IV KO 98/15

Sygn. akt IV KO 98/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 kwietnia 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Puszkarski SSN Barbara Skoczkowska Protokolant Anna Kowal w sprawie M. T. dotyczacej postępowania o stwierdzenie zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 26 kwietnia 2016 r., kwestii wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem Sądu Apelacyjnego z dnia 20 października 2011 r., zmieniającym orzeczenie Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 sierpnia 2010 r., 1. wznawia postępowanie i uchyla zaskarżone orzeczenie oraz zmienione nim orzeczenie Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 sierpnia 2010 r., 2. na podstawie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. umarza postępowanie lustracyjne wobec M. T., 3. zasądza zwrot opłaty od wniosku uiszczonej przez wnioskodawczynię, 4. kosztami postępowania obciąża Skarb Państwa. 2 UZASADNIENIE Obrońca M. T. złożył do Sądu Najwyższego wniosek o wznowienie postępowania zakończonego orzeczeniem Sądu Apelacyjnego z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt II AKa …/10, którym zmieniono orzeczenie Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 sierpnia 2010 r., sygn. akt XXI K …/09. Sąd Apelacyjny uznał, że M. T. złożyła niezgodne z prawdą oświadczenie, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne. Obrońca M.T., powołując się na treść art. 540 § 2 k.p.k. podniósł, że z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt P 31/12, w którym stwierdzono niezgodność z Konstytucją przepisu art. 80 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ustroju sądów powszechnych w zakresie, w jakim nie obejmuje on odpowiedzialności za złożenie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, tj. nie wymaga dla pociągnięcia do odpowiedzialności na podstawie ustawy lustracyjnej uprzedniego zezwolenia stosownego Sądu Dyscyplinarnego, spełnione zostały przesłanki do wznowienia postępowania lustracyjnego. Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym stanowisku z dnia 5 kwietnia 2016 r. wniósł o nieuwzględnienie wniosku pełnomocnika M. T. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wnioskodawca wskazuje, że podstawa wznowienia postępowania określona w art. 540 § 2 k.p.k. winna być interpretowana szeroko. Autor wskazuje, powołując się na poglądy doktryny, że ów uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją przepis prawny, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie może być także przepisem procesowym, a nie wyłącznie materialnoprawną podstawą wyroku. Podkreślić wypada, że tzw. wznowienie propter decreta nie jest w praktyce wymiaru sprawiedliwości często spotykanym przypadkiem, stąd nie opracowano w judykaturze kompleksowych kryteriów uznania, które przepisy stanowią w rozumieniu tego przepisu podstawę wydania orzeczenia. Tytułem przykładu chociażby w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2010 r. (sygn. akt IV KO 3 137/09; OSNKW 2010/4/39) wskazano, że „przewidziany w art. 540 § 2 k.p.k. wymóg stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z ustawą zasadniczą przepisu, który był podstawą orzeczenia, to nie tylko stwierdzenie tej niezgodności wprost wobec przepisu, w oparciu o który wydano orzeczenie sądowe, ale także stwierdzenie jej przez Trybunał w stosunku do przepisu ustawy wprowadzającej ten przepis, bez względu na powody, z jakich doszło do stwierdzenia tej niekonstytucyjności, gdyż także wówczas, sam wprowadzony w ten sposób, czyli niezgodnie z Konstytucją, przepis prawa będący następnie podstawą orzeczenia, traci swą moc.” Sąd Najwyższy przesądził w tym wyroku, że nie można do zakresu zastosowania art. 540 § 2 k.p.k. podchodzić nazbyt formalnie i zawężać go jedynie do przypadków uznania za niekonstytucyjne przepisów expressis verbis wskazanych w sentencji orzeczenia. Podstawą orzeczenia są bowiem nie tylko przepisy prawa materialnego, ale także szereg norm o charakterze procesowym, które legitymizują pociągnięcie do odpowiedzialności danej osoby. Do tej grupy zaliczyć należy przepisy procedury karnej regulujące niektóre tzw. negatywne przesłanki odpowiedzialności, które niezależnie od jej materialnoprawnej podstawy przesądzają w ogóle o możliwości procedowania w danej sprawie. Stanowią one wobec tego bezpośrednio podstawę orzeczenia w tym sensie, że sąd bada ich spełnienie z urzędu także w fazie wydawania orzeczenia, zaś wydanie rozstrzygnięcia (z uwagi na obligatoryjny charakter decyzji procesowej z art. 17 § 1 k.p.k.) stwarza domniemanie, że żadna z nich nie wystąpiła w danej sprawie. Z uwagi na ramy wniosku o wznowienie w niniejszej sprawie skoncentrować należy się jedynie na okoliczności z art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., czyli braku wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej. W przypadku sędziego sądu powszechnego zezwolenia takiego udziela Sąd Dyscyplinarny – Sąd Apelacyjny w pierwszej instancji (art. 110 ust. 1 u.s.p.). Brak wystąpienia tej negatywnej przesłanki musi być aktualny nie tylko przed wszczęciem postępowania karnego wobec osoby, ale pozostawać aktualny w trakcie całego jego toku. Sam przepis art. 17 § 1 k.p.k. przewiduje bowiem obowiązek niewszczynania, ale także umorzenia postępowania już wszczętego, gdy zaktualizuje się któraś z negatywnych przesłanek procedowania. 4 Trybunał Konstytucyjny uznał w wyroku P 31/12, że z uwagi na szczególny charakter postępowania lustracyjnego oraz funkcje, jakie dla zabezpieczenia niezawisłości sędziowskiej pełni immunitet, jedynym zgodnym z Konstytucją rozwiązaniem jest konieczność każdorazowego uzyskiwania zezwolenia Sądu Dyscyplinarnego do uruchomienia procedury przewidzianej w ustawie lustracyjnej („Biorąc pod uwagę represyjność postępowania lustracyjnego, czyniącą odpowiedzialność za złożenie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego bardzo podobną do wąsko rozumianej odpowiedzialności karnej, oraz uwzględniając fundamentalną dla porządku prawnego rolę władzy sądowniczej i w związku z tym konieczność zagwarantowania jej niezależności, a jej piastunom niezawisłości w orzekaniu, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w postępowaniu lustracyjnym przysługuje sędziemu, oprócz innych konstytucyjnych gwarancji, także gwarancja w formie immunitetu, o którym mowa w art. 181 Konstytucji.”) Nie ma zatem żadnej wątpliwości, że gdyby postępowanie w oparciu o ustawę lustracyjną wobec sędziego miało być wszczęte po wejściu w życie wskazanego wyroku Trybunału, lub takowe już było w toku – obowiązkiem organu je prowadzącego byłaby weryfikacja, czy dysponuje on stosownym zezwoleniem. Nie byłoby zatem możliwe wydanie orzeczenia bez przesądzenia braku występowania przesłanki z art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. Mając na uwadze specyfikę wznowienia postępowania na podstawie art. 540 § 2 k.p.k. uznać należy, że prezentowane rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego ma przełożenie także na zakończone już sprawy lustracyjne sędziów, w których nie uzyskano stosownego zezwolenia, o jakim mowa w art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. Dla zapewnienia zgodnego z Konstytucją standardu postępowania wobec sędziego w procedurze lustracyjnej, konieczne jest wzruszenie prawomocnego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie oraz uchylenie go i umorzenie postępowania lustracyjnego z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki procesowej. kc 5