IV SA/Po 190/24

IV SA/Po 190/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-04-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Józef Maleszewski
Maciej Busz /przewodniczący sprawozdawca/
Tomasz Grossmann
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 08 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia 03 października 2023 r. nr [...]
Uzasadnienie
IV SA/Po 190/24
Uzasadnienie
Wójt Gminy C. decyzją z dnia 03.10.2023 r. nr nr [...] wydaną na podstawie art. 104,107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., zwanej dalej "k.p.a",) oraz 3 pkt 21 lit. e, art. 3 pkt 22, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5, art. 20, art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej "u.ś.r.), w związku z Rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, po ponownym rozpatrzeniu wniosku z dnia 28.06.2023 r., w wyniku decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31.08.2023 r. odmówił A. W. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką - L. K..
W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że dnia 28.06.2023 r. A. W. (dalej jako skarżąca) złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - L. K.. Skarżąca oświadczyła, iż rezygnuje z podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.
Do wniosku dołączono orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 20.06.2023 r., w którym ustalono, że L. K. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a "data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji: nadal". Jak wynika z wcześniej dostarczonych przez skarżącą orzeczeń - w tym z orzeczenia z dnia 18.05,2021 r. - "data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji: istniała w dniu 01.03.2020 r.", natomiast z orzeczenia z dnia 16.05.2022 r. "data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji: nadal". Nie przedstawiono jednak dokumentacji potwierdzającej powstanie niepełnosprawności ani wniosku/ zaświadczenia wnoszącego o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności. Biorąc pod uwagę powyższe dwa orzeczenia uznano, że niepełnosprawność u L. K. powstała, gdy miała ona [...] lat.
Dnia 07.07.2023 r. pracownik socjalny organu przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy, w którym ustalono sytuację rodzinną i zdrowotną L. K.. Z pozyskanej dokumentacji wynika, że L. K. jest [...]. Ustalono, że skarżąca mieszka razem z matką oraz sprawuje stałą całodobową opiekę nad L. K., która ze względu na stan zdrowia wymaga stałej pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca robi zakupy, sprząta, przygotowuje i podaje posiłki i lekarstwa, umawia wizyty lekarskie, pomaga matce przy higienie osobistej. L. K. choruje na nowotwór niezłośliwy, miażdżycę, nadciśnienie, cukrzycę, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, niedokrwienie mózgu, demencję, stany lękowo - depresyjne, jest również po zawale. Jest ograniczona ruchowo z uwagi na dolegliwości bólowe i puchnięcie nóg. L. K. cierpi na zawroty głowy, po mieszkaniu porusza się przy pomocy córki.
W dniu 07.07.2023 r. organ I instancji wydał decyzję nr [...] odmawiającą A. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - L. K.. A. W. pismem z dnia 12.07.2023 r. odwołała się od w/w decyzji. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego uchylono zaskarżoną decyzję oraz przekazano sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Następnie organ I instancji przytoczył przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r.
Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że ostatnie zatrudnienie skarżącej trwało do dnia 31.05.2022 r. Dnia 02.10.2023 r. do GOPS wpłynęła informacja z ZUS z informacją, iż skarżąca nie pobiera renty/emerytury ani nie pobiera zasiłków. Skarżąca nie pobiera też żadnych świadczeń rodzinnych z GOPS. Z informacji pozyskanej w dniu 03.10.2023 r. wynika, że skarżąca była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w P. do 30.06.2022 r.
Z pozyskanej z systemu w dniu 02.10.2023 r. informacji wynika też, że L. K. orzeczeniem z dnia 28.09.2023 r. została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności i wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie, wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji (korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych, rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki). L. K. wymaga również konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Organ I instancji ustalił, że wszystkie przesłanki pozwalające przyznać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione z wyjątkiem przepisu art. 17 ust. 1 b pkt 1 i 2 u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Wobec powyższego odmówiono przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności L. K., gdyż data powstania niepełnosprawności nie została udokumentowana, natomiast biorąc pod uwagę orzeczenia o niepełnosprawności z ZUS - niepełnosprawność u L. K. powstała, gdy miała ona [...] lat.
Warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, co wynika wprost z w/w przepisu prawa (art. 17 ust. 1 b pkt 1 i 2 u.ś.r.). Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; OTK-A 2014/104) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Decyzje administracyjne w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mają charakter decyzji związanych, tzn. ich treść wynika wprost z regulacji ustawowych. Tym samym żadne inne, aniżeli określone w ustawie czynniki, nie mogą decydować o przyznaniu w/w świadczenia, a organ nie może odmówić zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyłącznie w oparciu o zarzut niekonstytucyjności.
Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniosła A. W. wnosząc o jej uchylenie w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu odwołania wyjaśniono, że skarżąca w dniu 28.06.2022 r. po raz pierwszy wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Po przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym ostatecznie decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02.11.2022 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od 1.06.2022 r. do 31.05.2023 r.
W dniu 28.06.2023 r., w związku z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności oraz uzyskaniem aktualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca wystąpiła z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na dalszy okres. Mimo wcześniejszego przyznania tegoż świadczenia, organ zaskarżoną decyzją odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, iż spełnione są przesłanki negatywne z art. 17 ust. u.ś.r.
Wskazano, iż Kolegium we wcześniejszym postępowaniu nie podzieliło argumentacji organu I instancji i przyznało skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym zaskarżona decyzja jest bezzasadna i nie może się ostać, bowiem nie istnieje jakakolwiek przesłanka uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Ponadto ponownie wskazano, że Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie.
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, jak i linii orzeczniczej sądów administracyjnych, brak jest podstaw prawnych dla dokonywania przez organy rozstrzygające w sprawie takiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, która prowadzi do sytuacji, w której pomimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r., przepis ten nadal, w niezmienionym kształcie, może stanowić materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 08.02.2024 r. nr
[...] utrzymało zaskarżoną decyzje w mocy.
W uzasadnieniu swej decyzji organ odwoławczy opisał przebieg postępowania.
Kolegium wskazało, że z dniem 01.01.2024 r., weszła w życie ustawa o świadczeniu wspierającym, która zmienia przepis art. 17 u.ś.r. stanowiący o świadczeniu pielęgnacyjnym. Zgodnie z art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym:
1. W sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.
2. Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.
3. Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o
nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności.
Kolegium wskazało, że A. W. w dniu 28.06.2023 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i do dnia 31.12.2023 r. nie została wydana decyzja przyznająca prawo do świadczenia (nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego).
Tymczasem, na mocy zmienionych z dniem 01.01.2024 r. przepisów o świadczeniu pielęgnacyjnym (art. 17 u.ś.r.):
1. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom,
3) opiekunowi faktycznemu dziecka,
4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo- terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego
- jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle obowiązujących przepisów u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje na osobę powyżej 18 roku życia. Dlatego zaskarżoną decyzję należało utrzymać w mocy, ale z innych przyczyn niż wskazane przez organ I instancji.
Jednocześnie poinformowano skarżącą, że od dnia 01.01.2024 r. może wnioskować o przyznaje świadczenia wspierającego.
Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. W. zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 63 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 07.07.2023 o świadczeniu wspierającym poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż przepisy te uniemożliwiają dalsze prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego po dniu wejścia w życie w/w ustawy, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów nakazuje przyjąć, iż wszystkie wszczęte przed końcem 2023 roku sprawy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego, w których istnieje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w okresie przed końcem 2023 r., mogą zostać skutecznie zakończone na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023.
Mając na uwadze powyższe, wniosła o:
1. rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p. p. s. a.;
2. uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania;
3. zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zgodnie z art. 63 w/w ustawy w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.
Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.
Z powyższego zatem wynika ochrona praw nabytych opiekunów osób niepełnosprawnych. Przepisy te zapewniają, że osoby, którym przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących do końca 2023 r. będą mogły dalej to świadczenie pobierać mimo zmiany stanu prawnego i wprowadzenia nowych świadczeń pomocowych ustawą o świadczeniu wspierającym. Ponadto ust. 3 w/w przepisu wprowadza mechanizm przedłużania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31.12.2023 na dalsze okresy.
W szczególności wziąć pod uwagę należy fakt, iż przepisy te nie ograniczają możliwości stosowania ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu do 31.12.2023 jedynie w odniesieniu do postępowań prawomocnie zakończonych przed tą datą. Artykuł 63 ust. 2 wyraźnie określa, że stosowanie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu dotychczasowym dotyczy nie tylko osób, które nabyły prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem w życie ustawy o świadczeniu wspierającym, ale również osób, którym "od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego". Ustawodawca nadając takie brzmienie w/w przepisowi jednoznacznie dał do zrozumienia, iż nie chodzi jedynie o przypadki osób, którym świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane, lecz również osób, które złożyły wnioski o jego przyznanie w okresie do 31.12.2023, a wobec których postępowania nie zdążyły się zakończyć przed końcem 2023 roku. W odniesieniu do takich osób, mimo wejścia w życie ustawy o świadczeniu wspierającym i wynikających z tego faktu zmian w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych, należy dalej prowadzić postępowania na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023. Poprzez zwrot "do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r." oraz "przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r." rozumieć należy nie tylko postępowania zakończone przed tą datą, lecz również postępowania, które zakończą się później, o ile możliwe będzie przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przynajmniej począwszy od 31.12.2023, a więc co najmniej od ostatniego dnia obowiązywania przepisów we wcześniejszym brzmieniu. Zauważono, iż nawet jeśli postępowanie ws. świadczenia pielęgnacyjnego zakończy się w 2024 r., to o ile wniosek o jego przyznanie albo wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności złożony został najpóźniej w dniu 31.12.2023 r., to możliwe będzie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od tego dnia (na podstawie odpowiednio art. 24 ust. 2 i art. 24 ust. 2a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.), a zatem możliwe będzie retroaktywne stworzenie uprawnienia, które będzie mogło zostać uznane za powstałe do dnia 31.12.2023 r., wobec czego zastosowanie do niego mieć będą przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu do 31.12.2023 r.
Do podobnych wniosków doprowadza również analiza uzasadnienia projektu ustawy o świadczeniu wspierającym, w którym wskazano, że:
"Opisane powyżej nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz zasiłku dla opiekuna zaczną obowiązywać od dnia 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do ww. świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad która jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego.
Z powyższego wynika zatem, że już nawet na etapie projektu ustawy o świadczeniu wspierającym, na początku drogi legislacyjnej, kwestia ochrony praw nabytych była brana pod uwagę i nie może zostać ona pominięta przy interpretacji przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym.
Podsumowując powyższe rozważania stwierdzono, iż ustawa o świadczeniu wspierającym nie ogranicza możliwości dalszego prowadzenia postępowania na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2023 r. w odniesieniu do spraw, w których świadczenie pielęgnacyjne albo zostało przyznane przed tą datą, albo w których możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z mocą wsteczną od miesiąca złożenia wniosku o jego przyznanie albo od miesiąca założenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności, tj. zgodnie z art. 24 ust. 2 lub 2a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2023 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławczego w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację.
Kolegium podkreśliło, że A. W. w dniu 28.06.2023 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i do dnia 31.12.2023 r. nie została wydana decyzja przyznająca prawo do świadczenia (nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego).
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 4292) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.
Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. skarga na wniosek strony postępowania może być rozpoznana przez sąd administracyjny w trybie uproszczonym. Niniejsza sprawa została na wniosek organu rozpoznana przez Sąd w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. przez trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm., dalej jako u.ś.w.).
W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (pkt 2). Przypomnieć należy, że przepis ten na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Stosownie do art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.
W rozpoznawanej sprawie skarżąca w dniu 28 czerwca 2023 r. zwróciła się do organu I instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Należy także wskazać, że wcześniej skarżąca w dniu 28.06.2022 r. po raz pierwszy wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Po przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym ostatecznie decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02.11.2022 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od 01.06.2022 r. do 31.05.2023 r.
W dniu 28.06.2023 r., w związku z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności oraz uzyskaniem aktualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca wystąpiła z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na dalszy okres.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że organ I instancji niezasadnie doszukiwał się przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w fakcie powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia dla możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w późniejszym niż wymienione w art. 17 ust. 1b u.ś.r. momencie, nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Należy podkreślić, że okoliczność ta była jedyną przesłanką odmowną wskazaną przez organ I instancji.
Kontrolując zasadność zaskarżonej decyzji w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w. w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Nadto stosownie do art. 63 ust. 2 u.ś.w., osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.
Wobec tak sformułowanych przez ustawodawcę przepisów przejściowych uznać należało, że o możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przesądzi spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b u.ś.r. na dzień złożenia wniosku stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a u.ś.r., ponieważ wniosek został złożony do dnia 31 grudnia 2023 r.
Jeżeli rozpatrujący ponownie sprawę organ I instancji dojdzie do przekonania, że skarżąca spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku będzie to oznaczało, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych w oparciu o art. 63 ust. 1 u.ś.w. (patrz wyrok WSA w Olsztynie z 30 stycznia 2024 r., sygn. akt: II SA/Ol 912/23, w szczególności wydany w zbliżonym stanie faktycznym wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 marca 2024 r. o sygn. IV SA/Po 105/24, a także wyroki WSA w Poznaniu z dnia 06 marca 2024 r. o sygn. IV SA/Po 111/24, z dnia 29 lutego 2024 r. o sygn. IV SA/Po 84/24 i IV SA/Po 93/24, publ. CBOSA).
Ponadto, jak zasadnie powoływała skarżąca, wniosek taki płynie również z uzasadnienia projektu ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Wskazano w nim bowiem, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od dnia 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do ww. świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad która jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego.
Sądowi orzekającemu w niniejszej sprawie znany jest pogląd przeciwny wyrażony w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 10 stycznia 2024 r. o sygn.. II SA/Gl 1469/23 (publ. LEX nr 3662547) gdzie stwierdzono, że wykładnia literalna art. 63 ust. 1 u.ś.w. pozwala na wyrażenie stanowiska, że przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji należy stosować jedynie do spraw, w których do dnia 31 grudnia 2023 r. powstało prawo do świadczenia. Inaczej rzecz ujmując, "stara ustawa" ma zastosowanie tam, gdzie w drodze decyzji organ przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przed końcem roku 2023. W konsekwencji, negatywne rozstrzygnięcia, tj. odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podlegają uregulowaniom obowiązującym od 1 stycznia 2024 r.
W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie pogląd ten nie zasługuje na aprobatę jako zbyt formalistyczny, a przede wszystkim oparty jedynie na wykładni literalnej i pomijający wykładnię celowościową i uzasadnienie projektu ustawy o świadczeniu wspierającym.
Ponadto Sąd orzekający podkreśla, że art.63 ust.1 u.ś.w. jednoznacznie uzależnia zastosowanie przepisów dotychczasowych od powstania prawa, a nie jego stwierdzenia w deklaratywnej decyzji. O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza zaistnienie wymaganych przez prawo przesłanek w chwili złożenia wniosku, a deklaratywna decyzja jedynie potwierdza ich istnienie (albo wyklucza) w danym przypadku.
W kontrolowanej sprawie uchybienie przepisom postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz wadliwa wykładnia art. 63 ust. 1 i 2 u.ś.w. stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe wywody prawne, bacząc, by nie naruszono reguł postępowania, oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.