IV SA/Po 475/22

IV SA/Po 475/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2022-09-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Izabela Bąk-Marciniak /przewodniczący sprawozdawca/
Maciej Busz
Monika Świerczak
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędziowie WSA Maciej Busz WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 września 2022 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta C. z dnia [...] października 2021 r. nr [...]
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 21 października 2021 r. nr [...] Burmistrz Miasta C. ustalił od M. R. opłatę za pobyt ojca K. R. w Domu Pomocy Społecznej w C. za okres :
- od dnia 7 grudnia 2020 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. w wysokości [...] zł;
- od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 30 czerwca 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Kwotę opłaty ustalono w drodze decyzji administracyjnej w oparciu o art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2020r., poz.1876 ze zm.). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że M. R. mieszka wraz z matką w budynku jednorodzinnym, odrębne gospodarstwo domowe w tym samym budynku prowadzi jego babcia. Organ wskazał, że miesięczny dochód M. R. jest zróżnicowany - w styczniu 2021r. wynosił wynosi [...] zł, a stały dochód jego matki równa się [...] zł, tj. łącznie [...] zł, czyli [...] zł na osobę. Wysokość dochodów została ustalona zgodnie z art. 8 ustawy. Wydatki związane z utrzymaniem domu to kwota [...]-zł, które wzrastają w okresie zimowym do [...] zł (ponoszą je strona, jego matka oraz babcia w równych częściach), a pozostałe wydatki strony to zakup paliwa - ok. [...],-zł, koszt utrzymania samochodu - ok. [...],-zł -łączne miesięczne wydatki wg oświadczenia strony to ponad [...],-zł. Udokumentowane wydatki miesięczne strony i jego matki związane z utrzymanie domu w sezonie letnim to woda – [...] zł, gaz -[...] zł, prąd – [...] zł, Internet – [...] zł, wywóz śmieci – [...] zł, podatek od nieruchomości – [...] zł, telefon – [...] zł, telewizja – [...] zł, ubezpieczenie – [...] zł. Razem – [...] zł. W okresie zimowym zaś wzrastają do kwoty [...]zł. Na tej podstawie organ ustalił, że posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie i wyliczył, iż M. R. jest w stanie ponosić opłatę miesięczną maksymalnie w kwocie [...]zł, przyjmując tę kwotę jako różnicę pomiędzy faktycznym dochodem na osobę w rodzinie, a 300% kryterium dochodowym. Organ dokonał następujących wyliczeń matematycznych: [...] zł - ([...],-zł x 300%) - [...] zł - 1.[...] - [...] zł. Wyżej wykazano, że różnica pomiędzy kosztem utrzymania w DPS, a opłatą zaproponowaną dla K. R. w poszczególnych okresach była znacznie większa, co oznaczało, że brakująca kwotę na koszty utrzymania pensjonariusza w DPS pokrywa gmina. Zobowiązany nie wyraził zgody na podpisanie umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy, której projekt przewidywał opłatę w wysokości [...] zł miesięcznie ( przy zastosowaniu od kwoty [...]zł. ulgi w wysokości [...],-zł).
W tych okolicznościach organ wydał decyzję administracyjną zobowiązującą M. R. do uiszczania opłaty za pobyt ojca w DPS w C. w kwocie [...]zł miesięcznie.
Strona wniosła odwołanie od decyzji pierwszo-instancyjnej , wnosząc o całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt ojca w DPS. Odwołujący się podniósł zarzut naruszenia przepisów :
- art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., bowiem organ I instancji nie podjął czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy;
- art. 64 u.p.s. poprzez nieznanie, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie.
Według odwołującego się, katalog przypadków wymienionych w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego, na co wskazuje użycie zwrotu "w szczególności" lub posłużenie się przesłanką wystąpienia "uzasadnionych okoliczności". W art. 64 u.p.s. ustawodawca zawarł szeroki katalog okoliczności, w szczególności dotyczących sytuacji majątkowej a także osobistej osoby ubiegającej się o zwolnienie z opłat. Nie dysponując prawomocnym wyrokiem sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej w przypadkach wyjątkowych, w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s. istnieje zdaniem strony, możliwość oceny w oparciu o art. 64 u.s.p. więzi rodzinnych.
Odwołujący się podniósł, że ojciec, choć formalnie nie był pozbawiony władzy rodzicielskiej, to nigdy nie wywiązywał się w jakimkolwiek stopniu z ciążących wobec niego obowiązków rodzicielskich. Ojciec nie kontaktował się z synem, nie interesował się jego rozwojem, wychowaniem, postępami w nauce, nie płacił alimentów. Nie uczestniczył czynnie w jego wychowaniu. Nigdy nie mógł liczyć na jego pomoc. Według odwołującego się , dla rozstrzygnięcia przedmiotowych spraw nie powinny pozostawać obojętne więzi rodzinne. Istotną okolicznością może być fakt niewywiązywania się w przeszłości wstępnych z obowiązków należnej pieczy nad zobowiązanym, który to fakt nie znalazł odzwierciedlenia w prawomocnym orzeczeniu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.
Decyzją z dnia 13 grudnia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze: 1. uchyliło zaskarżoną decyzję w części obejmującej pkt 1, dotyczący ustalenia opłaty za okres od 7 grudnia 2020 r. do 31 grudnia 2020 r. w wysokości [...] zł; 2. ustaliło opłatę za okres od 7 grudnia 2020 r. do 31 grudnia 2020 r. w wysokości [...] zł; 3. utrzymało w mocy pozostałą część zaskarżonej decyzji.
W motywach decyzji ostatecznej organ odwoławczy, po dokonaniu matematycznego przeliczenia odpłatności podkreślił, że istota sprawy dotyczyła kwestii, czy podstawą do całkowitego zwolnienia członka rodziny, o którym mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej jego członka rodziny, mogą być kwestie związane z relacjami rodzinnymi. Kolegium stwierdziło, że co do zasady obowiązek uiszczania odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej jest powiązany z pokrewieństwem. Obowiązek zstępnego wywodzący, się z powołanego wyżej przepisu art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., stanowi publicznoprawny ciężar powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w drodze umowy względnie decyzji administracyjnej kosztów utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej.
W ocenie organu odwoławczego, z brzmienia przytoczonego wyżej przepisu wynika, że może on znaleźć zastosowanie wyłącznie na wniosek osoby zainteresowanej, przy czym przewidziane w nim zwolnienie dotyczy całości lub części opłat za pobyt w placówce. Decyzja wydana na podstawie art. 64 u.p.s. ma charakter uznaniowy, a to powoduje, że nawet wykazanie warunków wskazanych w szczególności w tym przepisie nie zobowiązuje organu do wydania decyzji pozytywnej dla osoby wnioskującej o całkowite zwolnienie z obowiązku płatności na rzecz placówki, w której przebywa jej członek rodziny. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty (przykładowo wymienionych w art. 64 u.p.s.) organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami zawartymi w art. 7 k.p.a., tzn. mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny.
Ustawodawca w art. 64 u.p.s. przyjął zatem otwarty katalog przesłanek zwolnienia osób spokrewnionych z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, o czym świadczy zwrot "w szczególności". Przypadki uprawniające do zwolnień zostały przepisie tym wymienione jedynie przykładowo.
Jednocześnie Kolegium zwróciło uwagę, że art. 64a u.p.s. zawiera unormowanie szczególne, wprowadzające wyjątek od zasady obowiązku ponoszenia kosztów pensjonariusza domu pomocy społecznej przez jego małżonka i krewnych, i bezspornie nie podlega on interpretacji rozszerzającej. Zgodnie z tym przepisem osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.
Według organu II instancji , takie brzmienie przepisu nie pozostawia wątpliwości, że pozbawienie władzy rodzicielskiej zwalnia ex lege potencjalnego zobowiązanego z tego obowiązku. W tej sytuacji ustawodawca nie pozostawił swobody działania organom rozstrzygającym.
Natomiast rozpatrując wniosek strony o całkowite zwolnienie z odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS, organ odwoławczy wskazał ,że w sprawie przeprowadzono postępowanie wyjaśniające, w tym wywiad środowiskowy w którym ustalono, że dochód rodziny strony jest wyższy od kryterium dochodowego , ustalonego zgodnie z ustawą o pomocy społecznej.
Kolegium ustaliło, że strona nie przedstawiła, jak wymaga tego przepis art. 64a u.p.s. prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawienie swojego ojca władzy rodzicielskiej, względnie prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Natomiast organy administracji publicznej nie zostały uprawnione do oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy w przedmiocie zwolnienia od opłaty za DPS pod kątem zasad współżycia społecznego, etyki czy moralności, nie są także upoważnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych instytucji, tj. organom prokuratury czy sądom powszechnym, w tym głównie sądom rodzinnym, którym przekazano rozstrzyganie spraw związanych z nagannym z punktu widzenia prawa zachowaniem rodziców w stosunku do dzieci, małżonków wobec siebie czy też dzieci wobec rodziców. Zatem wobec nie przedstawienia dowodów, o których mowa w art. 64a u.p.s. konieczne jest rozważenia czy w sprawie zachodzą przesłanki, które mogą decydować o fakultatywnym zwolnieniu z art. 64 u.p.s. Strona nie wykazała dostatecznych przesłanek mogących skutkować zwolnieniem jej od nałożonego z mocy ustawy obowiązku ponoszenia płatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a charakter wskazanych relacji nie spełnia warunków do zwolnienia strony całkowicie od obowiązku uiszczania opłaty, o których także mowa w art. 64 pkt 2 u.p.s. Ponadto wydatki związane z kosztami utrzymania ojca nie czynią sytuacji strony szczególnie trudnej na tle innych osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.
Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w której skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Skarga oparta została na zarzutach naruszenia przepisów :
- art.64 pkt 2 u.p.s. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i uznanie, że nie jest zasadne zwolnienie skarżącego z opłaty za pobyt ojca w DPSie, w sytuacji gdy zachodzą przesłanki do takiego zwolnienia;
- art.64 a u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i brak ustalenia czy zachodzą przesłanki zwolnienia z opłaty;
- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez bezzasadne pominięcie okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, tj. faktu, że ojciec skarżącego, choć formalnie nie był pozbawiony władzy rodzicielskiej nad skarżącym, to nigdy nie wywiązywał się w jakimkolwiek stopniu z ciążących na nim względem niego obowiązków rodzicielskich, tj. nie płacił zasądzonych alimentów, co doprowadziło do niezastosowania, pomimo zaistnienia przesłanek w niniejszej sprawie z art. 64 pkt 2 u.p.s.,
W uzasadnieniu skargi skarżący ponowił argumentację podniesioną w odwołaniu. Dodatkowo podniósł, że jego ojciec choć formalnie nie był pozbawiony władzy rodzicielskiej nad nim, to nigdy nie wywiązywał się w jakimkolwiek stopniu z ciążących na nim względem jego osoby obowiązków rodzicielskich, co doprowadziło - zdaniem skarżącego - do niezastosowania, pomimo zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanek z przepisu art. 64 u.p.s., instytucji całkowitego zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Powołując się na stanowisko doktryny skarżący wywodził , że dla rozstrzygania takich spraw nie powinny pozostawać obojętne więzi rodzinne występujące między zobowiązanym do opłaty, a mieszkańcem domu pomocy społecznej. Istotną okolicznością może być fakt niewywiązywania się w przeszłości wstępnych z obowiązków należnej pieczy nad zobowiązanym, który to fakt nie znalazł odzwierciedlenia w prawomocnym orzeczeniu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Tymczasem, w ocenie skarżącego, jego ojciec nie wywiązywał się z obowiązków rodzicielskich względem niego w jakimkolwiek stopniu, zarówno jak chodzi o utrzymywanie więzi emocjonalnej, jak i o dostarczanie środków utrzymania. Pomimo prawomocnego orzeczenia zasądzającego alimenty, ojciec nigdy ich nie płacił. Nie interesował się nim, tj. nie widywał się ze skarżącym, nie spędzał z nim świąt, urodzin, nie pielęgnował więzi emocjonalnej, nie interesował się jego stanem zdrowia, ani postępami w nauce. Ciężar wychowania spoczywał w całości na jego mamie. Nadto, pozostawił ogromny dług w kwocie [...]zł na rzecz firmy [...], który to skarżący w całości spłacił, chcąc uniknąć egzekucji grożącej matce. Spłata tej kwoty była dla skarżącego dużym obciążeniem. Okoliczności te, zdaniem skarżącego, uzasadniają całkowite zwolnienie go z obowiązku uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS na podstawie przepisu art. 64 u.p.s., a organ I i II instancji bezzasadnie, zdaniem skarżącego uznał, że kwestia rzeczywistych relacji pomiędzy nim a jego ojcem jest bez znaczenia z punktu widzenia przesłanek wydania decyzji w przedmiocie zobowiązania skarżącego do uiszczania opłaty za pobyt ojca w DPS.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji wraz z uzasadniająca je argumentacją .
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Kognicja sądu administracyjnego ogranicza się do zbadania legalności, tj. zgodności zaskarżonych decyzji z przepisami prawa materialnego i procesowego. Powyższa zasada wynika z art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021, poz. 137). Jedynie w przypadku istnienia istotnych wad postępowania lub naruszenia przepisów prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022, poz. 329, dalej: p.p.s.a.) następuje uchylenie decyzji administracyjnej lub stwierdzenie jej nieważności przez sąd. Jednocześnie rozstrzygając daną sprawę, wojewódzki sąd administracyjny nie jest związany zawartymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami, lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy, o czym stanowi art. 134 § 1 p.p.s.a.
Przy ocenie zasadności wywiedzionej skargi należałoby w pierwszej kolejności odnieść się do zarzutów natury procesowej, tylko bowiem niewadliwie przeprowadzone postępowanie i prawidłowo ustalone okoliczności faktyczne pozwalają organowi na kreowanie lub znoszenie praw i obowiązków strony. Jednakże podniesione przez skarżącego zarzuty natury procesowej są w istocie wynikiem zarzutu materialnoprawnego. Z kolei identyfikując występujący w badanej sprawie problem prawny stwierdzić należy, że spór między stroną a organami orzekającymi w sprawie ogniskuje się wokół prawidłowości rozpatrzenia wniosku skarżącego o zwolnienie go z odpłatności za pobyt jego ojca w DPS.
Zagadnienie zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej reguluje art. 64 u.p.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kwestionowanej decyzji stanowił, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.
Przypomnieć jedynie należy ,że zdanie wstępne cytowanego przepisu art. 64 u.p.s. zostało zmienione przez art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 poz.1690) zmieniającej nin. ustawę z dniem 4 października 2019 r. Do 4 października 2019 r. zdanie wstępne przepisu art. 64 miało brzmienie: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty". Wspomniana nowelizacja poszerzyła krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Z uzasadnienia projektu do tej ustawy wynika, że zmiana poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących. Zatem organy mogą już na wstępnym etapie podjąć decyzję co do ewentualnego zwolnienia zobowiązanego z opłaty. Naturalnie wymaga to przeprowadzenia właściwego postępowania i ustalenia, czy spełnione zostały ku temu przesłanki.
W związku z tym zdezaktualizowało się prezentowane w poprzednim stanie prawnym stanowisko w orzecznictwie sądowoadministracyjnym , wedle którego rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienie z opłaty jest możliwe dopiero po ostatecznym ustaleniu odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej (vide: uchwała NSA w składzie siedmiu sędziów z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. akt. I OPS 7/17).
Po nowelizacji ustawy o pomocy społecznej z dnia 19 lipca 2019 r. ustawodawca odróżnia osoby wnoszące opłatę od osób obowiązanych do jej wnoszenia. Obecnie zwolnienie z opłat odnosi się nie tylko do sytuacji, w której dana osoba przebywa w domu pomocy społecznej, lecz także do sytuacji, gdy jest do niego kierowana lub należy do kręgu osób zobowiązanych . Oznacza to, że osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat może zwrócić się o zwolnienie, zanim opłata zostanie wyliczona. Taka była intencja nowelizacji art. 64 u.p.s. Wśród uzasadnień zmian wymieniono poszerzenie możliwości zwalniania z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - obok osób uiszczających opłatę - również osób zobowiązanych do jej wnoszenia zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nierealizujących tego obowiązku (zob. I. Sierpowska (w:) Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 64).
Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia na gruncie niniejszej sprawy, bowiem kwestia ustalenia odpłatności skarżącego za pobyt w domu pomocy społecznej została przesądzona decyzją Kolegium z dnia 13 grudnia 2021 r. nr [...].
W kontrolowanej sprawie pozostaje poza sporem fakt umieszczenia ojca skarżącego w DPS oraz wynikający z tego obowiązek ponoszenia opłat przez mieszkańca, wstępnych, zstępnych, gminę . Osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Zgodnie z ust. 2 wskazanego wyżej przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Jako niesporny w rozpatrywanej sprawie przedstawia się fakt, że skarżący jest synem mieszkańca DPS, tym samym organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że na skarżącym ciąży obowiązek ponoszenia częściowej opłaty za pobyt ojca w DPS.
W związku z powyższym należy przyznać rację organom orzekającym, że w aspekcie przesłanki podmiotowej jedyną istotną w sprawie kwestią jest bezsporne stwierdzenie, iż skarżący jest zstępnym osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Ustawodawca oparł bowiem analizowane zobowiązanie wyłącznie na więzach pokrewieństwa, a nie na faktycznym związku zobowiązanego do opłaty i korzystającego z usług domu pomocy społecznej (zob. w tej materii m.in.: I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, 4 wyd., Warszawa 2017, s. 292 - 293).
Z kolei w kontekście przesłanki przedmiotowej, o powstaniu obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej decyduje wysokość uzyskiwanego dochodu.
Okolicznością niesporną w niniejszej sprawie jest to, że ojciec skarżącego ponosi opłatę w granicach określonych w art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy. Natomiast w odniesieniu do obowiązku skarżącego kluczowy jest art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy, który przewiduje, że zstępni ponoszą opłatę jeżeli ich dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Dodatkowo, kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.
Obowiązujące w niniejszej sprawie kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, zaktualizowanym na podstawie § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2018r., poz. 1358) wynosi [...],-zł, a 300%) tego kryterium to kwota [...]-zł.
M. R. mieszka wraz z matką w budynku jednorodzinnym, odrębne gospodarstwo domowe w tym samym budynku prowadzi jego babcia. Organ wskazał, że miesięczny dochód M. R. jest zróżnicowany - w styczniu 2021r. wynosił wynosi [...] zł, a stały dochód jego matki równa się [...] zł, tj. łącznie [...] zł, czyli [...] zł na osobę. Wysokość dochodów została ustalona zgodnie z art. 8 ustawy. Wydatki związane z utrzymaniem domu to kwota [...]-zł, które wzrastają w okresie zimowym do [...],-zł (ponoszą je strona, jego matka oraz babcia w równych częściach), a pozostałe wydatki strony to zakup paliwa - ok. [...],-zł, koszt utrzymania samochodu - ok. [...],-zł -łączne miesięczne wydatki wg oświadczenia strony to ponad [...],-zł.
Na tej podstawie organ ustalił, że posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie i wyliczył, iż M. R. jest w stanie ponosić opłatę miesięczną maksymalnie w kwocie [...]zł, przyjmując tę kwotę jako różnicę pomiędzy faktycznym dochodem na osobę w rodzinie, a 300% kryterium dochodowym. Organ dokonał następujących wyliczeń matematycznych: [...] zł - ([...],-zł x 300%) - [...] zł - 1.[...] - [...] zł. Wyżej wykazano, że różnica pomiędzy kosztem utrzymania w DPS, a opłatą zaproponowaną dla K. R. w poszczególnych okresach była znacznie większa, co oznaczało, że brakująca kwotę na koszty utrzymania pensjonariusza w DPS pokrywa gmina. Zobowiązany nie wyraził zgody na podpisanie umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy, której projekt przewidywał opłatę w wysokości [...] zł miesięcznie ( przy zastosowaniu od kwoty [...]zł. ulgi w wysokości [...],-zł).
W tych okolicznościach organ wydał decyzję administracyjną zobowiązującą M. R. do uiszczania opłaty za pobyt ojca w DPS w C. w kwocie [...]zł miesięcznie.
Skarżący wnosił o zwolnienie z przedmiotowej opłaty, w związku z tym, że nie utrzymuje kontaktu z ojcem. K. R. nigdy nie zajmował się synem, nie uczestniczył w jego wychowaniu, w żaden sposób nie pomagał matce w jego utrzymaniu. Pomimo zasądzonych od niego w wyroku z dnia [...] kwietnia 2009 r., sygn. akt [...], alimentów - nigdy nie łożył zasądzonej od niego kwoty na utrzymanie skarżącego. K. R. nigdy w żaden sposób nie wywiązał się z ciążących na nim obowiązków rodzicielskich. Co więcej, posiada wobec skarżącego ogromny dług alimentacyjny. W konsekwencji nieopłacania alimentów, K. R. został uznany, wyrokiem z dnia [...] listopada 2010 r., sygn. akt [...], za winnego przestępstwa z art. 209 § 1 KK, tj. uchylania się od płacenia alimentów.
Skarżący wskazał też, że spłacił firmie [...] zaciągniętą przez K. R. pożyczkę w wysokości [...] zł, chcąc uniknąć egzekucji grożącej jego matce.
Organ orzekający w uzasadnieniu swojej decyzji stwierdził, że rozważył możliwość zastosowania ulgi na podstawie art. 64 ustawy. Po rozważeniu wszystkich okoliczności organ zastosował ulgę w wysokości [...],-zł i ustalił opłatę na poziomie w kwocie [...]zł miesięcznie.
W tym miejscu wskazać należy, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu pomocy. Zatem negatywny stosunek skarżącego do ojca i brak jakichkolwiek relacji z nim nie może mieć wpływu na samo powstanie obowiązku wnoszenia opłat. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, w pełni aprobuje pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt. II SA/Ke 1145/19, zgodnie z którym w postępowaniu administracyjnym w sprawie opłaty nie ma zastosowania art. 1441 zd. pierwsze ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 2020, poz. 1359, dalej: k.r.o.), który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego, wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami k.r.o. o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Natomiast zobowiązany do ponoszenia tej opłaty może się ubiegać o zastosowanie instytucji zwolnienia przewidzianej w art. 64 i 64a u.p.s., jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Przepis art. 64 u.p.s., jest podstawą rozstrzygania przez właściwe w sprawie organy w ramach tak zwanego "uznania administracyjnego". Istota tej konstrukcji polega na tym, że organ administracji publicznej zachowuje - w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa materialnego oraz ratio legis upoważnienia ustawowego do takiego działania - swobodę w zakresie wyboru kierunku podejmowanego rozstrzygnięcia. Zaakcentować przy tym wypada, że sądowa kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona tylko do zbadania, czy organ w pełni wyjaśnił całokształt okoliczności stanu faktycznego i czy przy wydaniu decyzji nie doszło do przekroczenia przez organ granic swobodnego uznania. Swoboda decyzyjna organów w sprawie, o której mowa w art. 64 u.p.s., jest związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego (tzn. wyborem kierunku rozstrzygnięcia), lecz także z upoważnieniem do swobodnej, zgodnej z regułą art. 80 k.p.a., oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej osoby wnoszącej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty. W przypadku wystąpienia "szczególnych okoliczności: związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymogami art. 7 k.p.a.
Niewątpliwie stan faktyczny zaistniały w analizowanej sprawie wymagał rozważenia przez organ w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. istnienia "uzasadnionych okoliczności". Mając na uwadze szczególe okoliczności badanej sprawy, nie sposób nie dostrzec, że sam ustawodawca choć nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych (takich jak wzajemne stosunki w rodzinie), to jednak przyjął równocześnie, że zawinione zachowania są powszechnie potępiane w społeczeństwie i nie można zakładać, ażeby osoba doznająca krzywdy w każdym przypadku mimo to zobowiązana była do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej (por. uchwała SN z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60).
Okoliczności, na które powołuje się skarżący, w wyjątkowych przypadkach, mogą zostać poddane ocenie w oparciu o art. 64 pkt 2 u.p.s. Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Te "uzasadnione okoliczności" nie wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny (vide: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 października 2019 r., sygn. akt. II SA/Go 390/19).
Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, jak uznały to oba organy orzekające w sprawie, że przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. wyklucza przyjęcie szczególnych okoliczności dotyczących relacji rodzinnych między dzieckiem a pensjonariuszem DPS. Wskazać w tym miejscu trzeba, że wystąpienie uzasadnionych okoliczności wskazuje na katalog otwarty sytuacji, które organ powinien zbadać w ramach uznania administracyjnego. Co ważne, ustawodawca nie zawęził pojęcia "uzasadnionych okoliczności" wyłącznie co aspektu finansowego czy majątkowego. Co również ważne, ustawa jako przesłankę zwolnienia wskazuje na "uzasadnione okoliczności", a nie na "szczególnie uzasadnione okoliczności".
W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym za niezasadne uznano ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, z uwagi na otwarty katalog przesłanek zwolnienia z opłaty (vide wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16). Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. został zmieniony i dodano do niego dwie kolejne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku o zwolnienie.
Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. został zmieniony na mocy ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690, dalej ustawa zmieniająca). Wprowadzono nowe zapisy (pkt 5 i 6 art. 64 i art. 64a u.p.s.), które odnoszą się do relacji rodzinnych, nie zaś sytuacji materialnej, tak jak pozostałe regulacje. Natomiast na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66) został dodany z dniem 27 stycznia 2022 r. przepis art. 64 pkt 7 u.p.s.
Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, co oznacza, że również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji.
W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym za niezasadne uznano ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, z uwagi na otwarty katalog przesłanek zwolnienia z opłaty (vide wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16). Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. początkowo ograniczający przesłanki zwolnienia do wymienionych w punkcie 1- 4, został zmieniony i dodano do niego dwie kolejne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku o zwolnienie . A mianowicie :
- pkt 5) wedle którego osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu,
- pkt 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu".
Wejście w życie tej zmiany spowodowało, że do przesłanek uznaniowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej dotyczących sytuacji ekonomicznej dodano przesłanki dotyczące relacji rodzinnych.
Natomiast zgodnie z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.
Jak zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. I OSK 1861/19, zmiany wprowadzane od 4 października 2019 r. wskazują, że ustawodawca dostrzega konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji pomiędzy jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną. Naczelny Sąd Administracyjny również w wyroku z dnia 23 października 2018 r., sygn. I OSK 2776/17 stwierdził ,że powody, na które wskazują skarżący (postawa ojca wobec nich oraz brak wsparcia finansowego), mogą być brane pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty.
Brzmienie cytowanego wyżej przepisu art. 64a u.p.s. wskazuje na to , że pozbawienie władzy rodzicielskiej zwalnia ex lege potencjalnego zobowiązanego z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS. Ustawodawca nie pozostawił zatem w tym przypadku żadnego luzu decyzyjnego organom rozstrzygającym kwestie zwolnienia z opłat. Przytoczony przepis art. 64a u.p.s. zawiera unormowanie szczególne, wprowadzające wyjątek od zasady obowiązku ponoszenia kosztów pensjonariusza domu pomocy społecznej przez jego małżonka i krewnych. Wprawdzie podlega on ścisłej językowej interpretacji , to jednak - zdaniem Sądu - nie pozostaje to bez wpływu na interpretację zawartego w art. 64 u.p.s. zakresu katalogu otwartego możliwych przypadków zwolnienia z odpłatności.
Zważywszy na kierunek kolejnych zmian w ustawie o pomocy społecznej , wprowadzonych ustawą z dnia 17 listopada 2021r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (DZ.U. 2022, poz.66) , której art.1 pkt 1 dodał pkt 7 do art.64 u.p.s. o treści " osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty". Powyższa zmiana zaczęła obowiązywać z dniem 27 stycznia 2022 r.
Jak wynika z uzasadnienia do projektu ustawy i wskazanego w nim celu projektowanej regulacji , do podjęcia prac nad zmianą regulacji zawartych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej , odnoszących się do kwestii ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS skłania wyrażana w wielu środowiskach społeczna potrzeba zagwarantowania większej ochrony członkom rodzin pensjonariuszy tych instytucji. Celem projektowanej regulacji jest rozszerzenie katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Wprowadzona zmiana uwzględnia w ramach przesłanek fakultatywnego wyłączenia obowiązku ponoszenia opłaty sytuacje rażącego naruszenia przez rodzica obowiązku alimentacyjnego względem dziecka lub innych obowiązków rodzinnych Projektowana nowelizacja uwzględnia, że dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci możliwością zwolnienia z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Proponuje się w związku z tym dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS, tj. sytuację, w której osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (projektowany art. 64 pkt 7). Przepis ten umożliwi zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać. Przy czym (...) użycie określenia "rażący" na gruncie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest uzasadnione, gdyż organ będzie dokonywał oceny kwestii wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo).
Jak dalej wskazano w uzasadnieniu do projektu do powołanej wyżej ustawy nowelizującej ustawę o pomocy społecznej , pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy:
- obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci ( k.r.i o.),
- obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.i o.),
- obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.i o.),
- obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.i o.),
- obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.i o.),
- obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1082)).
W pojęciu zaś niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (zob. wyrok SN z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok SA w Krakowie z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. I ACa 1201/12, LEX nr 1623875).
W nawiązaniu do powyższych rozważań wypada też przytoczyć treść art. 111 k.r.i o. , zgodnie z którym sąd opiekuńczy pozbawia rodziców władzy rodzicielskiej jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka oraz jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art. 109 § 2 pkt 5, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. Pozbawienie władzy rodzicielskiej uzasadniają tylko takie zaniedbania obowiązków względem dziecka, które mogą być ocenione jako rażące. Muszą to być zaniedbania poważne, bądź zaniedbania o mniejszej wadze, które nabierają cech niepoprawności i uporczywości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1997 r.,sygn.. III CKN 122/97, LEX nr 1402785). Wobec tego rażące zaniedbywanie obowiązków względem dzieci może polegać na długotrwałym zerwaniu więzi z dziećmi, braku zainteresowania ich losem, wieloletnim nieutrzymywaniu kontaktów z dziećmi z przyczyn leżących po stronie rodzica.
Przechodząc na grunt okoliczności kontrolowanej sprawy stwierdzić należy, ze wprawdzie nie mamy w niej do czynienia z sytuacją , o której mowa art. 64a u.s.p., ale nie można – bez uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego - wykluczyć , że z sytuacją o podobnym znaczeniu i ciężarze gatunkowym. Powyższe powinno skłonić organ do takiej interpretacji przepisu art. 64 pkt 2 u.p.s. , która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat również okoliczności dotyczących kwestii relacji rodzinnych skarżącego z ojcem. Organy obu instancji a priori odrzuciły taką wykładnię analizowanego przepisu .Tymczasem wskazywany przez skarżącego sposób sprawowania przez ojca skarżącego władzy rodzicielskiej mógłby - prima facie - uzasadniać zwolnienie skarżącego z odpłatności za pobyt w DPS. Zważywszy , gdy ze względu na upływ czasu, nie jest możliwe aktualnie uzyskanie orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s., nawet, jeśli w przeszłości zachodziły faktycznie przesłanki uzasadniające wydanie takiego orzeczenia, zwolnienie takie jest możliwe na podstawie art. 64 u.p.s.
Z kolei zaprezentowana przez organy orzekające w sprawie interpretacja art. 64 u.p.s. , jest – w ocenie Sądu – nie do pogodzenia z wyrażoną w art. 32 Konstytucji , zasadą równości, którą przecież w każdym wypadku kieruje się ustawodawca. Należy zatem zaaprobować pogląd skarżącego, wedle którego nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W ocenie Sądu, podstawowa różnica pomiędzy unormowaniem art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia - w całości (w pierwszym wypadku), bądź w części (w drugim przypadku). O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego (zob. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2020 r. sygn. II SA/Lu 363/20).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie wyrażano stanowisko opowiadające się za dopuszczalnością zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. ze względu na szczególne okoliczności dotyczące relacji pomiędzy członkami rodziny (vide wyroki WSA : w Rzeszowie z dnia 25 czerwca 2020 r. sygn. II SA/Rz 302/20; w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. II SA/Łd 366/16; w Szczecinie z dnia 15 lipca 2021 r. sygn. II SA/Sz 442/21; w Warszawie z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. I SA/Wa 1571/16; w Olsztynie z 22 listopada 2016 r. sygn. II SA/Ol 1200/16). Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni aprobuje powyższy pogląd.
W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie organy obu instancji nie wyjaśniły dlaczego uznały, że w niniejszej sprawie, nie zachodzą przesłanki określone w art. 64 pkt 2 u.p.s. uzasadniające całkowite zwolnienie skarżącego z obowiązku uiszczania opłat związanych z pobytem jego ojca w Domu Pomocy Społecznej. Organy nie uzasadniły też na jakiej podstawie przyznano akurat [...] zł ulgi, brak w tej kwestii jakichkolwiek obliczeń.
Stwierdzenie powyższego oznacza, że pod adresem organów obu instancji musi być skutecznie wyartykułowany zarzut naruszenia prawa materialnego , a to art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez dokonanie jego wadliwej wykładni ,a także przepisów postępowania , a to art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organy nie uwzględniły wszystkich wniosków dowodowych zgłoszonych przez skarżącego, niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie dokonały na ich podstawie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń.
Z tych względów zarzuty skargi przedstawiają się jako zasadne , co obligowało Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art.135 p.p.s.a .
Nie przesądzając kierunku dalszego rozstrzygnięcia , przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ powinien dokonać oceny przedmiotowego wniosku skarżącego, mając na uwadze zaprezentowaną powyżej wykładnię przepisu art.64 pkt 2 u.p.s.