IV SA/Gl 86/18

IV SA/Gl 86/18 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2018-04-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kozicka /przewodniczący/
Renata Siudyka
Teresa Kurcyusz-Furmanik /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2903/18 - Wyrok NSA z 2020-12-30
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1369
art.  135  par.  1  pkt  1  lit.  c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 2017 poz 1257
art. 107 par.  3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka, Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Referent-stażysta Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...]r.. nr [...] Prezydent Miasta D. po rozpoznaniu wniosku P.P. odmówił wnioskodawcy umorzenia należności w kwocie 4 800,00 zł z tytułu zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymanych przez osobę uprawnioną – wypłaconych w okresie od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. wraz z ustawowymi odsetkami.
Decyzja wydana została na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) – dalej "ustawa".
W uzasadnieniu wskazano, że w okresie od 1 października 2015r. do 30 września 2016r. uprawnionej A.P. wypłacono z funduszu alimentacyjnego świadczenia alimentacyjne. W związku z wystąpieniem dłużnika alimentacyjnego o umorzenie obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń wszczęto postępowanie, w ramach którego organ wystąpił do organu właściwego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego u wnioskodawcy. Na podstawie zgormadzonych materiałów ustalono, że jest on osobą samotnie gospodarującą pozbawioną statusu bezrobotnego w związku z nabyciem prawa do zasiłku stałego. Przebywa w A w K. i tam otrzymuje wyżywienie. Ubiega się o rentę socjalną z ZUS i oczekuje na decyzję. Jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym oraz jest całkowicie niezdolny do pracy do dnia 31 października 2018r. zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...]r.
Organ stwierdził, że całkowita niezdolność do pracy nie dyskwalifikuje wnioskodawcy do podjęcia zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej jak również na stanowisku specjalnie dopasowanym do stopnia niepełnosprawności utworzonym przez pracodawcę. Nadto wnioskodawca jest osobą młodą.
Wskazano na brzmienie art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną. Powyższej przedstawione ustalenia doprowadziły jednak do przyjęcia, że wnioskodawca nie znajduje się w nadzwyczajnej sytuacji rodzinnej lub osobistej uzasadniającej umorzenie należności. Zasadą bowiem jest egzekwowanie należności, a ich umorzenie może nastąpić jedynie wyjątkowo w sytuacjach szczególnych. Brak stałych dochodów i związana z tym sytuacja materialna nie stanowi szczególnej okoliczności.
Organ zauważył nadto, że niedomaganie się zwrotu należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z fundusz alimentacyjnego naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa ale i wspólne wartości społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy.
W odwołaniu od opisanej decyzji wnioskodawca wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie o umorzeniu należności zarzucił organowi naruszenie procedury administracyjnej, a to art. 7 w zw. z art. 77 i art. 80 K.p.a. przez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, brak zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w zakresie możliwości zarobkowania odwołującego, sytuacji finansowej i rodzinnej, co skutkowało bezpodstawną odmową umorzenia zobowiązania, a nadto przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów prowadzące do uznania, że odwołujący nie znajduje się w szczególnie nadzwyczajnej sytuacji wbrew zgromadzonym dowodom.
Odwołujący zarzucił też naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy poprzez odmowę umorzenia należności w sytuacji, gdy z okoliczności faktycznych wynikało, że sytuacja osobista i rodzinna przemawia za taką koniecznością.
Uzasadniając przedstawione zarzuty odwołujący powołał się na orzeczenie lekarza ZUS stwierdzające całkowitą niezdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, w tym w zakładzie pracy chronionej. Opisał swoje dolegliwości, które kwalifikują go obecnie na oddział stacjonarny [...] Szpitala w K. Oddział [...]. Zaznaczył, że przewidywane leczenie to około 3 miesiące. Opisał również swoją sytuację materialną wskazując, że na jego dochód składa się zasiłek stały w wysokości 642 zł oraz 20 zł tytułem zasiłku okresowego. Z kwot tych opłaca pobyt w "[...]" w wysokości 300 zł, 160 zł przeznacza na leki, a pozostałe środki na koszty wyżywienia. Oświadczył jednocześnie, że zobowiązuje się do regulowania bieżących alimentów po 100 – 200 zł miesięcznie, a sprawa z jego powództwa o obniżenie świadczeń alimentacyjnych jest w toku.
Zdaniem odwołującego, przedstawione fakty stanowią o jego szczególnej sytuacji uzasadniającej złożony wniosek.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, decyzją z dnia [...]r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.
W jej uzasadnieniu Kolegium przedstawił tożsame, co organ I instancji, ustalenia faktyczne. Przywołał in extenso brzmienie art. 30 ust. 1 i 2 ustawy.
Zauważono, że ocena czy w indywidualnym, określonym przypadku zachodzą względy pozwalające na umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostawiona została organowi. Ocena ta nie jest dowolna, gdyż organ powinien udowodnić, że w konkretnym przypadku nie są uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej czy rodzinnej. Umorzenie jest bowiem wyjątkiem od reguły i nakłada na organ obowiązek zbadania, czy wniosek rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnie uzasadnionego.
Odwołując się do stanowiska orzecznictwa Kolegium wskazało, że w przypadku decyzji o charakterze uznania administracyjnego organ powinien wyważyć słuszny interes trony i interes społeczny. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie lecz obiektywne kryteria zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Przez interes publiczny rozumie się natomiast dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, korektę błędnych decyzji itp.
Zdaniem Kolegium interes społeczny wymaga przede wszystkim, by dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. Powtórzono za organem I instancji, że organy państwowe muszą dbać o wydatkowanie pieniędzy publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. Powtórzono także, że umorzenie należności alimentacyjnych jest instytucją wyjątkową, a zastosowanie jej wymaga istnienia szczególnych okoliczności po stronie dłużnika alimentacyjnego.
Odnosząc się do zaskarżonej decyzji Kolegium stwierdziło, że organ I instancji dokonał przekonywująco analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej strony. Orzeczony umiarkowany stopnień niepełnosprawności do 31 sierpnia 2018r. nie dyskwalifikuje jej od podjęcia zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej. Jako osoba młoda ma w przyszłości możliwość zmiany swojej sytuacji zawodowej i finansowej.
Kolegium przyznało, że sytuacja odwołującego jest trudna, jest to jednak przypadek zwykły, polegający na problemach związanych z wygospodarowaniem pieniędzy. Przypadek szczególny, to natomiast zdarzenie losowe czy długotrwała choroba.
Podkreślono, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Dobro dziecka jest wartością najważniejszą, podlegającą ochronie konstytucyjnej ze strony Państwa. Skoro odwołujący nie wywiązywał się ze swego obowiązku alimentacyjnego to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać, jednak nie zmienia to konieczności spłaty.
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach P. P. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucił błędy w ustaleniach faktycznych polegające na błędnej wykładni art. 30 ust. 1 ustawy i przyjęcie, że długotrwała choroba skarżącego nie jest okolicznością umożliwiającą umorzenie jego należności
Wskazał, że cierpi na długotrwałą chorobę związaną z zaburzeniami [...], która powstała w 2004r. Choroba ta spowodowała szereg ujemnych następstw nie tylko w jego zdrowiu ale także w sytuacji życiowej. W wyniku pojawienia się trudności w samodzielnym funkcjonowaniu i pełnieniu ról społecznych zmuszony był przerwać studia. Nie był i nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, nawet dorywczej. Wymaga stałego leczenia farmakologicznego i specjalistycznej opieki lekarskiej. Podkreślił, że całkowita niezdolność do pracy dyskwalifikuje go do podejmowania jakiejkolwiek pracy w tym w zakładach pracy chronionej jak również na stanowisku specjalnie dostosowanym przez pracodawcę. Wymagane jest od niego uczestnictwo w warsztatach terapii zajęciowej oraz korzystanie z systemu wsparcia środowiskowego w samodzielnej egzystencji. Zwrócił uwagę, na fakt pozostawania w trakcie leczenia specjalistycznego w Klinice [...].
W skardze opisano przebieg leczenia i placówki medyczne, w których leczenie to odbywało się począwszy od 2004 r.
Opisując sytuację materialną skarżący podniósł, że obecnie jego źródłem dochodu jest renta socjalna w wysokości 600 zł. Na pobyt w "[...]" wydaje 300 zł miesięcznie, na lekarstwa 160 zł, a pozostała kwota pozwala mu na zakup żywności poniżej granicy ubóstwa. Oświadczył, że uchylanie się od alimentów wobec córki wynikło z trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowo prezentowana argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Stosownie do brzmienia art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej "P.p.s.a." sąd administracyjny uprawniony jest do badania legalności działania organów administracji biorąc pod uwagę zastosowane przez te organy prawo materialne, a także oceniając, czy nie naruszyły one obowiązującej procedury.
Zaskarżona decyzja, wydana na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dotychczas nazywanej jako ustawa"), dotyczy zobowiązania skarżącego do zwrotu środków wydatkowanych na utrzymanie jego córki, w jego zastępstwie, z publicznych środków.
Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. Nadto zasadą jest egzekwowanie długów, natomiast ich umorzenie winno być traktowane jako wyjątek. Dlatego nie ulega wątpliwości, że umorzenie należności alimentacyjnych jest instytucją wyjątkową, a jej zastosowanie wymaga istnienia szczególnych okoliczności po stronie dłużnika alimentacyjnego, które powinny podlegać ocenie w toku indywidualnego postępowania administracyjnego. Decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Powyższe oznacza, że organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności wyspecyfikowane przez ustawodawcę jako przesłanki umorzenia.
W kontrolowanym postępowaniu skarżący domagał się umorzenia zadłużenia wobec budżetu państwa ze względu na sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną.
W zaskarżonej decyzji stwierdzono, że stan zdrowia skarżącego nie stanowi przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Jest osobą młodą, więc w przyszłości ma możliwość zmiany swojej sytuacji zawodowej i finansowej.
Stwierdzenie to jest pozbawione jakiejkolwiek analizy sytuacji skarżącego i stanowi gołosłowną, w pełni arbitralną ocenę sytuacji faktycznej.
Zauważyć należy, że decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w ramach ustawowego skrępowania, gdyż powinny wskazywać dlaczego to, a nie inne rozwiązanie zostało wybrane. Natomiast analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji doprowadziła do stwierdzenia, że nie spełnia ono wymogów zawartych w art. 107 § 3 K.p.a., gdyż brak jest w nim pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. W szczególności organ nie przedstawił danych odzwierciedlających stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji. Nie rozważył, czy odmowa umorzenia wyżej wymienionych należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla wnioskodawcy i biorąc pod uwagę konkretną bardzo trudną sytuację skarżącego, nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jego dalszej egzystencji, albo uniemożliwi mu zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Jak wynika bowiem z treści skargi, jedynym dochodem skarżącego jest renta w wysokości 600 zł, a wcześniej utrzymywał się ze środków pomocy społecznej. Organy nie rozważyły w żadnej mierze czy istotnie istnieje jakakolwiek szansa dla skarżącego na znalezienie w przyszłości pracy, gdyż w chwili wydawania zaskarżonej decyzji, zgodnie z treścią orzeczenia lekarzy ZUS, było to całkowicie niemożliwe. Brak jest ustaleń czy są oferty pracy dla osób z takimi schorzeniami jak ma skarżący. Argumentacja organów, zdaniem Sądu, zasadza się wyłącznie na zdarzeniach potencjalnych i to nie urealnionych.
Sąd w pełni podziela stanowisko zaprezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, co do tego, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy, przy rozstrzyganiu wniosku o umorzenie należności, obliguje organ do uwzględnienia sytuacji dochodowej i rodzinnej. Ustalenia w tym zakresie powinny być dokonywane na podstawie bieżących danych odzwierciedlających aktualną dla rozpatrywania sprawy sytuację dłużnika. Hipotetyczne, ogólne przewidywania organu zarówno co do stanu zdrowia strony, jak i jego możliwości zarobkowania po upływie okresu ustalonego w orzeczeniach, nie mogą bowiem stanowić podstawy do orzekania w zakresie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami (por. wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2011r., I OSK 371/11, CBOSA).). Tymczasem rozstrzygnięcie sprawy opiera się na twierdzeniach pozostających w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które niekoniecznie dojdą do skutku z pominięciem wysokości uzyskiwanego przez skarżącego dochodu z tytułu pobieranej renty, zdiagonozowanego u niego schorzenia. Natomiast, jak zauważa się powyżej, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie jest dopuszczalne dokonywanie ocen na podstawie hipotez i domniemywanych zmian sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika bez należytego potwierdzenia przyszłej zmiany w stosunku do istniejących faktów.
Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny, ocenić zgromadzony materiał oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu podjętych rozstrzygnięć. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji.
Zdaniem Sądu, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że po stronie skarżącego występują realne możliwości wykonania nałożonego na niego obowiązku na dzień obecny i w niedalekiej przyszłości W okolicznościach sprawy Sąd uznał, że organy przekroczyły granice uznania administracyjnego orzekając o odmowie umorzenia skarżącemu należności alimentacyjnych. Miało zatem miejsce naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością uchylenia kontrolowanej decyzji.
Ponownie rozpoznając wniosek o umorzenie skarżącemu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego organ przeanalizuje jego aktualną (ewentulanie przyszłą, ale popartą realnymi przesłankami) sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną w celu ustalenia, czy realnie pozwala ona skarżącemu na uregulowanie zadłużenia względnie czy w bieżącym, ustalonym przez organ stanie faktycznym, zachodzi możliwość odstępstwa od zasady obowiązkowej spłaty długów wobec Państwa. W zależności od poczynionych ustaleń, stosując się do oceny wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku, organ wyda decyzję w przedmiocie umorzenia należności.
W tym stanie rzeczy orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. jak w sentencji.