IV SA/Gl 1215/11

IV SA/Gl 1215/11 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2012-09-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2011-09-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska
Małgorzata Walentek /sprawozdawca/
Wiesław Morys /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c,  art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 107 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
art. 23 ust. 5
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2012 r. sprawy ze skargi K. W. i F. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r. nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] przyznał małoletnim F. i K. W., reprezentowanym przez matkę D. W., świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwotach po 500 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] ten sam organ administracji publicznej, działając na podstawie art. 2 pkt 7 i 10, art. 12 ust. 2, art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7), orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 1 157,48 zł wraz z ustawowymi odsetkami, określając, że wpłaty należności należy dokonać do dnia 31 maja 2011 r.
W uzasadnieniu wskazano, że w okresie świadczeniowym 2010/2011 w trakcie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego komornik prowadzący przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu egzekucję przekazał na rzecz uprawnionych łącznie wymienioną wyżej sumę z tytułu alimentów. W tej sytuacji, przytaczając treść przepisów art. 2 pkt 7 i art. 23 ust. 1 ustawy, organ uznał świadczenie wypłacone z funduszu w kwocie odpowiadającej otrzymanym od dłużnika alimentom za nienależnie pobrane.
W odwołaniu D. W. wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji, zarzucając jej błędną wykładnię art. 2 pkt 7 i art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że w sprawie doszło do nienależnie pobranego świadczenia w sytuacji, gdy kwota zasądzonych alimentów jest wyższa od kwoty pobieranej oraz gdy kwoty otrzymywane od komornika były zaliczone w pierwszej kolejności na alimenty zaległe. Podniosła przy tym, że komornik był poinformowany o przyznanych świadczeniach z funduszu, a na dokonywane przez niego rozliczenia wierzyciele nie mieli wpływu. Dodatkowo zarzuciła naruszenie art. 24 wskazanej ustawy poprzez jego niezastosowanie i wydanie decyzji o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych bez decyzji zmieniającej decyzję o przyznaniu świadczeń na rzecz uprawnionych.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...] r. Nr [...], wydaną w trybie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, podzielając jej ustalenia i wnioski. Wskazało, że stosownie do art. 2 pkt 7 d tej ustawy świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Kolegium uznało, że w sprawie zachodzi tożsamość okresu, za który strona otrzymała świadczenia z funduszu oraz alimenty wypłacone z kancelarii komorniczej. W okresie zasiłkowym 2010/2011 na osoby uprawnione przekazano świadczenia z funduszu w wysokości 1.000 zł, a w tym samym czasie strona od komornika otrzymała kwoty alimentów w łącznej wysokości 1 157,48 zł. Zdaniem Kolegium, jeżeli w okresie otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wierzyciele otrzymali alimenty od komornika i to bez względu, czy są to alimenty na poczet zaległości, czy też bieżące zobowiązania, to zobowiązani są do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie odpowiadającej otrzymanym od komornika alimentom wraz z ustawowymi odsetkami. Zgodnie z art. 28 ust. 1, w zw. z art. 27 ust. 8 i 9 ustawy, w przypadku przyznania świadczeń z funduszu, kwoty wyegzekwowane od dłużnika w pierwszej kolejności winny być zaliczane na poczet zwrotu należności dłużnika wobec funduszu. Natomiast kwota zobowiązań dłużnika alimentacyjnego w tej sprawie na dzień 5 sierpnia 2009 r. wynosiła 5774,15 zł.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego małoletni K. i F. W., reprezentowani przez D.W., wnieśli o uchylenie decyzji obu instancji. Ponowili zarzuty odwołania, a ponadto zarzucili naruszenie art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., w szczególności przez brak ustaleń, na poczet jakich należności – bieżących czy zaległych – zostały zaliczone przez wierzyciela kwoty otrzymane od komornika, oraz brak ustalenia kwoty zaległości na małoletnich za sporny okres. W uzasadnieniu skargi przedstawiono wyliczenia, według których mimo zaliczenia sum otrzymanych od komornika na poczet zaległych alimentów, na koniec maja 2011 r. kwota zaległości wynosiła 2673,23 zł. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne skarżący wywodzili, że o nienależnym pobraniu świadczenia można mówić w razie jednoczesności pobierania świadczeń z funduszu i od dłużnika, ale wówczas gdy zachodzi tożsamość okresu, za który świadczenie wypłacono. Tymczasem organy nie analizowały sprawy pod tym względem.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie przyjdzie wskazać, że stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r., poz. 270).), że tylko ustalenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez sąd zaskarżonej decyzji.
Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 tej ustawy sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze.
Przeprowadzając w oparciu o powyższe uregulowania ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji należy stwierdzić, że uchybiają one przepisom prawa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji wydaną w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 1157,48 zł z ustawowymi odsetkami.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), zwanej dalej "ustawą".
W pierwszej kolejności należy odnieść się do aspektu oznaczenia strony w decyzji. Jako adresaci decyzji wymienione bowiem zostały zarówno osoby małoletnie – K.W. i F.W.- określone jako uprawnione, jak i D. W. - osoba je reprezentująca. Jednakowoż w samym rozstrzygnięciu nie wskazano, kogo zobowiązano do zwrotu świadczeń. Z kolei w motywach zaskarżonej decyzji podano, że świadczenie pobrała D. W., a więc przedstawiciel ustawowy małoletnich, która wniosła skargę w ich imieniu. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje osobie uprawnionej, w związku z czym przyznaje się je na rzecz tej osoby. Natomiast na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy żądanie zwrotu można kierować jedynie wobec osoby, która pobrała nienależne świadczenie. W przypadku małoletniego uprawnionego osobą pobierającą świadczenie będzie zazwyczaj jego przedstawiciel ustawowy, na którego można nakładać obowiązek zwrotu. Przyjęcie, że zobowiązanym do zwrotu jest małoletni, jako osoba uprawniona w rozumieniu ustawy, miałoby ten skutek, że możliwość egzekwowania nienależnie pobranych świadczeń (art. 23 ust. 6 ustawy) byłaby iluzoryczna. Sposób oznaczenia stron w omawianych decyzjach sugeruje jednak tą drugą koncepcję, co nie można byłoby uznać za prawidłowe. Brak oznaczenia strony w wydanych decyzjach oznacza, że nie spełniają one wymogu z art. 107 § 1 k.p.a.
Dalej wskazać przyjdzie, że w sentencji decyzji I instancji określono łącznie należności nienależnie pobrane podlegające zwrotowi, mimo że chodzi o świadczenie przyznane dwóm osobom uprawnionym. Wprawdzie świadczenia te zostały przyznane w jednej decyzji z dnia [...] r., to jednak decyzja ta zawiera odrębne rozstrzygnięcia dotyczące każdej osoby uprawnionej. Dlatego też odrębnie należy ustalać kwoty nienależnie pobranych świadczeń, te bowiem, według art. 23 ust. 5 ustawy, podlegają w pierwszej kolejności potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu. Wymaga to zatem dokładnego określenia w decyzji o zwrocie kwoty należności związanej z każdą osobą uprawnioną. Tego organ I instancji nie uczynił, a organ odwoławczy wadliwości tej nie skorygował w zaskarżonej decyzji.
Wobec tego już z wyżej wskazanych powodów decyzje obu instancji, jako wadliwe, podlegają uchyleniu.
Jednocześnie Sąd uznał, że sprawa nie została należycie rozpatrzona w jej merytorycznym aspekcie. Przede wszystkim, zaznaczyć należy, że podstawę wydania decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 7d ustawy w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie z jego treścią nienależnie pobranym jest świadczenie wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty. Nie było zatem w tej normie definiującej takich określeń, na jakie wskazywało Kolegium, a mianowicie, że chodzi o alimenty otrzymane od komornika niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 ustawy, i że chodzi zarówno o alimenty zaległe jak i bieżące. Tego rodzaju sformułowania pojawiły się dopiero w wyniku nowelizacji wskazanego wyżej art. 2 pkt 7 lit. d, dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), która weszła w życie 1 stycznia 2012 r. Natomiast na gruncie przepisów obowiązujących w chwili wydawania zaskarżonej decyzji, w orzecznictwie wypracowano zasadnicze kierunki wykładni pojęć zawartych w przepisach ustawy. Przyjęto m.in., że w ramach art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy oprócz świadczeń z funduszu osoba uprawniona otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów (por. wyrok NSA z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10,publik.: w CBOSA). Przyjęto również, że warunek jednoczesności świadczeń wymaga, by występowała tożsamość okresu, za który świadczenie to wypłacono (wyrok tut. Sądu z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt IV SA/GL 345/10, publik.: Lex nr 758362). Pod tym kątem organy administracyjne sprawy nie wyjaśniły.
Istotne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy jest także rozumienie pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie podkreśla się, że chodzi tu o świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W tym ujęciu obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która uzyskała świadczenie w przypadku świadomego zaniechania w przekazaniu organowi posiadanych informacji wywierających wpływ na prawo do świadczenia, jak też osoby, która była świadoma okoliczności, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie) (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10 i wymienione w nim inne wyroki, publik.: Lex nr 754434). Z tym aspektem wiążą się okoliczności wynikające z materiału omawianej sprawy. Przyjdzie bowiem wskazać, że w decyzji z dnia [...] r. przyznającej przedmiotowe świadczenie organ zamieścił obszerne pouczenie dotyczące m.in. kwestii nienależnie pobranych świadczeń. W pouczeniu podkreślono, że chodzi w szczególności o przypadek otrzymania alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu. Jednocześnie jako konsekwencję tego warunku wskazano, że "w przypadku otrzymania alimentów od dłużnika należy całą należność niezwłocznie zwrócić do komornika". Zaznaczono przy tym, że nie wywiązanie się z tego obowiązku spowoduje uznanie wypłaconych świadczeń z funduszu jako nienależnie pobranych. Całość pouczenia w zakresie nienależnie pobranych świadczeń odniesiono do sytuacji, gdy przekazanie alimentów na rzecz osób uprawnionych następuje bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego. Pouczenie to w całym kontekście nie pozwala natomiast na wnioskowanie, że przez otrzymanie alimentów należy rozumieć także kwoty przekazane przez komornika w ramach postępowania egzekucyjnego. Natomiast błędne pouczenie strony nie może pociągać dla niej ujemnych konsekwencji, jeżeli wpłynęło na jej świadomość, co do sfery jej praw i obowiązków (tak też w wyroku tut. Sądu z dnia 2 sierpnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Gl 1214/11). Organy w ogóle do tych okoliczności się nie odniosły. Z wywodów Kolegium zdaje się wynikać nadto, że to przez komornika nie została zachowana kolejność zaspokojenia roszczeń wynikająca z art. 28 ust. 1 ustawy, gdyż jak wskazano to komornik powinien przestrzegać kolejności zaspokajana roszczeń. Tymczasem wadliwe działania komornika nie mogą prowadzić do przyjęcia działania w złej wierze przez skarżącą (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., I OSK 1073/10, publik.: w CBOSA).
Wskazać również należy, że w rozpoznawanej sprawie organy mocą kwestionowanych decyzji orzekły o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego bez uprzedniego wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej te świadczenia. W orzecznictwie akcentuje się, że obowiązek uchylenia bądź zmiany takiej decyzji nie zachodzi, gdy okres pobierania danego świadczenia już minął, wówczas wystarczy samo domaganie się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok NSA z 8 lutego 2012 r., sygn. akt I OSK 1662/11 publik.: w CBOSA). Tymczasem taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie, bowiem pierwotna decyzja przyznała uprawnionym świadczenie za okres do 30 września 2011 r., a decyzja organu pierwszej instancji w tej sprawie zapadła w dniu [...] r. Skoro na dzień orzekania przez organ I instancji okres pobierania świadczenia jeszcze nie minął to organ winien był w pierwszej kolejności wydać orzeczenie na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy. Tylko w sytuacji, gdy upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej to świadczenie (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 2 sierpnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Gl 1233/11, publik. w CBOSA).
W tym stanie rzeczy za zasadne należało uznać zarzuty skargi, gdyż sprawa z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. nie została należycie wyjaśniona oraz oceniona pod kątem naprowadzonych wyżej okoliczności. Dlatego też, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji. Sąd orzekł w sprawie wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 tej ustawy.