IV SA/Po 276/24

IV SA/Po 276/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-06-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Donata Starosta /przewodniczący/
Jacek Rejman /sprawozdawca/
Maciej Busz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędzia WSA Maciej Busz Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy O. z dnia 24 listopada 2023 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 27 lutego 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy) – w wyniku rozpatrzenia sprawy z odwołania K. S. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona) – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) - dalej: k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Gminy O. (dalej również: Burmistrz; organ I instancji) z dnia 24 listopada 2023 r. nr [...], wydaną w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.
Wyrokiem z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 251/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, w wyniku rozpoznania sprawy ze skargi K. S. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję w całości oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy O. z dnia 9 czerwca 2020 r. nr [...], wydane w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
K. S. w dniu 26 lutego 2020 r. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną matką B. P..
Burmistrz Gminy O. decyzją z dnia 26 marca 2020 r. nr [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na B. P..
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 7 maja 2020 r., w wyniku rozpatrzenia sprawy z odwołania wnioskodawczyni uchyliło zaskarżoną decyzję Burmistrza Gminy O. w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Burmistrz decyzją z dnia 9 czerwca 2020 r. nr [...], na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b i ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111) - dalej: u.ś.r., odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że niepełnosprawność B. P. powstała po ukończeniu 25. roku życia (przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r.), a osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.).
K. S. wniosła odwołanie od tej decyzji organu I instancji i w toku postępowania odwoławczego złożyła oświadczenie, że jest osobą w pełni sprawną, mogącą podjąć pracę, ale jej nie podejmuje z uwagi na niepełnosprawność rodziców, a także o pobieraniu renty rodzinnej po śmierci jej męża; przedłożyła dodatkowo informację o pobieraniu świadczenia w postaci "[...]" z dnia 19 maja 2020 r. wydanym przez [...].
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 29 lipca 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało na to, że pominięcie przez organ I instancji derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej tylko na przesłance wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki stanowiło naruszenie prawa materialnego. Organ II instancji dodał, że podstawowym problemem w niniejszej sprawie jest wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Zdaniem organu odwoławczego, ze względu na ewoluujące orzecznictwo sądowoadministracyjne (w szczególności wyroki NSA z dnia: 28 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 757/19, 8 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2392/19, 30 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1546/19), stosując interpretację celowościową i systemową, zgodną z Konstytucją, należy uznać, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobie mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale jedynie do wysokości tej emerytury. Pogląd ten ma, zdaniem organu, zastosowanie także do renty rodzinnej, w tym przypadku wdowiej.
Kolegium stwierdziło, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wysokość netto pobieranej przez wnioskodawczynię renty rodzinnej przyznanej przez polskie organy rentowe ([...] zł) i renty przyznanej przez [...] organ rentowy ([...]) przekracza wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, co uniemożliwia przyznanie świadczenia w wysokości różnicy między świadczeniem pielęgnacyjnym a świadczeniem rentowym netto.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 25 marca 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 1650/20 oddalił skargę K. S. na decyzję Kolegium z dnia 29 lipca 2020 r.
W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej K. S. od powyższego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1270/21 uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał na to, że Sąd I instancji, nie odnosząc się do wynikającego ze skargi istoty problemu w sprawie, poczynił rozważania dotyczące wykładni art. 17 ust. 5 lit. a u.ś.r. - i to wykładni niekorzystnej dla skarżącej, sprzecznej z powołanym przez organ odwoławczy orzecznictwem.
Naczelny Sąd Administracyjny opowiedział się za taką wykładnią omawianego przepisu, która umożliwia osobie uprawnionej dokonanie wyboru jednego ze świadczeń - pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Wskazał na to, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., w którym wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną, także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Ponadto zauważył, że zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (dalej: e.r.FUS), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 u.ś.r., czy art. 95 e.r.FUS) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw, jednak jedynym przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego oraz do emerytury i renty, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy, jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę rodzinną, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty rodzinnej na podstawie art. 103 ust. 3 e.r.FUS, zgodnie z którym prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. NSA podkreślił, że ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury (renty rodzinnej) zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 e.r.FUS skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury (renty rodzinnej), poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 e.r.FUS).
Dodatkowo NSA zwrócił uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17 (Dz.U. z 2019 r., poz. 1257), który wszedł w życie w dniu 9 stycznia 2020 r. W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis w zakresie wskazanym w wyroku utracił moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów - rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednocześnie Trybunał dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei w systemie świadczeń rodzinnych brak jest rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia.
NSA w wytycznych zawartych w wyroku uchylającym poprzedni wyrok WSA w Poznaniu nakazał dokonanie tak przedstawionej, właściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a także rozpoznanie podstawowego zarzutu skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po ponownym rozpoznaniu sprawy, w wyroku z dnia 25 maja 2022 r. uwzględnił skargę K. S. i uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium z dnia 29 lipca 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy O. z dnia 9 czerwca 2020 r. Motywując swoje rozstrzygnięcie, WSA w Poznaniu zwrócił uwagę na art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. i wynikające z niego związanie wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.
Wyjaśnił, że w wytycznych wyroku NSA z dnia 13 kwietnia 2022 r. zlecono dokonanie właściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz rozpoznanie podstawowego zarzutu skargi, który dotyczył tego, czy w sytuacji, gdy świadczenia rentowe skarżącej przekraczają wysokość świadczenia pielęgnacyjnego według przepisów obowiązujących w dacie wydania zaskarżonej decyzji, możliwe jest uwzględnienie wniosku skarżącej, z czym wiąże się także rozważenie, czy przysługująca skarżącej na podstawie prawa [...] tzw. renta wdowia powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej, jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS.
Realizując te wytyczne, Sąd I instancji stwierdził, że sama okoliczność przysługiwania osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli spełnione są pozostałe ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia. Renta rodzinna nie została bowiem ujęta w katalogu rent wymienionych w art. 3 pkt 5 u.ś.r., a zatem brak jest podstaw do uznania, że można ją przypisać do zbioru objętego samym pojęciem "renty", które to pojęcie ustawodawca wymienił także w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w ramach wyszczególnienia okoliczności, których ustalenie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie nie był kwestionowany fakt, że skarżąca pobiera rentę rodzinną z tytułu śmierci jej męża przyznaną jej na podstawie art. 65 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270) i tzw. rentę wdowią przyznaną również z tego samego tytułu na podstawie przepisów prawa [...] oraz że nie zostały one nabyte w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym przysługującym samej skarżącej. Sąd zwrócił uwagę na to, że strona podkreślała, że ma prawo i pobiera w Polsce i [...] tylko rentę rodzinną z tytułu śmierci małżonka.
Sąd wyjaśnił w tym względzie, że zgodnie z art. 97 e.r.FUS osobom uprawnionym do emerytury lub renty oraz do świadczeń o charakterze rentowych z instytucji zagranicznych świadczenia przysługujące na podstawie ustawy wypłaca się w wysokości w niej określonej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej.
W dalszej kolejności Sąd przypomniał, że według NSA organ słusznie dokonał prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. i uznał, że skarżąca będzie mogła dokonać wyboru świadczenia między aktualnie otrzymywanym świadczeniem rentowym a świadczeniem pielęgnacyjnym. Sąd I instancji podkreślił, że jako sąd orzekający w niniejszej sprawie jest związany taką wykładnią tego przepisu. Kluczową jednak kwestią, jak to wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r. jest rozważenie, czy w sytuacji, gdy pobierane świadczenia rentowe z tytułu śmierci małżonka przekraczają wysokość świadczenia pielęgnacyjnego według przepisów obowiązujących w dacie wydania zaskarżonej decyzji, możliwe jest uwzględnienie wniosku skarżącej o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Zdaniem Sądu, w takiej sytuacji "w niniejszej sprawie konieczne będzie zwrócenie się do ZUS, jako jednostki organizacyjnej realizującej zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych w Polsce, o precyzyjne udzielenie informacji w tym zakresie", tj. czy tzw. renta wdowia przysługująca skarżącej na podstawie prawa [...] powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS. Sąd stwierdził również, że w zależności od poczynionych ustaleń, organ I instancji rozpatrzy sprawę, mając na względzie powyższe stanowisko NSA oraz Sądu I instancji rozpoznającego niniejszą sprawę.
Poza tym Sąd podniósł, że organ odwoławczy nie uzasadnił swojego stanowiska dotyczącego wysokości netto pobieranej przez skarżącą renty rodzinnej przyznanej przez polskie organy rentowe i renty przyznanej przez [...] organ rentowy, która przekraczać miała wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, co uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko to sprowadza się do tego, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy łączna wysokość obu rent rodzinnych wypłacanych z tego samego tytułu przewyższa wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zarzucił organowi II instancji, że ten nie przedstawił motywów takiego uznania i podstawy prawnej, z której wywodził powyższą konstatację, co w istocie prowadzi do tego, że w tym zakresie zaskarżona decyzja Kolegium wymykała się spod kontroli sądowej.
Dodatkowo Sąd zwrócił uwagę na naruszenie postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponownie prowadząc postępowanie, organ I instancji zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o udzielenie informacji co pobieranych przez skarżącą świadczeń. W piśmie z dnia 22 września 2022 r. ZUS Oddział w B. poinformował, że renta wdowia wypłacana z instytucji [...] i renta rodzinna z ZUS wypłacane są w zbiegu, w myśl art. 97 e.r.FUS. Natomiast w piśmie z dnia 28 kwietnia 2023 r. ZUS Oddział w O. poinformował, że renta rodzinna przyznana na podstawie prawa [...] nie powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS.
Decyzją z dnia 7 czerwca 2023 r. Burmistrz Gminy O. odmówił przyznania K. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B. P., wskazując w uzasadnieniu, że powodem odmowy jest okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu sprawy w wyniku wniesienia odwołania przez wnioskodawczynię, decyzją z dnia 24 lipca 2023 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.
Ponownie prowadząc postępowanie, organ I instancji zwrócił się do ZUS o udzielenie informacji, czy tzw. renta wdowia przysługująca na podstawie prawa powinna być brana pod uwagę do kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS. Ponadto akta sprawy zostały uzupełnione m.in. o wywiad środowiskowy z dnia 14 września 2023 r., opis czynności wykonywanych podczas opieki nad B. P. i dokumentację medyczną.
W dniu 19 września 2023 r. do organu I instancji wpłynęło pismo strony, w którym stwierdziła, że pobierana renta rodzinna nie występuje w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym (w załączeniu zaświadczenie z ZUS).
W dniu 22 listopada 2023 r. do organu I instancji wpłynęła odpowiedź z ZUS Oddział G. . sygn. sprawy: [...] z dnia 22 listopada 2023 r., że renta rodzinna powinna być brana pod uwagę do kwalifikacji renty rodzinnej w zbiegu.
W dniu 24 listopada 2023 r. Burmistrz Gminy O. wydał decyzję odmawiającą przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niespełnieniem warunków przyznania. W uzasadnieniu Burmistrz wyjaśnił, że powodem odmowy jest okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia oraz osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i art. 190 Konstytucji, podnosząc, że spełnione zostały wszystkie przesłanki pozytywne do przyznania przedmiotowego świadczenia, a jednocześnie nie zachodzą jakiekolwiek przesłanki negatywne.
W piśmie z dnia 23 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zwróciło się z zapytaniem do K. S., reprezentowanej przez pełnomocnika, czy wystąpi do organu rentowego z wnioskiem o zawieszenie prawa do renty rodzinnej.
W dniu 9 lutego 2024 r. do Kolegium wpłynęła odpowiedź wnioskodawczyni, że jest uprawniona do renty rodzinnej, która nie była przyznana w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, na co wskazuje zaświadczenia z ZUS (dołączone do pisma); w związku z tym, że zbieg świadczeń nie nastąpił, nie ma konieczności jej zawieszania i jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, motywując swoje rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu decyzji z dnia 27 lutego 2024 r., w pierwszej kolejności wyjaśnił, że w dniu 1 stycznia 2024 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429) - dalej: u.ś.w., a ze względu na brzmienie art. 63 ust. 1 tej ustawy w przedmiotowej sprawie stosuje się przepisy dotychczasowe.
Wskazując m.in. na dotychczasowe brzmienie art. 17 ust. 1 i 5 u.ś.r., organ II instancji zaznaczył, że utratę mocy art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w dniu 9 stycznia 2020 r. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17), jednak tylko w zakresie, który dotyczy sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy – a co w niniejszej sprawie nie zachodzi.
Jednocześnie organ zwrócił uwagę na brzmienie art. 153 p.p.s.a. i związanie wcześniej wydanymi w tej sprawie wyrokami NSA z dnia 13 kwietnia 2022 r. i WSA w Poznaniu z dnia 25 maja 2022 r.
Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, Kolegium stwierdziło, że w takim stanie prawnym przy rozstrzyganiu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonego przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej należy zatem każdorazowo zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną.
Dalej Kolegium wyjaśniło, że na podstawie akt zgromadzonych w toku postępowania ustaliło, że okolicznością bezsporną jest, iż matka wnioskodawczyni B. P. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 10 lipca 2019 r. Z akt sprawy wynika, że niezdolność do samodzielnej egzystencji tej osoby powstała w wieku [...] lat, przy czy nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje; według orzeczenia B. P. wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Wobec tego organ II instancji wyjaśnił, że w świetle przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, wbrew twierdzeniom organu I instancji, uznać należy, że spełniona została przesłanka określona w treści przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ zarazem stwierdził, powyższe pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem wnioskodawczyni nie spełnia warunku z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
W tym względzie organ odwoławczy wskazał na to, że skarżąca pobiera rentę rodzinną z tytułu śmierci jej męża, przyznaną na podstawie art. 65 e.r.FUS i tzw. rentę wdowią. Kolegium podniosło, że Sądy orzekające w niniejszej sprawie wskazały na konieczność zwrócenia się do ZUS, jako jednostki organizacyjnej realizującej zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych w Polsce, o precyzyjne udzielenie informacji, czy renta wdowia przyznana skarżącej na podstawie prawa [...] powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS. Kolegium powołało się na to, że w piśmie z dnia 22 listopada 2023 r. ZUS Oddział w G. . poinformował, że renta rodzinna powinna być brana pod uwagę do kwalifikacji renty rodzinnej w zbiegu. Powyższe, zdaniem organu, wyczerpuje przesłankę negatywną, o której mowa wart. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Zarazem Kolegium wyjaśniło, że w niniejszej sprawie umożliwiono wnioskodawczyni dokonanie wyboru świadczenia między aktualnie otrzymywanym świadczeniem rentowym a świadczeniem pielęgnacyjnym, jednak strona nie wystąpiła z wnioskiem o zawieszenie renty rodzinnej na podstawie art. 103 ust. 3 e.r.FUS. Organ odwoławczy podkreślił, że ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy wyczerpane są łącznie wszystkie przesłanki pozytywne wymienione w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunkujące przyznanie takiego świadczenia, przy jednoczesnym braku zaktualizowania się którejkolwiek z przesłanek prawnych negatywnych.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika procesowego (adwokata), zaskarżając w całości decyzję odwoławczą, decyzji tej zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnie i w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na pobieranie przez skarżącą renty rodzinnej, tj. poprzez przyjęcie, że na gruncie powołanego przepisu pobieranie przez skarżącą renty rodzinnej stanowi przesłankę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy wymienioną w tym przepisie przesłanką negatywną dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie renty rodzinna przyznanej w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, a nie samej renty rodzinnej, która jest innym świadczeniem od renty rodzinnej pobieranej w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, co spowodowało również błędne przyjęcie, że w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z podejmowania zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki.
W uzasadnieniu, poza przedstawieniem poglądów orzecznictwa zbieżnych z wcześniej wyrażonym stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1270/21, skarżąca podniosła, że Kolegium dokonało również błędnej wykładni normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez niewłaściwe, bo rozszerzające interpretowanie tego przepisu poprzez uznanie, że pobieranie renty rodzinnej jest przesłanką negatywną dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy z przepisu wynika, iż taką przesłanką jest pobieranie renty rodzinnej w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym. Strona powołała się na to, że Sąd I instancji prawidłowo ustalił, iż skarżąca pobiera świadczenie wskazane w art. 65 e.r.FUS (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.), jednak w przepisie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. jest wskazana renta rodzinna uregulowana w art. 95 i następne e.r.FUS, co w niniejszej sprawie nie ma miejsca, bowiem skarżąca nie pobiera innego świadczenia przewidzianego w tej ustawie, w szczególności emerytury lub renty z innego tytułu. Podniosłą, że tzw. renta wdowia przysługująca skarżącej na podstawie prawa [...] nie powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji polskiej renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu, bowiem zgodnie z art. 97 e.r.FUS osobom uprawnionym do emerytury lub renty oraz do świadczeń o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych świadczenia przysługujące na podstawie ustawy wypłaca się w wysokości w niej określonej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej. Stwierdziła, że Polska nie zawarła takiej umowy międzynarodowej.
W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyrażone w decyzji odwoławczej i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga okazała się zasadna.
Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. Wystąpiła bowiem o to strona skarżąca, a organ jako strona przeciwna nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Dalsze rozważania w przedmiotowej sprawie należy rozpocząć od podkreślenia, że na kierunek rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy sądowej decydujący wpływ miała treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 251/22, wydanego w wyniku uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1270/21 wcześniejszego wyroku tutejszego Sądu, jaki został wydany w związku z wcześniejszą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 lipca 2020 r. nr [...], jaka została wydana w przedmiotowej sprawie administracyjnej.
Zgodnie z art. 190 p.p.s.a. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przywołany przepis wyznacza kierunek postępowania sądu pierwszej instancji, który nie posiada już na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego swobody w zakresie wykładni prawa, jak również nie może odstąpić od wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku sądu wyższej instancji.
W takiej sytuacji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez sąd administracyjny pierwszej instancji "granice sprawy" podlegają zawężeniu do granic, w jakich rozpoznał skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny i wydał orzeczenie na podstawie art. 185 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd administracyjny nie może więc stosować art. 134 § 1 p.p.s.a. bez uwzględnienia konsekwencji wynikających z unormowań zawartych w art. 183 § 1 oraz art. 190 p.p.s.a. (patrz np. wyroki NSA z dnia: 25 stycznia 2017 r. sygn. akt II GSK 2867/15 i 30 stycznia 2024 r. sygn. akt II FSK 626/21, dostępne w internetowej bazie orzeczeń: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Innymi słowy, granice sprawy podlegają zawężeniu do granic, w jakich rozpoznawał sprawę poprzednio tak sąd pierwszej instancji (art. 153 p.p.s.a.), jak też sąd kasacyjny (art. 190 p.p.s.a.).
Z kolei zgodnie z art. 153 p.p.s.a. tak organy orzekające w sprawie, jak i sąd wojewódzki są związane co do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania. Moc wiążąca prawomocnego wyroku sądu administracyjnego związana jest z tożsamością stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie administracyjnym i na sądach, a może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (tak np. NSA w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 898/16, dostępnym jw.). Ustanowiona w art. 153 p.p.s.a. zasada związania oceną prawną powoduje, że skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej. W związku z powyższym orzecznictwo trafnie akcentuje, że związanie oceną prawną, o której mowa w art. 153 i art. 170 p.p.s.a. oznacza, że ani organ administracji, ani też sąd administracyjny nie mogą w tej samej sprawie formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku, a także w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego przedmiotową ocenę (patrz: wyrok NSA z dnia 29 marca 2023 r. sygn. akt I GSK 2039/22, dostępny jw.). Przez ocenę prawną, o której mowa w art. 190 i art. 153 p.p.s.a., należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, nadto ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji. Wykładnia prawa obejmuje zarówno prawo materialne, jak i procesowe (patrz: wyrok NSA z dnia 28 marca 2023 r. sygn. akt II FSK 2317/20, dostępny jw.).
Odnosząc przedstawione rozważania do okoliczności rozpoznawanej sprawy, tutejszy Sąd nie stwierdził zaistnienia przesłanek umożliwiających odstąpienie od oceny prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1270/21 i wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 251/22, wydanego w wyniku uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1270/21 wcześniejszego wyroku tutejszego Sądu, jaki został wydany w związku z wcześniejszą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 lipca 2020 r. nr [...], jaka została wydana w przedmiotowej sprawie administracyjnej.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Kolegium z dnia 27 lutego 2024 r. utrzymująca w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji z dnia 24 listopada 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Materialnoprawną podstawę decyzji stanowiły przepisy art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. (patrz: art. 43, art. 63 ust. 1 i 2 oraz art. 71 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. - Dz.U. z 2023 r., poz. 1429, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 stycznia 2024 r.), a w szczególności art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym według art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast z zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę m.in. ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego.
Ze względu na wcześniej przywołane zasady związania poprzednio wydanymi w tej sprawie wyrokami sądowymi, należy przypomnieć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 25 maja 2022 r., powołując się na związanie wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny i wytyczne zawarte w wyroku NSA z dnia 13 kwietnia 2022 r. Realizując te wytyczne, Sąd I instancji stwierdził, że sama okoliczność przysługiwania osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli spełnione są pozostałe ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia. Renta rodzinna nie została bowiem ujęta w katalogu rent wymienionych w art. 3 pkt 5 u.ś.r., a zatem brak jest podstaw do uznania, że można ją przypisać do zbioru objętego samym pojęciem "renty", które to pojęcie ustawodawca wymienił także w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w ramach wyszczególnienia okoliczności, których ustalenie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie nie był kwestionowany fakt, że skarżąca pobiera rentę rodzinną z tytułu śmierci jej męża przyznaną jej na podstawie art. 65 e.r.FUS i tzw. rentę wdowią przyznaną również z tego samego tytułu na podstawie przepisów prawa [...], a także że nie zostały one nabyte w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym przysługującym samej skarżącej. Sąd zwrócił uwagę na to, że strona podkreślała, że ma prawo i pobiera w Polsce i [...] tylko rentę rodzinną z tytułu śmierci małżonka. Sąd wyjaśnił w tym względzie, że zgodnie z art. 97 e.r.FUS osobom uprawnionym do emerytury lub renty oraz do świadczeń o charakterze rentowych z instytucji zagranicznych świadczenia przysługujące na podstawie ustawy wypłaca się w wysokości w niej określonej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej. Sąd uwzględnił również przedstawioną przez NSA wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., przyjmując, że skarżąca będzie mogła dokonać wyboru świadczenia między aktualnie otrzymywanym świadczeniem rentowym a świadczeniem pielęgnacyjnym. Zarazem Sąd podkreślił, że ze względu na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawione w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r., "w niniejszej sprawie konieczne będzie zwrócenie się do ZUS, jako jednostki organizacyjnej realizującej zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych w Polsce, o precyzyjne udzielenie informacji w tym zakresie", tj. czy tzw. renta wdowia przysługująca skarżącej na podstawie prawa [...] powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS. W zależności od poczynionych ustaleń, organ I instancji powinien był rozpatrzyć sprawę, mając na względzie stanowisko NSA oraz Sądu I instancji. Poza tym Sąd podniósł, że organ odwoławczy nie uzasadnił swojego stanowiska dotyczącego wysokości netto pobieranej przez skarżącą renty rodzinnej przyznanej przez polskie organy rentowe i renty przyznanej przez [...] organ rentowy, która przekraczać miała wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd uznał, że stanowisko organu II instancji sprowadzało się do tego, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy łączna wysokość obu rent rodzinnych wypłacanych z tego samego tytułu przewyższa wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zarzucił organowi, że ten nie przedstawił motywów takiego uznania i podstawy prawnej, z której wywodził powyższą konstatację.
Odnosząc powyższe do zaskarżonej aktualnie decyzji, należy zauważyć, że stanowisko organu I instancji dotyczące niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. było błędne i naruszało nie tylko ten przepis prawa materialnego (w kształcie wynikającym z przywołanego przez Kolegium wyroku Trybunału Konstytucyjnego), ale przede wszystkim pomijało związanie poprzednio wydanymi wyrokami w tej sprawie. W ocenie Sądu argumentacja organu I instancji była w powyższym zakresie błędna, gdyż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a zatem organ przy podejmowaniu rozstrzygnięcia powinien był zastosować wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (zob. np. stanowisko NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, dostępnym jw.). Trafnie też to uchybienie zostało dostrzeżone i skorygowane przez organ II instancji. Niemniej jednak Kolegium nie ustrzegło się powielenia innych błędów popełnionych przez organ I instancji w zakresie realizacji wytycznych wynikających z przedmiotowych wyroków, przede wszystkim w zakresie ustalenia stanu faktycznego w zakresie wynikającym z wiążącej organy wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a. u.ś.r.
Nadal nie została wyjaśniona podstawowa kwestia, jaką w świetle powyżej przedstawionych wytycznych jest to, czy pobierana przez skarżąca renta rodzinna z tytułu śmierci małżonka przyznana została w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego. To ustalenie jest niezbędne dla prawidłowego zastosowania w sprawie przepisów zawartych w art. 17 u.ś.r., w szczególności dla rozstrzygnięcia, czy zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyłączające prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W razie potwierdzenia, że pobierane przez skarżącą świadczenie rentowe z tytułu śmierci małżonka przyznane zostało w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, aktualizowały się kolejne – wcześniej już przywołane – wytyczne Naczelnego Sądu Administracyjnego i WSA w Poznaniu.
Organy poprzestały w tym wypadku na ostatnim z pozyskanych stanowisk Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. . z dnia 22 listopada 2023 r., według którego renta rodzinna powinna być brana pod uwagę do kwalifikacji renty rodzinnej w zbiegu. Taki wniosek organu rentowego nie został jednakże w tym piśmie odniesiony do żadnych przepisów, a w szczególności do treści art. 97 e.r.FUS i jest niejasny. Z kolei we wcześniejszym piśmie ZUS Oddział w B. z dnia 22 września 2022 r. poinformowano, że renta wdowia wypłacana z instytucji [...] i renta rodzinna z ZUS wypłacane są w zbiegu, w myśl art. 97 e.r.FUS. Są to przeciwne stanowiska do wyrażonego w piśmie z dnia 28 kwietnia 2023 r. ZUS Oddział w O. (Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych), w którym stwierdzono, że renta rodzinna [przyznana] na podstawie prawa [...] nie powinna być brana pod uwagę dla kwalifikacji renty rodzinnej jako pobieranej w zbiegu w rozumieniu art. 97 e.r.FUS. Przy czym stanowisko ZUS Oddział w O. pochodziło od tej jednostki organizacyjnej, która decyzją z dnia 7 listopada 2019 r. znak [...] przyznał skarżącej rentę rodzinną z tytułu śmierci małżonka. W decyzji tej wskazano zaś nie tylko na ustawę z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), ale również na rozporządzenie [...] dotyczące wykonywania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr [...] z dnia 16 września 2009 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L nr 284 z dnia 30 października 2009 r., poz. 1).
Poza tym należy przypomnieć, że w art. 97 e.r.FUS (aktualnie: Dz.U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) stwierdzono, że osobom uprawnionym do emerytury lub renty oraz do świadczeń o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych świadczenia przysługujące na podstawie ustawy wypłaca się w wysokości w niej określonej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej. Ponadto, zgodnie z art. 8 e.r.FUS przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe.
Z kolei w art. 98 ust. 1 e.r.FUS zaznaczono, że wstrzymanie wypłaty jednego ze świadczeń, o których mowa w art. 95, następuje od dnia, od którego przysługuje prawo do wypłaty świadczenia wyższego lub wybranego przez zainteresowanego. Przepis ten dotyczy zatem wyłącznie świadczeń przyznanych w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie (art. 95 ust. 1 e.r.FUS).
Poza przepisami wspólnotowymi wskazać zatem należy również na istnienie umowy między Rzecząpospolitą Polską a [...] o zabezpieczeniu społecznym z dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. z 1991 r. nr 108, poz. 468) i umowę między Polską Rzecząpospolitą Ludową a [...] o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym z dnia 9 października 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. nr 16, poz. 101).
W takiej sytuacji, mając na uwadze sprzeczne stanowiska różnych oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy tym pozbawionych odpowiedniego uzasadnienia i odwołania się do wszystkich przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie, organy nie mogły poprzestać na ostatnim piśmie ZUS Oddział w G. . z dnia 22 listopada 2023 r. i na tej podstawie przyjąć, że skoro "renta rodzinna pobierana przez skarżącą powinna być brana pod uwagę do kwalifikacji renty rodzinnej w zbiegu", to wyczerpuje to przesłankę negatywną, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. należy tez podkreślić, że według tego przepisu – jak to już wyjaśnił Sąd I instancji w poprzednim wyroku – chodzi o to, czy renta rodzinna z tytułu śmierci małżonka przyznana została w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego.
Organy orzekające w niniejszej sprawie powinny, zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) i zasady współdziałania (art. 7b k.p.a.), zwrócić się w ramach współdziałania do właściwych organów rentowych w zakresie niezbędnym do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli oraz sprawność postępowania. Wobec przeciwnych stanowisk poszczególnych oddziałów ZUS w powyższej kwestii, zasadne będzie nie tylko zwrócenie się do odpowiednich terenowych jednostek organizacyjnych ZUS o dodatkowe wyjaśnienia, ale przede wszystkim wystąpienie do Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak organu Zakładu (będącego również organem wyższego stopnia w stosunku do terenowych jednostek organizacyjnych – patrz: art. 72 pkt 1 i art. 66 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm.), o przedstawienie stanowiska w sprawie, z odpowiednim odwołaniem się do przepisów prawa.
Dopiero po jednoznacznym wyjaśnieniu przedmiotowej, "wyjściowej" kwestii – w zależności od poczynionych ustaleń – organy zapewnią skarżącej możliwość dokonania wyboru świadczenia między aktualnie otrzymywanym świadczeniem rentowym a świadczeniem pielęgnacyjnym. Wobec niedostatku odpowiednich ustaleń faktycznych, wezwanie strony do odpowiedzi, czy zamierza wystąpić z wnioskiem o zawieszenie prawa do renty rodzinnej było przedwczesne, a brak takiego zawieszenia nie mógł w takich warunkach stanowić podstawy do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W sprawie miało zatem miejsce naruszenie przepisów postępowania, które prowadziło do uchybień w zastosowaniu art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. W szczególności chodzi tu o istotne naruszenie przepisów art. 153 i art. 170 p.p.s.a. oraz art. 7 (zasada prawdy obiektywnej), art. 7b (zasada współdziałania), art. 8 § 1 (zasada wzbudzania zaufania do władzy publicznej), art. 11 (zasada przekonywania) oraz szczegółowych przepisów dotyczących ustalania i rozpatrywania materiału dowodowego, tj. art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Doprowadziło to do przedwczesnego rozstrzygnięcia sprawy, gdyż na niezupełnych ustaleniach faktycznych organy nie mogły oprzeć decyzji w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W konsekwencji Sąd uznał za uzasadnione wyeliminowanie obydwu tych decyzji z obrotu prawnego. Konieczne jest bowiem ponowne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie opisanym przez tutejszy Sąd. W zależności od jego wyników – po ewentualnym umożliwieniu wnioskodawczyni wyboru świadczenia (zawieszenia prawa do pobieranej renty rodzinnej) – organ podejmie merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie.
Ponownie rozpatrując sprawę, organy uwzględnią wyżej przedstawioną wykładnię prawa i wskazania co do dalszego postępowania wynikające z tych rozważań, z poszanowaniem przepisów art. 153, art. 170 i art. 190 p.p.s.a.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania Sąd rozstrzygnął w pkt 2 wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wniosek strony i wynik sprawy oraz wysokość wynagrodzenia należnego zawodowemu pełnomocnikowi (480 zł), zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).