...] zł.
Organ II instancji zauważył ponadto, że obecnie biorąc pod uwagę orzeczenie ZUS skarżący uprawniony jest do świadczenia rehabilitacyjnego. Małżonka skarżącego nie pracuje i nie posiada żadnego źródła dochodu, legitymuje się orzeczeniem z dnia 27 lutego 2025 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a obowiązującym do dnia 31 grudnia 2026 r. Z wyjaśnień organu orzekającego wynika, że żona skarżącego, pouczona została o możliwości złożenia wniosku o ustalenie jej prawa do zasiłku stałego w związku z jej niepełnosprawnością, co poprawiłoby budżet rodziny. Z powyższego wynika więc, że dochód rodziny skarżącego w przeliczeniu na osobę w miesiącu styczniu 2025 r. kształtował się na poziomie kwoty [...]zł. Z akt sprawy wynika także, iż rodzina z uwagi na trudną sytuację finansową i zdrowotną była objęta pomocą społeczną, ostatnio w grudniu 2024 r. w formie zasiłku celowego w kwocie [...]zł i w styczniu 2025 r. w formie specjalnego zasiłku celowego w kwocie [...]zł. Z uzyskiwanych dochodów rodzina ponosi miesięcznie następujące koszty związane z utrzymaniem mieszkania z tytułu czynszu [...] zł, energii elektrycznej [...] zł, wywozem odpadów komunalnych [...] zł, zakupem leków [...] zł. Kolegium wskazało, że organ I instancji ustalił także iż od początku prowadzenia egzekucji tj. od 11 stycznia 2012 r. do dnia wydania zaskarżonej decyzji dokonano potrąceń z renty, z zatrudnienia i dobrowolnych wpłat na łączną kwotę [...]zł, a stan zadłużenia skarżącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosi [...] zł wraz ustawowymi odsetkami ustalonymi na dzień 18 marca 2025 r. w kwocie [...]zł. Ponadto z wyjaśnień skarżącego wynika, że nie wnioskował do właściwego sądu o zniesienie obowiązku alimentacyjnego pomimo, że osoby uprawnione do alimentów prowadzą samodzielne gospodarstwa domowe, posiadają pracę i własne rodziny.
Organ II instancji podzielił pogląd, że sama trudna sytuacja materialna i zdrowotna, w jakiej niewątpliwie znalazł się skarżący nie może być podstawą do zastosowania nadzwyczajnego środka w formie umorzenia zadłużenia. W ocenie Kolegium w sprawie nie wystąpiły szczególne zdarzenia niezależne od skarżącego, powodujące, że zobowiązany do zwrotu należności nie mógłby wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku. Do zdarzeń takich można zaliczyć np. chorobę, niepełnosprawność, które całkowicie wykluczają zdolność do zarobkowania. Ponadto zdaniem SKO fakt uzyskiwania niskich dochodów i obciążenia znacznymi wydatkami nie wyróżnia dłużnika alimentacyjnego na tle innych dłużników, ponieważ sytuacja tych osób na ogół jest trudna. Dłużnik alimentacyjny jest co do zasady osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń powinna wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych.
Z dołączonego do odwołania orzeczenia ZUS z dnia 14 marca 2025 r. wynika, że skarżący rokuje odzyskanie zdolności do zatrudnienia, co może w przyszłości wpłynąć na poprawę jego sytuacji finansowej. Ta realna perspektywa poprawy sytuacji życiowej skarżącego jest - zdaniem Kolegium - przeszkodą do uwzględnienia wniosku o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego, ponieważ takie działanie przerzuciłoby koszty wychowania dzieci na ogół obywateli. Z uwagi na powyższe brak jest podstaw do tego, aby umorzyć odwołującemu należne zadłużenie, gdyż czasowa niezdolność do zatrudnienia jak i osiąganie obecnie niskich dochodów nie zwalniają z obowiązku alimentacyjnego. Umorzenie zadłużenia spowodowałoby natomiast niemożność egzekucji, gdyby sytuacja zdrowotna i materialna uległa poprawie. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może być odbierane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje (wyrok WSA w Łodzi z 16.04.2025 r., II SA/Łd 18/25, LEX nr 3862722).
Kolegium podkreśliło, że trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie zwalnia z obowiązku łożenia świadczeń alimentacyjnych nałożonych przez sąd. Obowiązek wywiązywania się z alimentacji ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a świadczenie alimentacyjne jako substytut alimentów ma służyć realizacji ochrony dobra dziecka i pozwala zapewnić mu środki na jego utrzymanie, wychowanie czy edukację. Dopełnienie zatem przez ojca zwrotu świadczeń, które zostały wypłacone na rzecz jego dzieci jest zobowiązaniem bezsprzecznie zasadnie egzekwowanym, zaś umarzanie zwrotu takiego długu musi być wyraźnie ograniczane wyłącznie do zdarzeń wyjątkowych.
Odnosząc się zaś do odmowy rozłożenia zadłużenia na raty miesięczne po [...] zł, Kolegium również podzieliło stanowisko organu I instancji. Organ odwoławczy uzasadnił, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, którego celem jest odzyskanie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. W ocenie SKO niewątpliwie niski poziom dochodów i trudna sytuacja zdrowotna, utrudniają zaspakajanie potrzeb bytowych lub osobistych skarżącego, jednak nie czynią jego sytuacji wyjątkowej i nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Tym bardziej, że odwołujący posiada źródło dochodu, co umożliwia mu regulowanie zadłużenia zgodnie z przepisami ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W ocenie Kolegium organ I instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego, w rozpatrywanej sprawie zebrał i ocenił zgromadzony materiał dowodowy zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego, a następnie swoje stanowisko przedstawił w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do dołączonych do odwołania rachunków bytowych, Kolegium wyjaśniło, że na potrzeby prowadzonego postępowania przyjęto średnie miesięczne stałe wydatki strony związane z utrzymaniem, w tym z tytułu energii elektrycznej [...] zł w ujęciu miesięcznym, a podane podczas przeprowadzonego dnia 16 stycznia 2025 r. wywiadu środowiskowego. Dlatego też przedstawione dokumenty - zdaniem Kolegium pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie. W ocenie organu odwoławczego skarżący pomimo, że boryka się z problemami zdrowotnymi i finansowymi, to jednak w jego sytuacji nie zachodzą szczególne okoliczności mogące powodować ciężkie straty w rodzinie skarżącego zagrażające dalszej egzystencji lub uniemożliwiające zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych. Kolegium podkreśliło, że wskazywane przez skarżącego okoliczności nie dowodzą, że w niniejszej sprawie wystąpiły nadzwyczajne i niezależne od odwołującego się zdarzenia mające wpływ na jego sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną, a tylko takie skutkują ewentualnym udzieleniem ulgi w spłacie zadłużenia alimentacyjnego.
Skargę na powyższą decyzję wywiódł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucając jej naruszenie:
1. art. 7, 8 i 9 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niewyjaśnienie w niezbędnym zakresie stanu faktycznego, jak też nieodniesienie się do okoliczności regulowania przez skarżącego zadłużenia i wysokości spłaty powstałego zadłużenia z tytułu wypłaty świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego oraz trudnej sytuacji materialnej skarżącego spowodowanej jego problemami ze zdrowiem (choroba kardiologiczna - niedokrwistość serca),
2. art. 77 § 1 i art. 7 k.p.a. poprzez złamanie zasady prawdy materialnej i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych, co doprowadziło do niewłaściwej subsumcji art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., w szczególności organ pominął, że skarżący pomimo starań oraz kłopotów ze zdrowiem, nie jest w stanie uregulować zadłużenia,
3. art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, błędne uznanie że nie zachodzą okoliczności dające podstawę do umorzenia w całości bądź w części należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ustalenie w uzasadnieniu decyzji - w odniesieniu do przedstawionych przez skarżącego dowodów i faktów, które były podstawą wydanego rozstrzygnięcia - że skarżący ma możliwość spłaty zadłużenia w przyszłości.
4. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez wydanie przez organ odwoławczy decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji, w sytuacji gdy zachodziły przesłanki do wydania decyzji uchylającej decyzję organu I instancji i orzekającej o istocie sprawy - ewentualnie przekazującej sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji z tego względu, iż decyzja organu niższej instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, a więc w tym wypadku naruszenie art. 138 § 2 k.p.a.;
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadniając podniesione zarzuty, skarżący podkreślił, że kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji publicznej wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. W takich przypadkach kontrola sądowa obejmuje proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalanie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów Skarżący podkreślił, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powinna być oparta o wszechstronne ustalenie wszystkich okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy.
Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne, skarżący wskazał, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, odroczenia terminu ich płatności albo rozłożenia na raty, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty (zob. wyrok NSA z 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/2011). Obowiązkiem organu jest wszechstronna i szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o ulgę w spłacie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuację życiową (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 28 lipca 2011 r. sygn. akt II SA/Rz 358/2011).
Skarżący zgodził się co do tego, że stosowanie ulg powinno mieć charakter wyjątkowy. Nie zmienia to jednak okoliczności, że ustawodawca taką możliwość przewidział, a zatem dopuścił sytuacje, w których dłużnik może skorzystać nawet z całkowitego zwolnienia z długu. Zastosowanie ulg w spłacie wymaga zatem dogłębnej i szczegółowej analizy i uwzględnienia indywidualnej sytuacji dłużnika. w Zdaniem skarżącego jedynie prawidłowo przeprowadzony proces zgromadzenia materiału dowodowego i jego analizy uwalnia organ od zarzutu dowolności i przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Skarżący podniósł, że organy obu instancji ograniczyły się wyłącznie do oceny zasadności umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości, pomijając wynikający z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. obowiązek zbadania i rozstrzygnięcia zasadności umorzenia tych należności w części. Ponadto w sposób bardzo pobieżny oceniono możliwość rozłożenia na raty ww. należności. Tymczasem, zarówno we wniosku, jak i w późniejszych pismach składanych w toku postępowania administracyjnego skarżący akcentował, że chociażby ulga w spłacie przyniesie znaczącą poprawę jego sytuacji bytowej i urealni spłatę zadłużenia.
W ocenie skarżącego taki sposób uzasadniania decyzji sprzeczny jest nie tylko z art. 107 § 3 k.p.a,, ale godzi również w uregulowaną w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania, jak też podważa zaufanie jednostki, której sytuację prawną w sposób władczy ukształtowano, do organów władzy publicznej, a więc narusza jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego wyrażoną w art. 8 k.p.a.
Skarżący uznał za niezrozumiałe i ekonomicznie nieuzasadnione stanowisko organu, który odmówił rozłożenia należności na raty, mimo że jego wniosek zmierzał do umożliwienia dobrowolnej, systematycznej spłaty bezpośrednio do organu, z pominięciem egzekucji komorniczej. Rozłożenie długu na raty stanowiłoby instrument sprzyjający rzeczywistej spłacalności zobowiązania, a zarazem ograniczyłoby konieczność prowadzenia kosztownego postępowania egzekucyjnego.
Jak wyjaśnił skarżący egzekucja komornicza generuje dodatkowe obciążenia (opłata stosunkowa, wydatki egzekucyjne, koszty doręczeń, ewentualne koszty zastępstwa), które powiększają saldo zadłużenia i oddalają perspektywę pełnego zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego. W praktyce oznacza to, że każda złotówka ściągnięta przymusowo obciążona jest narzutem kosztowym, podczas gdy wpłaty dobrowolne w ratach trafiają niemal w całości na pokrycie należności głównej. Odmowa przyjęcia planu ratalnego prowadzi więc do wzrostu kosztów po obu stronach stosunku publicznoprawnego - po stronie dłużnika, który traci zdolność regulowania zobowiązań, oraz po stronie Skarbu Państwa / jednostki samorządu terytorialnego, która ponosi koszty egzekucji.
Skarżący wskazał, że w świetle zasad postępowania administracyjnego organ zobowiązany był rozważyć, czy zaproponowany mechanizm ratalny - ewentualnie z modyfikacją wysokości rat lub wprowadzeniem warunkowego umorzenia odsetek po terminowych wpłatach - nie zapewniłby bardziej efektywnego i proporcjonalnego wyegzekwowania należności niż kontynuowanie postępowania komorniczego. Brak analizy realnych możliwości płatniczych strony oraz kosztów egzekucyjnych może świadczyć o naruszeniu obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia sprawy i o dowolnym, a nie uznaniowym, skorzystaniu z kompetencji.
Dalej skarżący podkreślił, że celem instytucji ulg w spłacie (umorzenie, odroczenie, raty, umorzenie warunkowe) jest zwiększenie ściągalności i zapobieżenie narastaniu długów nieściągalnych, zwłaszcza tam, gdzie zobowiązany wykazuje dobrą wolę i choć ograniczoną to jednak realną zdolność do stopniowego regulowania zobowiązań. Odmowa rozłożenia na raty - przy jednoczesnym kierowaniu sprawy do komornika - wprost utrudnia dłużnikowi dobrowolne wykonywanie obowiązku i może prowadzić do spirali zadłużenia, co pozostaje w sprzeczności zarówno z interesem strony, jak i interesem finansów publicznych.
Zdaniem skarżącego wnikliwe rozważenie wniosku o rozłożenie należności na raty jest tym bardziej konieczne, że w ten sposób istnieje możliwość pogodzenia interesu publicznego, nakazującego ściąganie nienależnie pobranych świadczeń oraz słusznego interesu skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego, nakazującego dostosowanie wielkości ściągania do możliwości płatniczych, z uwzględnieniem konieczności zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1).
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 438).
Przedmiotem tak rozumianej kontroli jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 kwietnia 2025 r., znak [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 18 marca 2025 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz W. R. i S. Ś. oraz odmowy rozłożenia na raty zaległości alimentacyjnych w wysokości po [...] zł miesięcznie.
Zgodnie z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 2 u.p.u.a).
Wyjaśnienia wymaga, że zwrot należności alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności jest odstępstwem, czy wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Należy mieć bowiem na uwadze, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Oznacza to co do zasady, że dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych (patrz: wyrok NSA z dnia 17 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 211/16, dostępny w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Decyzje oparte na art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. podejmowane są w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że organ ma możliwość, lecz nie obowiązek, umorzenia należności - nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Należy też podkreślić, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obowiązkowy i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach.
Prawdą jest, iż wynikające z przytoczonej regulacji uprawnienie do stosowania prawa odbywa się w ramach luzu decyzyjnego określonego mianem uznania administracyjnego, o czym decyduje użyte przez ustawodawcę w treści przedstawionej regulacji u.p.o.u.a. sformułowanie "może". Zatem to od uznania organu administracji publicznej, w tym wypadku właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wierzyciela, zależy odmowa bądź uwzględnienie wniosku w sposób bardziej swobodny (lecz nie zupełnie swobodny), w relacji do przypadku decyzji administracyjnych o charakterze związanym (wyrok WSA w Rzeszowie z 6.05.2025 r., II SA/Rz 1528/24, LEX nr 3901710).
Jest oczywiste, że dla trafnej oceny przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. niezbędne jest prawidłowe przeprowadzenie przez organy administracji postępowania wyjaśniającego, co z kolei wymaga realizacji zasad postępowania administracyjnego. Przypomnieć w tym zakresie należy, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przyjmuje się, że przepis ten wyraża zasadę prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organ administracji publicznej jest zobowiązany do wyczerpującego zbadania wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy. Realizacji tej zasady służą między innymi obowiązki określone w przepisach art. 77 § 1 i 80 k.p.a. Według tych przepisów organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, co wynika z art. 107 k.p.a. Tym samym organ powinien zadośćuczynić zasadzie przekonywania, wyrażonej w art. 11 k.p.a.
W ramach sądowej kontroli decyzji sąd administracyjny dokonuje oceny realizacji wyżej wskazanych zasad postępowania, co między innymi wymaga ustalenia, czy organy administracji publicznej w sposób wyczerpujący zebrały materiał dowodowy i czy wszechstronnie rozważyły wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14.04.2023 r., sygn. akt: I OSK 1018/22, kontrola sądu w odniesieniu do elementu uznania administracyjnego koncentruje się na badaniu, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego, czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami.
Stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy administracji publicznej powyższych obowiązków nie zrealizowały w pełni, naruszając tym samym wskazane wyżej przepisy postępowania, co miało wpływ wynik sprawy. Jakkolwiek decyzja umorzeniowa/o rozłożeniu na raty jest decyzją uznaniową, to jednak nie może być decyzją dowolną, a za taką należy uznać rozstrzygnięcie organów obu instancji w zakresie ustaleń dotyczących możliwości częściowego umorzenia należności alimentacyjnych oraz możliwości rozłożenia zadłużenia na raty.
W ocenie Sądu organy, rozstrzygając sprawę, ograniczyły się wyłącznie do oceny zasadności umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości, pomijając wynikający z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. obowiązek zbadania i rozstrzygnięcia zasadności umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami także w części albo rozłożenia spłaty na raty. Wskazany przepis statuuje bowiem różne formy ulg w spłacie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego i z oczywistych względów brak podstaw do umorzenia należności w całości nie wyklucza jej umorzenia w części czy też rozłożenia na raty. Wskazuje na to użycie zwrotu "może", co oznacza, że omawiana decyzja ma charakter uznaniowy w zakresie rozstrzygnięcia sprawy - pozytywnego lub negatywnego dla strony. Uznanie administracyjne w tej sprawie oznacza więc, że właściwy organ administracji może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć należność na raty (por. wyrok NSA z 30 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 3337/18, CBOSA), niezależnie od treści wniosku ograniczonej tylko do żądania umorzenia, jeżeli ustalone okoliczności faktyczne wskazują na zasadność zastosowania innej formy. Co więcej, wnikliwe rozważenie wszystkich wskazanych w przepisie ulg jest tym bardziej konieczne, że w ten sposób istnieje możliwość pogodzenia interesu publicznego, nakazującego ściąganie nienależnie pobranych świadczeń, oraz słusznego interesu skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego, nakazującego dostosowanie wielkości ściągania do możliwości płatniczych, z uwzględnieniem konieczności zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (zob. wyroki WSA w Lublinie z 17 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 771/18; WSA w Gdańsku z 11 czerwca 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 95/25, wyrok WSA w Gdańsku z 6.08.2025 r., II SA/Gd 150/25, CBOSOA).
W sytuacji gdy w ocenie organu administracji wniosek o umorzenie należności w całości jest nieuzasadniony, to wówczas winien on rozważyć możliwość umorzenia należności w części. Brak zaś rozstrzygnięcia i uzasadnienie w tym zakresie stanowi naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. W ocenie Sądu nie jest wystarczające - jak to uczynił organ I instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy - samo stwierdzenie o braku podstaw do umorzenia zaległości w jakiejkolwiek części, bez uprzedniego przeprowadzenia analizy, czy takie częściowe umorzenie jest w ogóle możliwie i w jakiej części.
Sąd uznaje za zasadny zarzut skargi, co do zbyt powierzchownego rozważenia przez organy obu instancji możliwości rozłożenia zadłużenia na raty. Niewątpliwie procedowanie wniosku o rozłożenie zadłużenia alimentacyjnego na raty wymagało przeprowadzenia odrębnej analizy i odniesienia się do aktualnych możliwości płatniczych zobowiązanego. Uszło to jednak uwadze organów obu instancji, co powoduje, że rozstrzygnięcie w tym zakresie pomimo jego wydawania w warunkach uznania administracyjnego - nosi znamiona dowolności. Organy wskazały na dochody uzyskiwane przez skarżącego i jego żonę oraz na ponoszone wydatki, jednak nie dokonywały ich oceny w kontekście zasadności wniosku o rozłożenie należności alimentacyjnych na raty wraz z rozważaniem, czy i w jakiej wysokości dopuszczalne byłoby ich ustalenie w sposób akceptowalny i zabezpieczający interesy obydwu stron. W szczególności za wystarczające uzasadnienia odmowy uwzględnienia wniosku o rozłożenie należności na raty nie może być uznany argument, iż narazi to Skarb Państwa na przewlekłość dochodzenia spłaty. Tego rodzaju "przewlekłość" jest przecież immanentną cechą rozłożenia spłaty na raty. Za wyczerpujące rozważenie przez organy kwestii odpowiedniej wysokości ewentualnej miesięcznej raty nie sposób też uznać wskazania przez organ i instancji w uzasadnieniu decyzji kwoty [...]zł – wobec braku argumentacji w tej materii nosi ono cechy arbitralności. W ocenie Sądu organ II instancji nie ustalił przy tym rzetelnie wydatków skarżącego (np. wysokości czynszu, o czym mowa poniżej). Nie można tracić z oczu, że rozłożenie długu na raty stanowiłoby dla skarżącego ulgę już tylko z powodu braku konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego.
Sąd podziela pogląd, że samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie tych dochodów, nie jest w świetle art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych ubiegających się o zastosowanie instytucji ulgi w spłacie zobowiązań publicznoprawnych. Ulga o jakiej mowa jest zasadniczo skierowana do osób, które borykają się z bardzo poważnymi trudnościami finansowymi czy osobistymi innego rodzaju, jak przede wszystkim wyróżniające się na tle innych przypadków problemy natury zdrowotnej wnioskodawcy lub członków jego rodziny. W ocenie Sądu wszelkie umorzenia należności ciążących na dłużnikach alimentacyjnych, muszą być traktowane przez organy zobligowane do dbania o stan finansów publicznych jako instytucja wyjątkowo szczególna i możliwa do zastosowania w odniesieniu do przypadku wyjątkowego na tle pozostałych osób zobligowanych do wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Ten rygoryzm powinien być jednak odpowiednio złagodzony w sytuacji, gdy dłużnik nie ubiega się o zwolnienie z długu, lecz o prolongowanie jego spłaty. Sytuacja dochodowa dłużnika to przy tym nie tylko aktualnie uzyskiwane dochody, ale także inne okoliczności w tym obecny stan zdrowia i potencjalna możliwość uzyskania dochodów w przyszłości.
W związku z powyższym dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest zarówno okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, jak i te okoliczności, które świadczą o możliwości spłaty tych należności w przewidywalnym okresie w przyszłości. Ma to oczywisty związek z aktualną sytuacją majątkową strony, jak i sytuacją rodzinną, w tym sytuacją zdrowotną strony i osób tworzących jej rodzinę, o ile może mieć to znaczenie dla prognozy w zakresie zdolności strony do pokrycia zobowiązań alimentacyjnych.
Zasadnicze wątpliwości budzą ustalenia organów w zakresie aktualnego stanu zdrowia skarżącego. Na kanwie niniejszej sprawy niewątpliwie stan faktyczny ustalony w tym zakresie przez organ I instancji uległ zmianie, albowiem organ ten przyjął, że skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia ["(...) organ nie widzi przeciwskazań, aby kontynuował pan legalne zatrudnienie celem regulowania swoich należności alimentacyjnych (...) – str. 4 uzasadnienia decyzji organu I instancji], zaś na etapie postępowania odwoławczego skarżący przedłożył orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 14 marca 2025 r., którym ustalono niezdolność skarżącego do pracy. Z orzeczenia wynika, że w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy istnieją okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego, na okres 6 miesięcy, licząc od daty wyczerpania zasiłku chorobowego. Okoliczność wykluczająca (choćby czasowo) podejmowanie zatrudnienia nie powinna być ignorowana przez organy. Wobec powyższego w ponownie prowadzonym postępowaniu administracyjnym konieczne będzie ustalenie, czy skarżący odzyskał zdolność do pracy zarobkowej i jakie są widoki na jego powrót do aktywności zawodowej.
Na sytuację majątkową skarżącego niewątpliwie wpływ ma również wysokość ponoszonej przez niego opłaty tytułem czynszu za mieszkanie. Organ odwoławczy przyjął za organem I instancji, że skarżący uiszcza czynsz w kwocie [...]zł miesięcznie. Tymczasem z dołączonej do odwołania informacji z Urzędu Gminy [...] wynika, że od 1 stycznia 2025 r. wysokość czynszu wynosi [...] zł miesięcznie, co nie zostało uwzględnione przez Kolegium.
W konsekwencji uzasadnienie decyzji wydanych w obydwu instancjach wskazuje na nieprawidłową realizację przez organy wymogu prawidłowego motywowania decyzji, wskazującego na rozważenie wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Uzasadnienie decyzji stanowi jej integralną część, a jego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Powinno się w nim znaleźć pełne odzwierciedlenie i ocena zebranego materiału dowodowego oraz wyczerpujące wyjaśnienie przesłanek, jakimi kierował się organ w procesie decyzyjnym. Uzasadnienie powinno przekonywać zarówno co do prawidłowości oceny stanu faktycznego i prawnego, jak i co do zasadności samej treści podjętego rozstrzygnięcia.
W świetle powyższego sąd uznał, że organy naruszyły przepisy art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. oraz art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wad postępowania, co pozwoli na rozstrzygnięcie żądania skarżącego w prawidłowo ustalonym stanie sprawy.
Z tych wszystkich względów oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. należało uchylić decyzje organów obydwu instancji.