IV KKN 563/97

WYROK Z DNIA 7 GRUDNIA 2001 R. IV KKN 563/97 Odpowiedzialność karna biegłego za przestępstwo tzw. fałszu inte- lektualnego dotyczy poświadczenia faktów, które poddają się weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu, natomiast nie obejmuje sa- mych ocen. Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna. Sędziowie SN: P. Hofmański, F. Tarnowski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2001 r., sprawy Mariana F. oskarżonego z art. 266 § 1 k.k. z 1969 r., z powodu kasacji, wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. od wyroku Sądu Wo- jewódzkiego w K. z dnia 3 lipca 1997 r., utrzymującego w mocy wyrok Są- du Rejonowego w K. z dnia 25 marca 1997 r. u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K. i przekazał sprawę temu Sądowi Rejonowemu do po- nownego rozpoznania. 2 Z u z a s a d n i e n i a: Prokurator oskarżył Mariana F. o to, że: „I. w dniu 1 lipca 1991 roku w K., w oszacowaniu nieruchomości położonej w miejscowości G. i stanowiącej własność Jana K., sporządzonym na zlecenie spółki cywilnej Jana K. i Krzysztofa G., będąc z tytułu otrzy- manego zlecenia oraz z uwagi na posiadane uprawnienia budowlane i z uwagi na pełnienie funkcji biegłego d/s szacowania nieruchomości Sądu Wojewódzkiego w K. osobą upoważnioną do sporządzania tego rodzaju oszacowań, w dokumencie tym poświadczył nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne: - stwierdzając, że grunt wycenionej nieruchomości, położonej w miej- scowości G. w całości stanowi teren przeznaczony pod zabudowę, w sytuacji, gdy pod zabudowę przeznaczona była jedynie część tej nieruchomości o powierzchni 2580 m2 , - stwierdzając niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że na wy- cenianej nieruchomości istnieją 3 ujęcia wody mineralnej, - określając wartość wycenianej nieruchomości na kwotę 25.005.000.000 starych złotych i zawyżając w ten sposób tę wartość przeszło siedemnastokrotnie, przynajmniej o kwotę 23.571.000.000 starych złotych, to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k. (z 1969 r.) II. w dniu 14 maja 1991 roku w K. w oszacowaniu wartości nieruchomości położonej w miejscowości P., poświadczył nieprawdę co do okoliczno- ści mających znaczenie prawne, określając wartość tej nieruchomości na kwotę 23.750.000.000 starych złotych, zawyżając w ten sposób wartość wycenionej nieruchomości na kwotę co najmniej 22.558.500.000 starych złotych, będąc z tytułu posiadanych uprawnień 3 zawodowych, pełnienia funkcji biegłego sądowego, w zakresie szaco- wania nieruchomości oraz otrzymanego zlecenia do sporządzenia wy- ceny – osobą upoważnioną do wystawiania dokumentu – szacowania wartości nieruchomości, to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k. III. w dniu 16 kwietnia 1992 roku w K. w sporządzonym na zlecenie Jana K. i Krzysztofa G. oszacowaniu wartości nieruchomości położonej w miejscowości G., poświadczył w nim nieprawdę co do okoliczności ma- jących znaczenie prawne, stwierdzając niezgodnie z rzeczywistością, że wyceniana nieruchomość stanowi działkę budowlaną, podczas gdy nieruchomość ta przeznaczona była na cele związane z produkcją rol- ną z całkowitym zakresem zabudowy oraz zawyżył wartość tej nieru- chomości o kwotę przynajmniej 2.889.000.000 starych złotych, - określając wartość wycenionej nieruchomości na kwotę 3.015.000.000 starych złotych, będąc z tytułu otrzymanego zlecenia, posiadanych uprawnień zawodowych oraz z tytułu pełnienia funkcji biegłego sądowego w zakresie szacowania nieruchomości osobą upo- ważnioną do sporządzenia tego dokumentu, to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k.” Sąd Rejonowy w K., wyrokiem z dnia 25 marca 1997 r., uniewinnił Marka F. od popełnienia zarzucanych mu czynów. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkie- go w K. na niekorzyść oskarżonego Sąd Wojewódzki w K., wyrokiem z dnia 3 lipca 1997 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy. Od wyroku Sądu Wojewódzkiego kasację na niekorzyść Mariana F. złożył Prokurator Wojewódzki w K., zarzucając m. in.: „1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na treść orzeczenia, a to art. 266 § 1 d.k.k., poprzez przyjęcie, iż sporzą- 4 dzone metodą dochodową przez oskarżonego Mariana F. wyceny sza- cunkowe nieruchomości, należących do osób reprezentujących spółkę cywilną «W» nie zostały wystawione przez osobę upoważnioną w ro- zumieniu art. 266 § 1 d.k.k. i nie są dokumentami w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k., albowiem miały charakter prywatny, podczas gdy oskarżony Marian F. był upoważniony w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k. do sporządzenia opinii dotyczących nieruchomości, tak ze względu na fakt posiadania uprawnień biegłego sądowego i rzeczoznawcy w za- kresie szacowania nieruchomości, jak i uprawnień w odniesieniu do nadzoru budowlanego, zaś opinie i wyceny szacunkowe nieruchomości sporządzone przez biegłego, rzeczoznawcę i inne osoby uprawnione są niewątpliwie dokumentami w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k., wysta- wionymi przez osoby, z których działalnością wiąże się społeczne zau- fanie, a nie są oświadczeniami złożonymi we własnym imieniu i we własnej sprawie. (…) Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (…) Jeżeli ponowne postępowanie potwierdziłoby trafność zarzutów stawianych w akcie oskarżenia Marianowi F., wówczas przy ocenie praw- nej zachowań oskarżonego należy wszechstronnie rozważyć, czy może on ponosić odpowiedzialność karną na podstawie art. 266 § 1 k.k. z 1969 r. (d.k.k.), a obecnie – na podstawie art. 271 § 1 k.k. Oczywiście z tym za- strzeżeniem, że zostaną rozpoznane i ustalone wszystkie znamiona strony przedmiotowej i strony podmiotowej tego przestępstwa. Na temat niektórych aspektów prawnych związanych z postępowa- niem oskarżonego wypowiedziały się sądy obu instancji w pisemnych uza- sadnieniach wyroków. Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że wycena nieru- chomości nie jest okolicznością mającą znaczenie prawne; biegły w tym wypadku „sporządził” opinię, a nie „wystawił” dokument; opinia tego rodza- 5 ju nie jest zaś dokumentem w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k.; opinie wy- dane zatem przez oskarżonego na zlecenie osoby prywatnej nie stanowią „dowodu prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć zna- czenie prawne”, a nawet opinia nierzetelna lub zawyżająca wartość nieru- chomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest poświadczeniem nieprawdy, o którym mowa w art. 266 § 1 d.k.k. Sąd Odwoławczy stanowisko to podzielił w całej rozciągłości, stwier- dzając jednocześnie, iż Marian F. niczego nie poświadczał, lecz wyłącznie sporządził opinie, które w istocie nie są dokumentami w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k. Przytoczone wywody zawierają poglądy sprzeczne z orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz ze stanowiskiem prezentowanym w doktrynie i dlatego wymagają krytycznego ustosunkowania. W szczególności podkre- ślić należy, iż elaborat szacunkowy nieruchomości (opinia), opracowany przez biegłego sądowego, mającego uprawnienia rzeczoznawcy, jest do- kumentem w rozumieniu art. 266 d.k.k. (obecnie – art. 271 k.k.). Odpowia- da bowiem cechom wymienionym w art. 120 § 13 d.k.k. (obecnie – art. 115 § 14 k.k.), a ponadto jest wystawiony przez osobę upoważnioną do tego oraz w swojej treści zawiera poświadczenie, któremu przysługuje wa- lor zaufania publicznego, a w konsekwencji również domniemanie praw- dziwości. Biegły sądowy i zarazem rzeczoznawca jest niewątpliwie osobą upoważnioną do poświadczenia okoliczności mających znaczenie prawne. Upoważnienie to wynika z treści przepisów prawnych, określających kryte- ria, jakie powinni spełniać zarówno biegli sądowi, jak i rzeczoznawcy ma- jątkowi oraz jakie mają oni kompetencje (zob. § 4, 12, 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 czerwca 1987 r. w sprawie biegłych są- dowych i tłumaczy przysięgłych, Dz. U. Nr 18, poz. 112 ze zm.; art. 42, 6 43, 44, 45 – ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i karto- graficzne, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 100, poz. 1086 ze zm.; art. 174, 175, 177 – ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomo- ściami, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, po. 543 ze zm.; § 4 – 9 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1998 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, dotyczą- cych działalności zawodowej, Dz. U. Nr 115, poz. 745). Przed wpisaniem na listę biegłych oraz na listę rzeczoznawców kandydujące osoby muszą wykazać się posiadaniem teoretycznych i praktycznych wiadomości spe- cjalnych z danej dziedziny nauki, techniki, sztuki lub rzemiosła. Zgodnie z rotą przyrzeczenia składanego przez biegłych sądowych, powierzone im obowiązki mają wykonywać z całą sumiennością i bezstronnością, sto- sownie zaś do art. 175 ust. 1 powołanej ustawy o gospodarce nierucho- mościami, rzeczoznawca majątkowy jest zobowiązany do szacowania nie- ruchomości przestrzegając zasad etyki zawodowej oraz zasad wynikają- cych z przepisów prawa i standardów zawodowych, ze szczególną staran- nością właściwą dla charakteru tych czynności, a także z bezstronnością przy wycenie nieruchomości. Biegły rzeczoznawca, zgodnie z przyznanymi mu uprawnieniami, stwierdza lub potwierdza pewne wartości majątkowe, a jego elaboraty szacunkowe (opinie) mają znaczenie prawne w obrocie prawnym i są wy- korzystywane w różnych postępowaniach przez strony i urzędy. W niniejszej sprawie jeden z elaboratów szacunkowych, opracowa- nych przez oskarżonego Mariana F., doprowadził Bank Polska Kasa Opieki SA – Oddział w K. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w związku z udzieleniem poręczenia i w rezultacie do poniesienia szkody w znacznych rozmiarach. 7 W świetle powołanych unormowań oraz okoliczności sprawy nie do przyjęcia jest zatem wywód sądu a quo, iż opinia nierzetelna, zawyżająca wartość nieruchomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest po- świadczeniem nieprawdy w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k. Na temat kryteriów podmiotowych i przedmiotowych przestępstwa tzw. fałszu intelektualnego wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy, wskazując w szczególności, kto może być podmiotem tego przestępstwa, jakie cechy powinien mieć dokument, na czym polega poświadczenie nie- prawdy oraz jaki jest zakres penalizacji objętej tymże typem przestępstwa (zob.: uchwała z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 39/95, OSNKW 1996, z. 3- 4, poz. 17; wyrok z dnia 24 października 1996 r., V KKN 147/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 8; wyrok z dnia 9 października 1996 r., V KKN 63/96, OSP 1998, z. 7-8, poz. 147 wraz z glosą aprobującą J. Piórkowskiej- Flieger; uchwała z dnia 21 sierpnia 1992 r., I KZP 30/92, OSNKW 1992, z. 9-10, poz. 64; wyrok z dnia 3 grudnia 1997 r., V KKN 296/96, Prok. i Pr. 1998, z. 4, poz. 6; wyrok z dnia 30 września 1999 r., II KKN 277/97, Prok. i Pr. 2000, z. 4, poz. 5; postanowienie z dnia 15 kwietnia 1999 r., I KZP 5/99, Prok. i Pr. 1999, z. 6, poz. 7 wraz z glosą krytyczną B. Mik – Prok. i Pr. 2000, z. 3, s. 91-98; wyrok z dnia 25 października 2001 r., III KKN 76/99, nie publ.). Prezentowany w judykatach Sądu Najwyższego kierunek interpreta- cji jest w zasadniczych kwestiach zgodny z poglądami przedstawicieli na- uki (zob.: A. Zoll w: K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Ko- mentarz, t. 1, Zakamycze 1998, s. 639-640; L. Gardocki: Prawo karne, Warszawa 1998, s. 294-295; W. Wolter w: I. Andrejew, W. Świda, W. Wol- ter: Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 383-384; A. Marek: Prawo karne, Warszawa 2000, s. 691; O. Górniok w: O. Górniok, S. Hoc, S. Przyjemski: Kodeks karny. Komentarz, t. III, Gdańsk 1999, s. 332-333; 8 W. Wróbel w: G. Bogdan, K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska- Kardas, P. Kardas, J. Majewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, Zaka- mycze 1999, s. 1038-1041). Biegły sądowy lub rzeczoznawca, z racji pełnionej funkcji i posiada- nych uprawnień, nie działa we własnym imieniu i we własnej sprawie, a w sytuacji, gdy wydaje on opinię, co najmniej godząc się z jej nierzetelnością , tym samym poświadcza w niej nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. Może więc być podmiotem przestępstwa określonego w art. 271 § 1 k.k. (art. 266 § 1 d.k.k.), jeżeli swoim zachowaniem wyczer- puje jego znamiona, a jednocześnie nie bierze bezpośredniego udziału w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na pod- stawie ustawy. Należy jednak podkreślić, że odpowiedzialność karna bie- głego za przestępstwo tzw. fałszu intelektualnego dotyczy poświadczenia faktów, które poddają się weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu, natomiast nie obejmuje samych ocen. Jeżeli zaś biegły lub rzeczoznawca przedstawia fałszywą opinię ma- jącą służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo w innym postępo- waniu prowadzonym na podstawie ustawy, ponosi wówczas odpowiedzial- ność karną na podstawie art. 233 § 4 k.k. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w K. powinien mieć na uwadze wnioski wynikające z dyrektywy ustawodawcy,określonej w art. 442§ 3 k.p.k. w związku z art. 518 k.p.k., zgodnie z którą przedsta- wione wskazania w zakresie dalszego toku postępowania, a ponadto w sytuacji, gdyby zarzuty aktu oskarżenia okazały się zasadne, także i przy- toczone niejako na marginesie zapatrywania prawne, są wiążące w niniej- szej sprawie.