IV SA/Po 104/22

IV SA/Po 104/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2022-06-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-02-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Maria Grzymisławska-Cybulska /przewodniczący/
Monika Świerczak /sprawozdawca/
Sebastian Michalski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1896/22 - Wyrok NSA z 2023-11-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 137
art. 1 § 1 i 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 3 § 2 pkt 1, art. 151, art. 153, art. 170
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4, ust. 2b, ust. 6, ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 02 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego za świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązanie do ich zwrotu oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2021 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO, organ odwoławczy) po rozpatrzeniu odwołania M. R. (dalej: skarżąca) od decyzji Kierownika Wydziału Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w T. działającego z upoważnienia Burmistrza [...] (dalej: Burmistrz, organ I instancji) z [...] października 2021 r., [...], w przedmiocie uznania, że kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...].06.2017 r. do [...].07.2017 r. z tytułu zasiłku rodzinnego na rzecz dziecka - M. R. (dalej: syn), urodzonego [...] r., jest nienależnie pobranym świadczeniem oraz kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...].06.2017 r. do [...].07.2017 r. z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, na rzecz syna jest nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązującej skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł za przedmiotowy okres – utrzymało decyzję w mocy.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach sprawy.
Decyzją z [...] października 2021 r., [...], organ I instancji uznał, że kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. z tytułu zasiłku rodzinnego na rzecz syna (dalej: zasiłek) oraz kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, na rzecz syna (dalej: dodatek) są nienależnie pobranymi świadczeniami oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. Zaznaczył, że kwota nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostanie potrącona z bieżących wypłat.
W uzasadnieniu stwierdził, że powód wznowienia postępowania i odmowy prawa do świadczeń rodzinnych wyjaśnił w decyzji z [...] kwietnia 2019 r. Następnie przytoczył art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.). Wskazał, że zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacony za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. w wysokości [...] zł został wypłacony na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i odmówiono skarżącej prawa do zasiłku i dodatku, zatem zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. przedmiotowe świadczenia zostały nienależnie pobrane, a skarżąca jest obowiązana do ich zwrotu. Następnie przytoczył art. 30 ust. 6 u.ś.r. i wskazał, że organ skorzystał z możliwości potrącenia kwoty [...]zł z bieżąco wypłacanego świadczenia wychowawczego ustalonego informacją z [...] kwietnia 2021 r. w listopadzie i grudniu 2021 r.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca, wnosząc o jej uchylenie i umorzenie postępowania, względnie przekazanie organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a nadto przeprowadzenie dowodu z załączonych do odwołania dokumentów, zarzuciła błędne przyjęcie, że we wskazanym okresie nie przysługuje jej zasiłek wraz z dodatkiem oraz że kwoty [...]zł z tytułu zasiłku oraz [...] zł z tytułu dodatku są nienależnie pobranym świadczeniem, a także wadliwe i bezzasadne zobowiązanie skarżącej do zwrotu kwoty [...]zł i bezzasadne potrącenie jej tej kwoty z bieżących wypłat.
Wskazała, że uzasadnienie decyzji jest lakoniczne, a argumentacja organu błędna. Nie kojarzy, by w jej sprawie doszło do wznowienia postępowania i uchylenia wcześniejszych decyzji – organ nie wskazał numerów spraw. Ponadto skarżąca nie rozumie postępowania organu, który wcześniej pozytywnie rozpatrzył jej wniosek o przyznanie zasiłku wraz z dodatkiem, wiedząc o jej sytuacji życiowej i rodzinnej. Ojciec dziecka nigdy nie uczestniczył w wychowywaniu syna. Alimenty ustalone ugodą [...] listopada 2017 r. przed Sądem Rejonowym zostały przyznane skarżącej dopiero od [...] października 2017 r., przy czym ojciec dziecka ich nie płacił, a egzekucja okazała się bezskuteczna – alimenty otrzymuje z Funduszu Alimentacyjnego. Organ nie uwzględnił dat wynikających z orzeczenia Sądu w zakresie przyznania alimentów. Sytuacja materialna skarżącej jest rażąco trudna. Toczy się wobec niej kilkanaście postępowań egzekucyjnych. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, niezdolną do pracy. Utrzymuje się z renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Samotnie wychowuje syna i uzyskiwana renta jest jedynym źródłem dochodu. Otrzymywane kwoty pozwalają na bardzo skromną egzystencję. Skarżącej nie stać na opłacenie wszystkich wydatków i kosztów utrzymania. Kwotę zasiłku i dodatku skarżąca zużyła w całości na wyżywienie i utrzymanie syna, nie ma już tych środków. Do odwołania załączyła m.in. zaświadczenie od komornika, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, decyzję ZUS o wysokości renty, kopię legitymacji rencisty i ugodę dotyczącą ustalenia alimentów.
Decyzją z [...] grudnia 2021 r., wskazaną we wstępie, SKO utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu przytoczyło stan faktyczny oraz wybrane przepisy u.ś.r. Wskazało, że decyzją z [...] czerwca 2019 r., [...], utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z [...] kwietnia 2019 r., [...], w sprawie uchylenia decyzji Burmistrza z [...] czerwca 2017 r. za okres od [...].05.2017 do [...].07.2017 r., przyznającej na okres [...].05.2017-[...].05.2017 zasiłek rodzinny na syna w kwocie [...]zł, dodatek na okres [...].05.2017-[...].05.2017 w kwocie [...]zł oraz odmawiającej prawa do zasiłku wraz z dodatkiem na okres [...].06.2017-[...].07.2017. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 30 stycznia 2020 r., IV SA/Po 767/19 oddalił skargę skarżącej w całości, a wyrok jest prawomocny. Mając na względzie wskazania zawarte w wyroku WSA w Poznaniu z 29 lipca 2021 r., IV SA/Po 248/21, świadczenia pobrane przez skarżącą w okresie od [...].06.2017 r. do [...].07.2017 r. na syna stały się świadczeniami nienależnie pobranymi (art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.). W tym zakresie organ odniósł się także do orzecznictwa sądów administracyjnych, stwierdzając, że Burmistrz prawidłowo uznał obowiązek skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na syna. Odnosząc się do zarzutów odwołania organ odwoławczy zaznaczył, że nie mogą mieć one znaczenia przy uznaniu i zobowiązaniu do zwrotu świadczeń, lecz mogą być brane pod uwagę przy umorzeniu kwoty nienależnie pobranego zasiłku. Odnośnie potrącenia – organ wskazał art. 30 ust. 6 u.ś.r.
W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca, wniosła o uchylenie obu decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Powtórzyła zarzuty i argumentację odwołania (załączając także tożsamą dokumentację), zarzucając ponadto wadliwe powoływanie się na wcześniejsze wyroki WSA.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z [...] lutego 2022 r., wydanym na podstawie art. 15 zzs(4) ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.) sprawa została skierowana do rozpoznania do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, o czym strony zostały powiadomione pismami z 18 lutego 2022 r.
Postanowieniem z [...] marca 2022 r., IV SPP/Po [...], starszy referendarz sądowy tut. Sądu przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Wyznaczony pełnomocnik odebrał informację o wyznaczeniu go pełnomocnikiem [...] maja 2022 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs(4) ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.).
Przystępując do rozpoznania skargi w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze, w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim określonym w skardze przedmiotem zaskarżenia oraz rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Dokonawszy tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Sądu stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę prawną zaskarżonych decyzji stanowił w szczególności art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie ze wskazanymi regulacjami osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
W pierwszej kolejności należy jednak zauważyć, że – jakkolwiek nie zostało to zaakcentowane w decyzji Burmistrza – podlegające kontroli w niniejszej sprawie decyzje zostały wydane po prawomocnym wyroku WSA w Poznaniu z 29 lipca 2021 r., IV SA/Po 248/21, którym Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...], w przedmiocie uznania zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego za świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązania do ich zwrotu wraz z poprzedzającą ją decyzją Burmistrza [...] z dnia [...] października 2020 r., nr [...]
Podkreślenia wymaga, że w myśl art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przy tym przez "ocenę prawną" rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt, zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (zob. A. Kabat [w:] B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el. 2019, uw. 3 i 5 do art. 153). W świetle cytowanego art. 153 P.p.s.a. zarówno organ administracji publicznej ponownie rozpoznający sprawę, jak i wojewódzki sąd administracyjny, są co do zasady związani oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi we wcześniejszym, prawomocnym wyroku. Utrata mocy wiążącej takich ocen i wytycznych następuje jedynie wyjątkowo: przede wszystkim w razie wzmiankowanej w art. 153 P.p.s.a. zmiany stanu prawnego powodującej, że pogląd sądu stanie się nieaktualny, a ponadto w razie zmiany, po wydaniu orzeczenia sądowego, istotnych okoliczności faktycznych, bądź też na skutek wzruszenia orzeczenia zawierającego ocenę prawną w przewidzianym do tego trybie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el. 2019, uw. 9 do art. 153).
Sąd w niniejszym składzie podziela stanowisko ugruntowane w orzecznictwie sadów administracyjnych, w myśl którego istota mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu określona w art. 170 P.p.s.a. wyraża się w tym, że także inne sądy i inne organy państwowe, a w wypadkach przewidzianych w ustawie – także inne osoby, muszą brać pod uwagę fakt istnienia oraz treść prawomocnego orzeczenia sądu. Pomimo że opisany stan związania ograniczony jest, co do zasady, tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów, nie oznacza to, że dla prawidłowego odczytania treści tej sentencji nie należy się kierować treścią uzasadnienia (por. wyrok NSA z 13.10.2016 r., II OSK 2164/15, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej w skrócie "CBOSA"). Innymi słowy, choć co do zasady mocą wiążącą objęta jest jedynie sentencja wyroku, a nie jej uzasadnienie, to jednak powaga rzeczy osądzonej rozciąga się również na motywy wyroku w takich granicach, w jakich stanowią one konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia, niezbędne do określenia jego zakresu (zob. np. wyroki NSA: z 30.06.2020 r., II FSK 799/20; z 25.11.2020 r., II FSK 1935/18; z 11.02.2021 r., II OSK 3450/19 – CBOSA). W szczególności moc wiążąca danego orzeczenia może więc pośrednio rozciągać się także na przyjętą w nim podstawę faktyczną rozstrzygnięcia (tzw. prekluzja faktów tudzież prekluzja stanu faktycznego sprawy). Albowiem ograniczenie mocy wiążącej orzeczenia tylko do wąsko rozumianego związania treścią jego sentencji, z pominięciem efektów rozumowania sądu przedstawionych w uzasadnieniu, zubażałoby omawianą instytucję, prowadząc do zatracenia jej właściwości i szerokiego pola oddziaływania (tak trafnie W. Piątek, Glosa do wyroku NSA z dnia 25 marca 2013 r., II GSK 2322/11, OSP 2015, nr 9, poz. 88; por. też wyrok NSA z 16.05.2017 r., II OSK 2326/15, CBOSA).
W zapadłym uprzednio w sprawie wyroku Sąd wskazał w szczególności, że decyzja organu I instancji z [...] czerwca 2017 r., [...], przyznająca skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko na okres [...].05.2017-[...].10.2017 w kwocie [...]zł miesięcznie, dodatek do zasiłku z tytułu urodzenia dziecka w kwocie [...]zł w miesiącu czerwcu 2017 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...]zł na okres [...].05.2017-[...].10.2017, decyzją tego organu z [...] kwietnia 2019 r., [...], po wznowieniu postępowania została uchylona za okres [...].05.2017-[...].07.2017. Jednocześnie organ przyznał skarżącej na okres [...].05.2017-[...].05.2017 zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie [...]zł, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres [...].05.2017-[...].05.2017 w kwocie [...]zł oraz odmówił prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres [...].06.2017-[...].07.2017. Powyższa decyzja z [...] kwietnia 2019 r. została utrzymana decyzją SKO z [...] czerwca 2019 r., [...], a następnie skarga od tej decyzji została oddalona wyrokiem WSA w Poznaniu z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 767/19. Wyrok ten jest prawomocny. Tym samym przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 niewątpliwie została spełniona, tzn. świadczenie rodzinne zostało przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Ponadto organ był uprawniony do potrącenia nienależnie pobranych świadczeń z bieżących wypłat na podstawie art. 30 ust. 6 u.ś.r. Podstawę uchylenia zaskarżonych decyzji stanowiło "jedynie" obowiązanie skarżącej do zwrotu świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, wbrew treści art. art. 30 ust. 2b u.ś.r.
Zaskarżone decyzje nie obowiązują skarżącej do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami, przy czym niewątpliwie sporne świadczenia są świadczeniami pobranymi nienależnie, a zatem skarżąca zasadnie została obowiązana do ich zwrotu.
Zasadnie także organ wskazał, co uprzednio zaaprobował także Sąd w zapadłym w sprawie wyroku, że w kontekście podnoszonej przez skarżącą sytuacji osobistej i majątkowej nie mogą one mieć znaczenia przy uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązaniu do ich zwrotu. Jednakże zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Tym samym skarżąca po ew. ponownym ustaleniu przez organy kwoty nienależnie pobranej i zobowiązaniu skarżącej do jej zwrotu – będzie mogła złożyć wniosek o jej umorzenie.
Mając na uwadze powyższe Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.