IV SA/Po 1012/06

IV SA/Po 1012/06 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2007-07-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-12-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Danuta Rzyminiak-Owczarczak
Izabela Kucznerowicz
Maciej Dybowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6321 Zasiłki stałe
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak As. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 04 lipca 2007 r. sprawy ze skargi Z.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z dnia [...] nr [...], II. uchyla decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z dnia [...] nr [...], III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, IV. określa, że decyzja opisana w punkcie II ( drugim ) nie może być wykonana w punktach 1 i 2 ( pierwszym i drugim ). /-/ I. Kucznerowicz /-/ M. Dybowski /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak
Uzasadnienie
sygn. IV SA/Po 1012/06
U Z A S A D N I E N I E
Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. (dalej Kierownik Ośrodka) ostateczną decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...] (dalej decyzją z dnia 14 września 2005 r.) na podstawie art. 37 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz.U. 64/04/593 ze zm.- dalej ups) przyznał Z.M. zasiłek stały w kwocie 81,43 zł miesięcznie, ze skutkiem od dnia [...]września 2005 r. Decyzją z dnia [...] października 2005 r. nr [...]Kierownik Ośrodka na podstawie art. 106 ust. 3c i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz.U. 64/04/593 ze zm.) zmienił ze skutkiem od miesiąca października 2005 r. decyzję własną z dnia [...] września 2005 r. w ten sposób, że wysokość zasiłku stałego określił na kwotę 81,50 zł (k. 39, 42 akt administracyjnych).
Decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...]na podstawie art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 3, art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 64/04/593 ze zm.) Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. ze skutkiem prawnym od dnia [...] maja 2006 r.: uchylił decyzję z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w sprawie przyznania zasiłku stałego; wstrzymał wypłatę zasiłku stałego przyznanego ww decyzją; stwierdził uzyskanie w okresie od maja 2006 do czerwca 2006 r. świadczenia nienależnie pobranego w kwocie 163 zł; zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
W uzasadnieniu decyzji Kierownik Ośrodka wskazał, że w wyniku aktualizacji wywiadu z dnia [...] czerwca 2006 r. ustalił następujący stan faktyczny: orzeczeniem z dnia 12 czerwca 1995 r. Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w P. zaliczono Z.M. do II grupy inwalidów, uznając inwalidztwo za trwałe. Klient prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pobierając 144 zł [miesięcznie] zasiłku pielęgnacyjnego i 262,19 zł miesięcznie świadczenia rentowego, pomniejszonego o alimenty. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2005 r. Sąd Rejonowy w S. dokonał podziału majątku wspólnego B.M. i Z.M., przyznając Z. M. wchodzące w skład tego majątku spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego nr [...], położonego przy ul. [...]. Wyrokiem zaocznym z dnia [...] grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w S. zasądził od B.M. na rzecz Z.M. kwotę 4560 zł tytułem nieuregulowanych należności za czynsz. Na wniosek Z.M. Komornik Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w M. wszczął egzekucję z wynagrodzenia za pracę B.M.- na dzień [...] czerwca 2006 r. pozostawała do spłaty kwota 4594,11 zł. Wyrokiem z dnia [...]czerwca 2006 r. Sąd Rejonowy w S. nakazał, by B.M. i dzieci: M., M. i M. opróżnili, opuścili i wydali Z.M. ów lokal mieszkalny; Sąd wstrzymał wykonanie postanowienia do czasu otrzymania lokalu socjalnego. Dnia [...] czerwca 2006 r. Z.M. oświadczył, że od Komornika sądowego otrzymał w: maju 2006 r. 250 zł; czerwcu 2006 r. 350 zł, którą następnie przekazał Spółdzielni Mieszkaniowej tytułem opłat za mieszkanie. Z akt sprawy wynika, że Zainteresowany uzyskuje obecnie dodatkowe dochody. Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeśli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenie społeczne określone w odrębnych przepisach; kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób (art. 8 ust. 3 ups). Do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3, nie wlicza się jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, wartości świadczeń w naturze, świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych (art. 8 ust. 4 ups- w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 listopada 2005 r. do 26 lutego 2007 r. Dz. U. 164/05/1366). Kwoty uzyskane w postępowaniu egzekucyjnym i przekazywane przez komornika sądowego na konto klienta stanowią przychód, który wraz z innymi świadczeniami winien być wliczony do dochodów klienta. Dochód klienta po doliczeniu kwot uzyskanych w postępowaniu egzekucyjnym wynosi 738,37 zł i przekracza kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 ups tj. kwotę 461 zł, uprawniające do uzyskania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Świadczenie nienależne to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej ( art. 6 pkt 16 ups). Świadczenie nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny (art. 98 ups).
W odwołaniu Z.M. zarzucił decyzji brak obiektywizmu. Odwołujący wskazał, że odebrano Mu świadczenie, bo była żona ma pobierany zaległy czynsz za mieszkanie w wysokości 4560 zł od 2003 r. Od lat rosną długi i kiedy może choć trochę spłacić dług, Ośrodek popycha Go w jeszcze większy dług. Od komornika dostał 210 zł, a wpłacał Spółdzielni Mieszkaniowej 350 zł. Dług- prócz 4560 zł- urósł obecnie do kwoty 8000 zł, o których zasądzenie wytoczy powództwo. Odwołujący nie podziela oceny, że stanowi to Jego dochód, gdy ktoś uchyla się od płacenia czynszu. Kwota ta nie stanowi dochodu Zainteresowanego, lecz jest długiem żony wobec Spółdzielni Mieszkaniowej; mieszkanie po rozwodzie przypadło Odwołującemu i to on musi dochodzić czynszu przed Sądem i komornikiem.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...], na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 2 kpa uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
W motywach swego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przytoczył przebieg czynności procesowych. Dnia [...] czerwca 2006 r. Odwołujący oświadczył, że w maju br. otrzymał od komornika 250 zł, a w czerwcu 320 zł (a nie 350 zł- jak podał organ I instancji). Kwoty te Zainteresowany uzyskał w wyniku egzekucji od byłej żony- B.M. Za miesiące te organ I instancji zasiłek stały przekazał dnia [...] maja i [...] czerwca 2007 r. Zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności, jeśli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (art. 38 ust. 1 ups). Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku..., bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszoną o: miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób (art. 8 ust. 3 ups). Do dochodu osoby wlicza się również uzyskane, na podstawie egzekucji sądowej, na rzecz tej osoby, środki. Skoro komornik sądowy wyegzekwował od B.M. w maju i czerwcu 2006 r. 250 i 320 zł na rzecz Strony, kwoty te winny być wliczone do dochodu Zainteresowanego. Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby od osoby korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodu tej osoby (art. 98 ups). Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zamianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 ups). Ustalenia wymaga, czy kwoty zasiłku, wypłacone Odwołującemu się, można uznać za nienależnie pobrane świadczenie. Zebrany materiał dowodowy nie wskazuje, że Z.M.- w momencie otrzymania tych zasiłków- wiedział, że Jego sytuacja się zmieniła. Z zaświadczenia Komornika nie wynika, czy przekazał Zainteresowanemu wyegzekwowaną od byłej żony kwotę 250 zł dnia [...] maja 2006 (w dniu wypłaty zasiłku stałego). Być może Strona nie wiedziała, otrzymując w maju zasiłek stały, że uzyska wyższy dochód za maj, niż w poprzednich miesiącach. Najprawdopodobniej w czerwcu 2006 r. Z.M. miał już świadomość zwiększenia się Jego dochodu- winien był o tej zmianie poinformować Ośrodek. Sytuacja Z.M. jest na tyle trudna, że może uzasadniać odstąpienie od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części (art. 104 ust. 4 ups). Organ I instancji naruszył art. 10 § 1 i art. 61 § 4 kpa. Naruszenie w trakcie postępowania administracyjnego choćby jednej z zasad ogólnych kpa skutkuje uchyleniem decyzji kończącej takie postępowanie.
W skardze z dnia [...] listopada 2006 r. Z.M. zarzucił powyższej decyzji "rażącą niezgodność z zasadami współżycia społecznego" i z przepisami prawa. Kolegium nie wzięło pod uwagę, że pieniądze wpływające od Komornika na konto Skarżącego, nie są Jego dochodem, lecz dochodem Spółdzielni Mieszkaniowej, będącej faktycznym odbiorcą czynszu nie płaconego przez B.M., uchylającą się od opłat na rzecz Spółdzielni, w której zasobach mieszkaniowych faktycznie przebywa. Urząd Skarbowy w S. i Skarżący uważają, że owe pieniądze nie mogą wchodzić w skład dochodu, bo nie są przezeń konsumowane, lecz egzekwowane na rzecz Spółdzielni w całości i przekazywane tego samego lub następnego dnia Spółdzielni. Skarżący wniósł o rozstrzygnięcie, czy w świetle prawa cywilnego i konstytucyjnego, kwoty egzekwowane na rzecz innej instytucji są Jego dochodem. Wniósł o wystąpienie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, jeśli zagadnienie to nie zostało wyjaśnione wyrokami NSA i WSA. Skarżący z egzekwowanych kwot nie ma ani grosza, a jeszcze musi dopłacać do bieżącego czynszu ze swych bieżących poborów, by opłacać czynsz bieżący i zadłużenie. W toku rozprawy przed Sądem Skarżący wskazywał, że spośród kilku pytanych przezeń prawników każdy prezentował inne rozumienie owych przepisów. Skarżący nie wie, czy powinno się wliczać jego zasiłek pielęgnacyjny do dochodu (k. 2, 14-15 akt sądowych).
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadną.
Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).
Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, że wyrokiem z dnia [...] czerwca 2006 r. – [...]Sąd Rejonowy w S. nakazał pozwanym B. M., M.M., M.M. i M.M., by opróżnili, opuścili i wydali powodowi Z.M. lokal mieszkalny położony w P. przy ul. [...]; orzekł, że pozwanym B.M., M.M., M.M. i M.M. przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego; nakazał wstrzymanie wykonania opróżnienia owego lokalu do czasu złożenia przez Gminę P. pozwanym B.M., M.M., M.M. i M.M. oferty zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego. Pismem z dnia [...] marca 2006 r. Zarząd Spółdzielni Mieszkaniowej w N. wskazał, że od dłuższego czasu Z.M. nie wnosi do Spółdzielni w ustalonych terminach należnych miesięcznych opłat za mieszkanie, co jest naruszeniem podstawowych obowiązków członka; wezwania do zapłaty ze strony Spółdzielni o uregulowanie zaległości nie spowodowały likwidacji zadłużeń, przeciwnie- zadłużenia te narastają. Zarząd wystąpił do Rady Nadzorczej z wnioskiem o wykluczenie Z.M. ze Spółdzielni. Wyrokiem z dnia [...] grudnia 2005 r.- [...] Sąd Rejonowy w S. zasądził od B.M. na rzecz Z.M. kwotę 4560 zł; nakazał ściągnąć od B.M. na rzecz Skarbu Państwa- Sądu Rejonowego w S. kwotę 364,80 zł tytułem wpisu od pozwu; wyrokowi w punkcie 1 nadał rygor natychmiastowej wykonalności. Dnia [...] kwietnia 2006 r. [...]Komornik Sądowy Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w S. zajął wynagrodzenie za pracę oraz wierzytelności zasiłku chorobowego na wniosek Z.M. przeciwko B.M. na podstawie wyroku zaocznego z dnia [...] grudnia 2005- [...]Sądu Rejonowego w S.. Decyzją z dnia [...] września 2005r. nr [...] Burmistrz Gminy P. przyznał Z.M. zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 144 zł w okresie od [...] września 2005 do [...] sierpnia 2006 r. Skarżący płaci alimenty w kwocie 260 zł miesięcznie. Komornik przekazał Z.M. dnia: [...] maja 2006 r.- 250,68 zł; [...] czerwca 2006 r.- 319,94 zł. Stan zadłużenia owego lokalu na dzień [...] października 2006 r. wynosił 3510,71 zł (w tym z tytułu opłat niezasądzonych 3303,12 zł, a z tytułu opłat zasądzonych 207,39 zł. Wysokość opłat w 2006 r. w poszczególnych miesiącach wynosiła: 327,06 zł w styczniu, po 377,74 zł od lutego do lipca, od sierpnia do października po 360,18 zł. Na bieżąco uiszczono jedynie opłaty we wrześniu i październiku 2006 r.- po 196,98 zł każda; we wrześniu i październiku 2006 r. Urząd Gminy w P. przekazał dodatki mieszkaniowe po 163,20 zł miesięcznie; od marca 2006 r. regulowane są należności zasądzone solidarnie od B.M. i Z.M. nakazem zapłaty Sadu Rejonowego w S.- [...] (wpłaty: 1500 zł [...] marca 2006; 350 zł [...] czerwca 2006; 350 zł [...] czerwca 2006; 300 zł [...] lipca 2006; 350 zł [...] lipca 2006; 400 zł [...] sierpnia 2006; 203,02 zł [...] września 2006 r.; 1803,02 zł [...] października 2006; 500 zł [...] października 2006 r.). Wpłat w kasie Spółdzielni dokonywał Z.M.; na przelewach jako osobę wpłacającą wskazano Z.M. (k. 53, 54, 55, 60, 61, 65, 81, 89).
Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...]na podstawie art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 4, art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz.U. 64/04/593 ze zm.) ze skutkiem prawnym od dnia 1 maja 2006 r.: uchylił decyzję z dnia [...]września 2005 r. nr [...] w sprawie przyznania zasiłku stałego; stwierdził uzyskanie w okresie od maja 2006 do czerwca 2006 r. świadczenia nienależnie pobranego w kwocie 163 zł; odstąpił od zażądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za miesiące maj i czerwiec 2006 r. w łącznej wysokości 163 zł.
W uzasadnieniu decyzji Kierownik Ośrodka przywołał dotychczasowy przebieg postępowania i przytoczył ustalenia uprzednio zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] lipca 2006 r. Podniósł, że nie ulega wątpliwości, że kwoty uzyskane w postępowaniu egzekucyjnym i przekazywane przez komornika sądowego na konto klienta stanowią przychód, który wraz z innymi posiadanymi świadczeniami winien być wliczony do dochodu klienta. Wskazał, że owa zmiana dochodu klienta, powodująca przekroczenie kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, uzasadnia konieczność uchylenia decyzji z dnia [...] września 2005 r. Dowodem na wpłynięcie majowej i czerwcowej wierzytelności na osobiste konto bankowe Z.M. przed terminem wypłaty zasiłku stałego ([...] maja i [...] czerwca 2006 r.) są wyciągi z konta (k. 47, 48 akt administracyjnych). W wyniku wywiadu środowiskowego z dnia [...] listopada 2006 r. Kierownik Ośrodka ustalił, że Z.M. pobiera 153 zł zasiłku pielęgnacyjnego, świadczenie rentowe (po pomniejszeniu o 260 zł alimentów- w kwocie 262,19 zł); kwoty uzyskiwane w postępowaniu egzekucyjnym; w październiku 2006 r. łączny dochód Zainteresowanego wyniósł 892,71 zł i przekraczał kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej. Z.M. systematycznie wpłaca należności dla Spółdzielni Mieszkaniowej; po opłaceniu innych należności pozostaje Mu kwota ok. 300 zł. Z uwagi na trudną sytuację materialno-bytową i rodzinną Klienta, organ na wniosek pracownika socjalnego odstąpił od żądania zwrotu 163 zł nienależnie pobranego świadczenia za maj i czerwiec 2006 r. (k. 113-115 akt administracyjnych). Od decyzji z dnia [...] listopada 2006 r. Z.M. nie złożył odwołania (k. 16 akt sądowych).
Powyższych ustaleń Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał na podstawie: odpisu pisma Spółdzielni z dnia [...] sierpnia 2005 r.; odpisu postanowienia z dnia [...] kwietnia 2005 r.- [...] Sądu Rejonowego w S.; odpisu wypisu orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w P. z dnia [...] czerwca 1995 r. nr [...]; odpisu wyroku z dnia [...] czerwca 2006 r.- [...]Sądu Rejonowego w S.; odpisu pisma Spółdzielni z dnia [...] marca 2006 r.; odpisu wyroku zaocznego z dnia [...] grudnia 2005 r.- [...]; odpisu zawiadomienia o zajęciu wynagrodzenia za pracę z dnia [...] kwietnia 2006 r.- [...]; odpisu decyzji z dnia [...] września 2005 r.- [...] Burmistrza Gminy P.; zaświadczeń Komornika Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia [...] czerwca 2006 i [...] listopada 2006 r.– [...]; pisma Spółdzielni z dnia [...] listopada 2006 r. (k. 5-6, 7, 11-12, 53, 54, 55, 60, 61, 64, 65, 81, 89 akt administracyjnych). Owe dokumenty i ich odpisy nie były kwestionowane przez strony i nie nasunęły Sądowi wątpliwości co do ich autentyczności i wiarygodności ( art. 106 § 3 i 5 ppsa w zw. z art. 244. art. 245, art. 252 i art. 253 kpc).
Stan faktyczny- zwłaszcza po uzupełnieniu materiału dowodowego przez organ I instancji po wydaniu decyzji kasatoryjnej- jest między stronami bezsporny. Istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy zagadnieniem jest ocena prawna zdarzeń- w szczególności czy kwoty egzekwowane od B.M. na rzecz Skarżącego są dochodem w rozumieniu art. 8 ust. 1 i 3 ups.
Ustawodawca nie definiuje pojęcia przychody (art. 8 ust. 3 ups), a organy obu instancji zdają się przyjmować znaczenie tego pojęcia tak, jak na tle ustawodawstwa podatkowego. Wbrew stanowisku organów obu instancji nie można określenia przychody, które stanowią podstawę do obliczenia dochodu na potrzeby przyznania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, wiązać z przychodem i dochodem w rozumieniu przepisów o podatkach, bowiem ustawa o pomocy społecznej nie odsyła w tym zakresie do innych ustaw, w tym ustaw regulujących opodatkowanie osób fizycznych. Ustawa o pomocy społecznej kompleksowo reguluje zasady i tryb przyznawania świadczeń i nie mieści się w systemie szeroko rozumianego prawa podatkowego, stąd wadliwa jest argumentacja zakładająca (co prawda w sposób milczący) podatkowy sposób rozumienia przychodów (odpowiednio- wyrok WSA w Warszawie z dnia 07.5.2004 r. sygn. I SA 2668/03; wyrok WSA w Poznaniu z dnia – 4/II SA/Po 1404/03- na tle zbliżonej instytucji prawa zabezpieczenia społecznego- ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych- Dz.U. 71/01/734 ze zm.).
Nie ulega wątpliwości, że w niektórych sytuacjach kwoty dochodzone w drodze egzekucji sądowej mogą być przychodem o którym mowa w art. 8 ust. 3 ups- np. wierzytelności z tytułu cen usług świadczonych przez ubiegającego się o świadczenie bądź pożytku cywilnego- czynszu najmu bądź podnajmu lokalu- dochodzonych w drodze egzekucji. W niniejszej sprawie Skarżący dochodzi jedynie w drodze regresu do dłużnika solidarnego (jakim jest dla Z.M. B.M.) spełnionego świadczenia na rzecz Spółdzielni z tytułu opłat zgodnie z postanowieniami statutu, stanowiących wydatki związane z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości w części przypadającej na przedmiotowy lokal, eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie spółdzielni oraz w zobowiązaniach spółdzielni z innych tytułów (art. 4 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych- j.t. Dz.U. 119/03/1116 ze zm.; K. Pietrzykowski "Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz" CH Beck 2006 s. 149 nb 4, s. 151 nb 9). W tej sytuacji świadczenie regresowe za okres stałego zamieszkiwania B.M. w owym lokalu, nie stanowi przychodu w rozumieniu art. 8 ust. 3 ups, a jedynie służy likwidacji zobowiązania, ciążącego solidarnie na Z. M.
Konieczność takiego regresu wynika z rzeczywistej groźby utraty prawa do lokalu, co w aktualnych realiach społeczno-gospodarczych doprowadzić mogłoby do niemożności uzyskania przez Skarżącego, będącego osobą niepełnosprawną i ubogą, jakiegokolwiek innego lokalu. Stan narastającego zadłużenia, utrzymujący się przez wiele lat, ulegał pogorszeniu z przyczyn niezależnych od Zainteresowanego, skoro- mimo mediacji ze strony pracownika socjalnego- B.M. uniemożliwiała aż do lipca 2006 r. uzyskanie przez Skarżącego dodatku mieszkaniowego (k. 20, 21, 69, 98v akt administracyjnych).
Wobec powyższego nie zachodziła potrzeba wystąpienia Sądu z pytaniem prawnym na podstawie art. 193 Konstytucji RP (Dz.U. 78/97/483, sprost. 28/01/319, 200/06/1471). Trybunał Konstytucyjny- wbrew nadziei Skarżącego- nie orzekał o tym, czy zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do dochodu w rozumienia art. 8 ups (w szczególności nie było to przedmiotem orzekania Trybunału Konstytucyjnego wyrokiem z dnia: 3.X.2006 r.- K 30/05- OTK-A 9/06/119; 8.3.2005- P 15/04- OTK-A 3/05/21). Nie wliczanie do dochodu dodatków pielęgnacyjnych czy zasiłków pielęgnacyjnych na tle art. 3 ust. 3 udm (wyrok NSA z: 13.2.2003- I SA 1700/02; 25.11.2005- I OSK 198/05) wynika z wyraźnej woli ustawodawcy i nie stanowi podstawy do analogii na tle art. 8 ups).
Organy obu instancji trafnie poszukiwały ochrony interesu Skarżącego w art. 104 ust. 4 ups, jednakże przedwcześnie uznały, że kwota 163 zł tytułem wypłaconych zasiłków stałych za maj i czerwiec 2006 r. stanowiła świadczenie nienależnie pobrane. Konstrukcja art. 6 pkt 16 ups zbliżona jest do konstrukcji art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych- j.t. Dz.U. 139/06/992 ze zm.- dalej uśr). Z kolei konstrukcja art. 30 ust. 1 i 2 uśr odpowiada konstrukcji art. 28 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (j.t. Dz.U. 58/03/514 ze zm.- dalej uzpb) i art. 76 ust. 1 i 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. 99/04/1001- dalej upz). Wobec powyższego użytecznym pozostaje dorobek doktryny i orzecznictwa, powstałego na tle art. 28 ust. 1 i 2 uzpb. Ustawodawca wprowadził w art. 28 ust. 2 pkt 1 i 2 uzpb odrębne przesłanki uznania, że dane świadczenie pobrano nienależnie. W punkcie 1 mowa o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczeń, jednakże tylko wtedy, gdy bezrobotny został pouczony o skutkach prawnych występowania tych okoliczności; w punkcie 2 chodzi o przypadki, w których świadczenie wypłacono bezrobotnemu na podstawie nieprawdziwych o świadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo gdy bezrobotny
ś w i a d o m i e wprowadził PUP w błąd- warunkiem jest zatem umyślność działania bezrobotnego (wyroki NSA z: 18.3.1998- II SA 141/98; 14.12.1998- II SA 1606/98).
W szczególności obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr ma charakter następczy- uzależniony jest od tego czy strona była n a l e ż y c i e p o u c z o n a o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy ( wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.2.2002- III AUa 845/99- OSA 10/00/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego "Ustawa o świadczeniach rodzinnych- świadczenia nienależnie pobrane" Sam. Teryt. 4/06/52). Pouczenie takie winno być zamieszczone w ulotce, z której następnie strona może korzystać w okresie późniejszym (z takiej formuły pouczeń korzystają w szczególności Powiatowe Urzędy Pracy, wręczające za potwierdzeniem odbioru zainteresowanym czterostronicowe druczki pouczeń), bądź w uzasadnieniu decyzji. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych, polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy, co do zasady nie wyczerpuje wymogów pouczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr (J. Ostałowski- op. cit. s. 52).
Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia ( art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie poprzez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski- op. cit. s. 51). Przemilczenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tylko wówczas rodziłoby skutek z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, gdyby organ stwierdził, że Stronie znane były odpowiednie przepisy prawa. Nie można mówić o świadomym wprowadzeniu organu w błąd, jeśli strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. W praktyce warunkiem ustalenia, że strona pobrała świadczenie nienależne, będzie stwierdzenie, że strona miała możliwość zapoznania się z przepisami regulującymi przesłanki nabywania świadczeń rodzinnych. W postępowaniu administracyjnym art. 9 kpa uchyla - co do zasady - działanie zasady ignorantia iuris nocet (R. Kędziora "Kpa. Komentarz" Wwa 2005 s. 48; J. Ostałowski- op. cit. s. 51/52). W aktach sprawy brak notatki służbowej o zapoznaniu Wnioskodawcy z istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy przepisami i właściwym ich rozumieniem.
W zaskarżonej decyzji i w decyzji z dnia [...] listopada 2006 r. organy obu instancji nie rozważyły, czy Skarżący był należycie pouczony o skutkach niedoinformowania o zmianie sytuacji materialnej w tak specyficznym zakresie, jak regres wobec dłużnika solidarnego z tytułu korzystania z lokalu spółdzielczego (bo tylko przesłanki z art. 6 pkt 16 in fine można w tej sytuacji rozważać). Ustawodawca w dwu częściach punktu 16 art. 16 ups określił odmiennie stany faktyczne, z którymi wiąże nienależność świadczenia.
Konieczność uchylenia decyzji z dnia [...] listopada 2006 r. wyniknęła z faktu niedowołania się odeń Zainteresowanego (zapewne ufającego, że jego sytuacja prawna będzie należycie chroniona w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym). Decyzja z dnia [...] listopada 2006 r. zapadła w granicach sprawy- w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy na skutek zaskarżonej decyzji kasatoryjnej. Sięgnięcie do art. 135 ppsa nie czyni ochrony prawnej Skarżącego iluzoryczną.
Skoro organ odwoławczy w decyzji kasatoryjnej wskazał na błędną wykładnię art. 8 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 oraz art. 6 pkt 16 i art. 98 ups, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a , art. 135 i art. 152 ppsa należało orzec jak w sentencji. Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji zobligowany będzie ustalić i rozważyć zagadnienia podniesione w uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego i w uzasadnieniu niniejszego wyroku (art. 153 ppsa).
/-/ I. Kucznerowicz /-/ M.Dybowski /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak
Za nieobecnego sędziego
/-/ M. Dybowski
M.K/