IV KK 93/07

Sygn. akt IV KK 93/07 
 
 
 
 
 
 
W Y R O K 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
Dnia 8 maja 2007 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN  Józef Skwierawski (przewodniczący) 
 
 
SSN  Józef Szewczyk 
 
 
SWSO del. do SN  Tomasz Artymiuk (sprawozdawca) 
 
 
 
 
Protokolant  Dorota Iwanowska 
przy udziale prokuratora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko 
Narodowi Polskiemu Lucjana Nowakowskiego 
 
w sprawie M. Ł. 
oskarżonego z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 
1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko 
Narodowi Polskiemu(Dz. U. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.) 
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie 
w dniu 8 maja 2007 r., 
kasacji, wniesionej przez prokuratora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni 
przeciwko Narodowi Polskiemu na niekorzyść oskarżonego 
od wyroku Sądu Okręgowego w C. 
z dnia 3 listopada 2006 r.,  
utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w C. 
z dnia 26 kwietnia 2006 r.,  

 
2
uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu 
Rejonowego w C. i przekazuje sprawę Sądowi pierwszej instancji do 
ponownego rozpoznania. 
 
U Z A S A D N I E N I E 
 
W dniu 30 września 2004 r. do Sądu Rejonowego wpłynął akt oskarżenia 
przeciwko M.Ł. o to, że: 
1.  w dniach od 14 do 16 lipca 1982 r. w C. przekroczył przysługujące mu jako 
funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez grożenie 
w czasie przesłuchania występującemu w charakterze podejrzanego J. M. 
wyrządzeniem mu bliżej nieokreślonej krzywdy w celu zmuszenia go do 
złożenia wyjaśnień określonej treści i działając w ten sposób na szkodę 
interesu prywatnego pokrzywdzonego wyrażającego się w prawie do 
odmowy składania wyjaśnień – tj. o popełnienie przestępstwa określonego 
w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o 
Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodnii przeciwko 
Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.) – powoływanej 
dalej jako ustawa o IPN; 
2.  w dniach od 5 do 8 sierpnia 1982 r. w C. przekroczył przysługujące mu 
jako funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez 
grożenie S. C. pobiciem i pozbawieniem wolności poprzez internowanie w 
celu zmuszenia go w ten sposób do zobowiązania się do współpracy z SB i 
działając w ten sposób na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonego 
wyrażającego się w prawie swobody określonego postępowania – tj. o 
popełnienie przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 
1 ustawy o IPN; 
3.  w dniach od lipca do października 1982 r. w C. przekroczył przysługujące 
mu jako funkcjonariusz Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez 
grożenie J. K. spowodowaniem bliżej nieokreślonej krzywdy rodzinie w 

 
3
celu zmuszenia go do zobowiązania się do współpracy z SB i działając w 
ten sposób na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonego wyrażającego 
się w prawie do swobody określonego postępowania – tj. o popełnienie 
przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o 
IPN; 
4.  w dniu 10 grudnia 1982 r. w C. przekroczył przysługujące mu jako 
funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez grożenie 
w trakcie przesłuchania w charakterze świadka A. W. spowodowaniem 
przez SB zwolnienia go z pracy i pozostawieniem bez środków do życia w 
celu zmuszenia go do złożenia zeznań określonej treści oraz działając w ten 
sposób na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonego wyrażającego się 
w prawie do swobody określonego postępowania – tj. o popełnienie 
przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o 
IPN; 
5.  w okresie od 19 kwietnia do 4 maja 1983 r. w C. działając czynem ciągłym 
przekroczył 
przysługujące 
mu 
jako 
funkcjonariuszowi 
Służby 
Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez grożenie w trakcie przesłuchania w 
charakterze podejrzanego S. L. pobiciem, spowodowaniem przez SB utraty 
wcześniej otrzymanego mieszkania, przeprowadzaniem postępowania 
karnego o nie popełnione przestępstwo oraz przekazując nieprawdziwe 
informacje o zachowaniu jego żony w celu zmuszenia go w ten sposób do 
złożenia wyjaśnień określonej treści oraz działając w ten sposób na szkodę 
interesu prywatnego pokrzywdzonego wyrażającego się w prawie do 
odmowy składania wyjaśnień – tj. o popełnienie przestępstwa określonego 
w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN; 
6.  w dniu 11 maja 1983 r. w C. przekroczył przysługujące mu jako 
funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez grożenie 
podczas przesłuchania w charakterze świadka D. M. (wówczas R.) 
pozbawieniem wolności i umieszczeniem dziecka w domu dziecka w celu 
zmuszenia jej w ten sposób do złożenia zeznań określonej treści oraz 

 
4
działając na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonej wyrażającego się 
w prawie do odmowy udzielania odpowiedzi na pytania – tj. o popełnienie 
przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o 
IPN; 
7.  w dniach od 30 czerwca do 4 lipca 1983 r. w C. przekroczył przysługujące 
mu jako funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez 
grożenie w trakcie przesłuchania w charakterze świadka J. B. długoletnim 
pozbawieniem wolności w celu zmuszenia go w ten sposób do złożenia 
zeznań określonej treści obciążających jednego z podejrzanych w sprawie i 
działając w ten sposób na szkodę interesu prywatnego podejrzanego 
wyrażającego się w prawie do swobody określonego postępowania – tj. o 
popełnienie przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 
1 ustawy o IPN; 
8.   w okresie od 3 stycznia do 3 kwietnia 1984 r. w C. przekroczył 
przysługujące mu jako funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa 
uprawnienia poprzez grożenie w trakcie przesłuchania występującej 
wówczas w charakterze podejrzanej I. P. rozpowszechnieniem wśród jej 
znajomych 
informacji 
o 
współpracy 
pokrzywdzonej 
ze 
Służbą 
Bezpieczeństwa w celu zmuszenia jej w ten sposób do składania wyjaśnień 
określonej treści i działając na szkodę jej interesu prywatnego 
wyrażającego się w przysługującym jej prawie do odmowy składania 
wyjaśnień – tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k. 
w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN; 
9.  w dniu 29 stycznia 1984 r. w C. przekroczył przysługujące mu jako 
funkcjonariuszowi Służby Bezpieczeństwa uprawnienia poprzez grożenie 
w trakcie przesłuchania Z. S. rozpowszechnianiem wśród jej znajomych 
kompromitujących ją informacji oraz spowodowaniem przez SB 
zwolnieniem jej z pracy w celu zmuszenia jej w ten sposób do złożenia 
oświadczenia określonej treści oraz działając na szkodę interesu 
prywatnego pokrzywdzonej wyrażającego się w prawie do swobody 

 
5
określonego postępowania – tj. o popełnienie przestępstwa określonego w 
art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. 
Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2006r., Sąd Rejonowy w C., na zasadzie art. 
17 § 1 pkt 1 k.p.k., uniewinnił M. Ł. od popełnienia wszystkich zarzutów 
opisanych w akcie oskarżenia, kosztami w tym zakresie obciążając Skarb 
Państwa. 
Orzeczenie to zaskarżył apelacją prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania 
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zarzucając wyrokowi Sądu pierwszej 
instancji: 
1. obrazę prawa materialnego – art. 231 § 1 k.k. – polegającą na 
bezzasadnym przyjęciu, że zachowanie oskarżonego nie wyczerpało 
znamion zarzuconych mu przestępstw zakwalifikowanych na podstawie 
tego przepisu podczas, gdy dokonane w sprawie ustalenia dają podstawę 
do odmiennej oceny prawnej w tym zakresie, 
2. obrazę prawa materialnego – art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. 
o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko 
Narodowi Polskiemu – polegającą na bezzasadnym przyjęciu, że 
zachowanie oskarżonego nie stanowiło naruszenia praw człowieka 
będącego jednym ze znamion zbrodni komunistycznej określonej w tym 
przepisie, podczas gdy dokonane w sprawie ustalenia dają podstawę do 
odmiennej oceny prawnej w tym zakresie, 
3. obrazę prawa procesowego – przepisów art. 424 § 1 i 2 k.p.k. – mającą 
wpływ na treść orzeczenia polegającą na wewnętrznej sprzeczności treści 
uzasadnienia poprzez: 
- wskazanie jako podstawy prawnej orzeczenia jednocześnie sprzecznych 
ze sobą, a uznanych za wiarygodne dowodów z wyjaśnień oskarżonego i 
zeznań pokrzywdzonych, 
- wskazanie jako przyczyny uniewinnienia oskarżonego wykluczających 
się przyczyn – braku dowodów dla przypisania mu odpowiedzialności 
karnej oraz brak znamion przestępstwa w zachowaniu oskarżonego. 

 
6
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie 
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi 
pierwszej instancji. 
Sąd Okręgowy w C. wyrokiem z dnia 3 listopada 2006r., utrzymał w mocy 
zaskarżony wyrok uznając apelację za oczywiście bezzasadną. 
Kasację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł prokurator Głównej Komisji 
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zaskarżył on powołane 
orzeczenie w całości na niekorzyść oskarżonego zarzucając: 
1. mające wpływ na treść orzeczenia rażące naruszenie przepisów prawa 
materialnego – art. 231 § 1 k.k. – polegające na uznaniu, pomimo braku 
ku temu podstaw, że zachowanie oskarżonego nie wyczerpało znamion 
zarzucanych mu przestępstw, zakwalifikowanych na podstawie tegoż 
przepisu, podczas gdy trafne i niekwestionowane ustalenia faktyczne dają 
podstawę do odmiennej oceny prawnej, 
2. mające wpływ na treść orzeczenia rażące naruszenie przepisów prawa 
materialnego – art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie 
Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi 
Polskiemu – przez błędne przyjęcie, wywiedzione z bezspornych ustaleń 
faktycznych, że zachowania oskarżonego nie stanowiły zbrodni 
komunistycznych, podczas gdy dokonane w sprawie ustalenia dają 
podstawę do odmiennej oceny prawnej, 
3. mające wpływ na treść orzeczenia rażące naruszenie prawa procesowego 
– art. 457 § 3 k.p.k. – polegające na zaniechaniu uzasadnienia przyczyn 
stwierdzenia, iż prawidłowo ustalone działania oskarżonego nie stanowią 
represji w rozumieniu art. 2 ust 1 ustawy o IPN, a nadto że karalność 
dostrzeżonych w zachowaniu oskarżonego gróźb karalnych z art. 190 § 1 
k.k. uległa przedawnieniu. 
W konkluzji wniósł o uchylenie: 
– wyroku Sądu Okręgowego w C. z dnia 3 listopada 2006 r., w sprawie M. Ł., 

 
7
– wyroku Sądu Rejonowego w C. z dnia 26 kwietnia 2006 r., w sprawie M. Ł. i 
w konsekwencji (wniosek w tym zakresie tj. orzeczenia następczego został 
uzupełniony w toku rozprawy kasacyjnej) przekazanie sprawy sądowi pierwszej 
instancji do ponownego rozpoznania.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania zarzutów stawianych 
przez autora kasacji konieczne jest poczynienie kilku uwag natury ogólnej. 
Zarzucone M. Ł. czyny zakwalifikowane zostały przez oskarżyciela 
publicznego, w ośmiu przypadkach jako przestępstwa określone w art. 231 § 1 
k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN, zaś w jednym wypadku 
(pokrzywdzonego S. L.), jako przestępstwo określone w art. 231 § 1 k.k. w zw. 
z art. 12 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. 
W piśmiennictwie (J. A. Kulesza: Niektóre zagadnienia strony 
przedmiotowej zbrodni komunistycznej, Palestra 2005, nr 5-6, s. 31 i nast.; G. 
Rejman: Zbrodnie komunistyczne w koncepcji polskiego prawa karnego, WPP 
2006, nr 1, s. 3 i nast.; St. M. Przyjemski: W kwestii pojęcia „zbrodni 
komunistycznej” zdefiniowanej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998r. o 
Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodnii przeciwko Narodowi 
Polskiemu, WPP 2006, nr 1, s. 15 i nast.), niezależnie od rozbieżności, co do 
interpretacji poszczególnych elementów składających się na pojęcie „zbrodni 
komunistycznej” (podmiot, strona podmiotowa i strona przedmiotowa), zgodnie 
uznaje się, że art. 2 ust. 1 ustawy o IPN zawiera legalną definicję czynów 
określanych jako „zbrodnie komunistyczne”, w rozumieniu przedmiotowej 
ustawy. Takie stanowisko prezentowane jest również w orzecznictwie (por. 
wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2005r., II AKa 440/04, 
Apel. W-wa 2005, nr 2, poz. 6 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 
lipca 2005r., WZ 13/05, OSNKW 2005, z. 10, poz. 98). Skoro jest to więc 
definicja legalna to przypomnieć należy, że jej waga interpretacyjna przejawia 
się w dwóch aspektach. Po pierwsze, mogą one przełamywać znaczenia, jakie 
definiowanym wyrazom lub zwrotom nadaje się w ogólnym (powszechnym) 

 
8
języku polskim lub językach specjalistycznych (np. języku prawniczym). Po 
drugie, jeżeli definicja legalna jest językowo jednoznaczna, sformułowanego 
przez nią znaczenia definiowanego terminu nie wolno przełamywać przy 
zastosowaniu innych rodzajów wykładni nawet wówczas, gdyby jej treść 
językowa naruszała założenie o racjonalności ustawodawcy (M. Zieliński: 
Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 203-205).  
Jeżeli tak to oczywiste jest, że wykładnia gramatyczna zdanie pierwsze 
wskazanego przepisu, jako nie zawierająca alternatywy, pozwala na 
stwierdzenie, iż dla uznania określonego czynu za zbrodnię komunistyczną w 
rozumieniu ustawy z dnia 18 grudnia 1998r. o Instytucie Pamięci Narodowej – 
Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (a więc nie w 
znaczeniu jakie pojęciu „zbrodnia” nadają ogólne zasady prawa karnego 
materialnego – art. 7 § 2 k.k.), konieczne jest jednoczesne spełnienie wszystkich 
przesłanek, od których ustawodawca, w omawianej normie, uzależnił nadanie 
takiego charakteru określonym działaniom lub zaniechaniem. Zbrodnią 
komunistyczną jest więc czyn, który: 
– popełniony został przez funkcjonariusza państwa komunistycznego, 
– w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 31 lipca 1990 r.,  
– polegający na stosowaniu represji lub innych form naruszenia praw człowieka 
wobec jednostek lub grup ludności bądź pozostający w związku z ich 
stosowaniem, 
– stanowiący przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w 
czasie jego popełnienia.  
Brak którejkolwiek z wymienionych wyżej przesłanek skutkować musi 
niemożliwością uznania określonego czynu za zbrodnię komunistyczną. 
Wszystkie wskazane desygnaty zbrodni komunistycznej, w rozumieniu ustawy o 
IPN, mają przy tym charakter równoważny, nie może jednak umknąć uwadze, 
że dokonując subsumcji ustalonego w sprawie stanu faktycznego przez pryzmat 
art. 2 ust. 1 tejże ustawy, konieczne jest przeprowadzenie analizy prawnej tych 
ustaleń w określonej kolejności, zaś pierwszym krokiem musi być, pomimo 

 
9
tego, że ta przesłanka w katalogu znamion zbrodni komunistycznej, wymieniona 
została jako ostatnia, stwierdzenie czy mamy do czynienia z czynem i to czynem 
stanowiącym przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w 
czasie jego popełnienia. Jest to nie tylko realizacja konstytucyjnej zasady nullum 
crimen sine lege, lecz również warunek sine qua non podjęcia rozważań w 
aspekcie pozostałych przesłanek składających się na definicję zbrodni 
komunistycznej. Z takiego słusznego założenia, a więc konieczności ustalenia w 
pierwszej kolejności czy czyny zarzucone oskarżonemu M. Ł. stanowiły 
przestępstwo, wyszły oba orzekające w niniejszej sprawie sądy, rzecz jednak w 
tym, że skupiwszy się na ich kwalifikacji prawnej sformułowanej przez 
oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenie (art. 231 § 1 k.k.) przeoczyły, że 
zgodnie z omawianym desygnatem chodzi o czyny stanowiące przestępstwo 
według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie ich popełnienia i to 
właśnie musi być punktem wyjścia do rozważań nad oceną prawną 
poszczególnych zachowań oskarżonego objętych zarzutami, a mających miejsce 
w latach 1982 – 1984. 
Poczynione wyżej zauważania mają szczególne znaczenie w kontekście 
pierwszego z zarzutów podniesionych w kasacji pod adresem orzeczenia Sądu 
Okręgowego w C. Gdyby był to jedyny zarzut sformułowany w tym 
nadzwyczajnym środku zaskarżenia, pomimo uznania jego merytorycznej 
trafności, a więc niewątpliwie rażącego naruszenia przez sąd ad quem prawa 
materialnego polegającego na zaakceptowaniu dokonanej przez sąd a quo 
błędnej wykładni art. 231 § 1 k.k., sama kasacja musiałaby zostać oddalona, 
jako że stwierdzona obraza prawa w realiach niniejszej sprawy, nie mogłaby być 
uznana za mogącą mieć istotny wpływ na treść orzeczenia (art. 523 § 1 k.p.k.). 
Ma rację skarżący, gdy kwestionuje powielenie przez sąd odwoławczy błędnego 
przekonania Sądu pierwszej instancji, co do nie przekroczenia przez 
oskarżonego, w czasie prowadzonych przez niego – jako funkcjonariusza 
Wydziału Śledczego Służby Bezpieczeństwa Komendy Wojewódzkiej Milicji 
Obywatelskiej (Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych) w C. – 

 
10
przesłuchań, przysługujących mu uprawnień, a to zdaniem tegoż sądu z tej 
przyczyny, że w związku z pełnieniem przez niego wskazanej funkcji do jego 
obowiązków służbowych należało między innymi właśnie przesłuchiwanie 
świadków 
i 
podejrzanych 
oraz 
dokonywanie 
zatrzymań. 
Wprawdzie 
przekroczenie uprawnień wymaga wykazania, że podjęte przez sprawcę 
zachowanie nie wchodziło w zakres jego kompetencji i równocześnie wskazania 
na powiązanie formalne i merytoryczne z tymi kompetencjami, a może to z 
reguły zachodzić tylko w dziedzinie tej działalności służbowej i obejmować 
tylko te czynności, które mają charakter służbowy i dotyczą osób lub dóbr, w 
stosunku do których sprawca występuje jako funkcjonariusz publiczny, jednak 
przekroczenie uprawnień może także polegać na podjęciu działania wprawdzie 
w ramach kompetencji, lecz niezgodnie z prawnymi warunkami podjętej przez 
funkcjonariusza publicznego czynności (A. Barczak-Oplistil (w:) A. Zoll (red.): 
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Zakamycze 2006, t. II, s. 992). 
Mamy wówczas do czynienia z dokonaniem czynności do jakiej sprawca jest 
uprawniony, jednak zostaje ona przeprowadzona niezgodnie z jej warunkami 
czy też „pogwałceniem trybu” i to nadaje takiej czynności charakter bezprawny. 
Tak dzieje się m.in. wtedy, gdy osoba przesłuchująca, wbrew nakazom i 
zakazom 
określonym 
w 
procedurze 
karnej, 
uniemożliwia 
osobie 
przesłuchiwanej swobodne wypowiedzenie się w granicach określonych celem 
danej czynności (art. 171 § 1 k.p.k.), wpływa na wypowiedzi osoby 
przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej (art. 171 § 5 pkt 1 
k.p.k.), stosuje hipnozę albo środki chemiczne lub techniczne wpływające na 
procesy psychiczne takiej osoby albo mające na celu kontrolę nieświadomych 
reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem (art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k.). 
Wprawdzie obowiązujący, w okresie objętym zarzutami aktu oskarżenia, 
Kodeks postępowania karnego z 1969r. nie przewidywał tak daleko idących 
obostrzeń w zakresie warunków przesłuchania, nakazywał jednak umożliwienie 
osobie przesłuchiwanej „swobodne wypowiedzenie się” (art. 157 § 1 k.p.k. z 
1969r.), a tym samym wyłączał dopuszczalność wywierania na nią nacisku w 

 
11
jakiejkolwiek formie, pod rygorem niemożliwości wykorzystania tak 
przeprowadzonego dowodu w postępowaniu karnym (art. 157 § 2 k.p.k. z 
1969r.). W tym stanie rzeczy niewątpliwym jest, że wywieranie nacisku na 
świadków i podejrzanych poprzez wypowiadanie „gróźb”: aresztowania lub 
innej formy pozbawienia wolności, wyrządzenia krzywdy samej osobie 
przesłuchiwanej lub członkom jej rodziny, spowodowania postępowania 
karnego o nie popełniony czyn, rozgłaszania wiadomości mogących 
skompromitować taka osobę w jej środowisku i to w celu uzyskania określonej 
treści zeznań lub wyjaśnień, przekraczało zakres czynności, do  których 
uprawniony był organ przeprowadzający przesłuchanie.  
Nie jest również uprawnione twierdzenie wyrażone w zaskarżonym 
kasacją orzeczeniu, że dla bytu przestępstwa z art. 231 § 1 k.k. niezbędne jest 
nie tylko samo wypowiadanie „gróźb”, lecz także podjęcie konkretnych działań 
zmierzających do ich realizacji, zaś ponadto ich skuteczność wyrażająca się w 
konsekwencji w złożeniu przez świadków lub podejrzanych zeznań albo 
wyjaśnień o pożądanej przez przesłuchującego treści. Wprawdzie w 
piśmiennictwie wypowiadany jest pogląd, że „działanie na szkodę”, o którym 
mowa w art. 231 § 1 k.k., oznacza stworzenie niebezpieczeństwa jej powstania, 
jednak teoretycy prawa karnego materialnego zajmują też stanowisko, że 
występek stypizowany w omawianym przepisie stanowi przestępstwo formalne, 
dla którego powstania nie wymaga się konkretnego zagrożenia (A. Barczak-
Oplustil (w:) A.Zoll (red.): Kodeks...,  s. 994 i powołana  tam literatura) i za tym 
kierunkiem wykładni opowiedziało się ostatecznie orzecznictwo uznając, że 
przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. jest przestępstwem formalnym, należącym do 
przestępstw abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, zaś działanie na 
szkodę interesu publicznego (jak również prywatnego) nie jest charakterystyką 
skutku, lecz zachowania sprawcy, zaś samo powstanie bezpośredniego 
niebezpieczeństwa szkody nie jest znamieniem tego typu czynu zabronionego 
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2002 r., IV KKN 273/01, LEX 
nr 74484; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2003 r., WK 3/03, 

 
12
OSNKW 2003, z. 5-6, poz. 53; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 
2004 r., III KK 81/04, OSNwSK 2004, poz. 2127). Sąd Najwyższy orzekający w 
niniejszej sprawie pogląd ten w całej rozciągłości podziela, odwołując się do 
zawartej w powołanych orzeczeniach argumentacji. 
Wobec powyższego nie może budzić wątpliwości, że działania, jakie 
podejmował wobec przesłuchiwanych przez siebie osób oskarżony Ł. 
stanowiłyby, gdyby zostały dokonane obecnie, występek „nadużycia władzy”, o 
którym mowa w art. 231 § 1 k.p.k., rzecz jednak w tym, że popełnione zostały 
one w latach 1982-1984, a więc pod rządami Kodeksu karnego z 1969r., a tym 
samym punktem wyjścia do rozważań nad oceną prawną tych zachowań musi 
być, chociażby z uwagi na jednoznaczną treść art. 2 ust. 1 ustawy o IPN, stan 
prawny obowiązujący w okresie objętym zarzutami aktu oskarżenia. Z tych 
względów omówiony zarzut naruszenia prawa materialnego, aczkolwiek nie 
pozbawiony – jak to wykazano wyżej – zasadności, nie mógł sam przez się 
doprowadzić do rozstrzygnięcia we wnioskowanym przez autora kasacji 
kierunku. 
Zastrzeżenia nasuwają się również w odniesieniu się do dwóch 
pozostałych wywiedzionych w kasacji zarzutów, z tym, że w tym wypadku 
ostateczna konkluzja musi być inna.  
Pierwszy z nich dotyczy naruszenia prawa materialnego, a to właśnie art. 
2 ust. 1 ustawy o IPN. Ten z kolei zarzut, rozpatrywany w oderwaniu od całości 
skargi kasacyjnej, a w szczególności zarzutu sformułowanego w pkt 3 petitum 
kasacji, musiałby wzbudzić poważne wątpliwości, co do jego skuteczności. 
Trudno mówić bowiem o wyrażeniu przez Sąd drugiej instancji mylnego 
poglądu prawnego w zakresie znamion zbrodni komunistycznej zdefiniowanej w 
przepisie art. 2 ust 1 ustawy o IPN. Sąd ten w związku z zarzutem apelacyjnym 
definicję tą w swoim uzasadnieniu wprawdzie w całości powołuje, jednak 
powodem uznania powołanego zarzutu podniesionego przez prokuratora 
Okręgowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu za 
bezpodstawny była konstatacja, że zachowania oskarżonego nie można uznać za 

 
13
stosowanie represji, będące formą zbrodni komunistycznej w rozumieniu tego 
przepisu nie z powodu braku takich desygnatów tej zbrodni, jak: inny niż 
określony w przepisie czas popełnienia czynu, popełnienie go przez osobę 
niebędącą funkcjonariuszem państwa komunistycznego, czy też niemożliwość 
uznania, że czyn ten polegał na stosowaniu represji lub innych form naruszenia 
praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności bądź też pozostawał w 
związku z ich stosowaniem i to w obu postaciach, lecz na skutek stwierdzenia, 
że zachowanie to nie stanowiło przestępstwa w rozumieniu polskiej ustawy 
karnej. Jeżeli więc można mówić o rażącym naruszeniu przez sąd odwoławczy 
powołanej normy to jedynie w tym znaczeniu, że czyny oskarżonego nie zostały 
poddane przez sąd ad quem analizie przez pryzmat tegoż przepisu i to pomimo 
tego, że dostrzegł on w zachowaniu oskarżonego takie elementy, które mogłyby 
być ocenione w kategoriach innego przestępstwa niż określone w art. 231 § 1 
k.k. (chociażby art. 190 § 1 k.k.). Ta okoliczność w powiązaniu z trafnym w tym 
wypadku zarzutem obrazy przepisów postępowania, a to art. 457 § 3 k.p.k., 
musiała skutkować w efekcie uchyleniem nie tylko zaskarżonego wyroku, lecz 
również utrzymanego nim w mocy orzeczenia Sądu Rejonowego w C. 
Oczywiste jest bowiem, że uznając możliwość zakwalifikowania zachowania 
oskarżonego z innego przepisu, wobec treści aktu oskarżenia i sformułowanego 
w apelacji zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 ustawy o IPN, 
sąd ten winien wyjaśnić przyczyny odrzucenia w takim wypadku (przynajmniej 
w odniesieniu do trzech zarzutów aktu oskarżenia) kwalifikacji z tego m.in. 
przepisu, chociażby z uwagi na inne niż w przepisach ogólnych Kodeksu 
karnego terminy przedawnienia, a nie ograniczyć się do lakonicznego 
stwierdzenia, że przedawnienie nastąpiło. Czyni to przedmiotowe orzeczenie 
niepełnym, uzasadniając zasadność zarzutów wywiedzionych w pkt 2 i 3 części 
dyspozytywnej kasacji. Sąd Najwyższy uznał w związku z tym nie tylko 
trafność tych zarzutów, lecz również istotny wpływ stwierdzonych rażących 
naruszeń prawa na treść orzeczenie, a uchylając tak orzeczenie Sądu 

 
14
Okręgowego, jak i orzeczenie Sądu pierwszej instancji, kierował się 
następującymi powodami. 
Jak już była o tym mowa we wstępnej części niniejszego uzasadnienia, 
przystępując do analizy poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych pod kątem 
ich oceny prawnej, w wypadku tzw. „zbrodni komunistycznej”, konieczne jest w 
pierwszym rzędzie odniesienie tych ustaleń do stanu prawnego istniejącego w 
chwili czynu. Ten bowiem stan, a więc uznanie określonego czynu za 
przestępstwo przez polską ustawę karną obowiązującą w czasie jego popełnienia 
jest wyznacznikiem i warunkiem pierwotnym do poczynienia ewentualnie 
kolejnych rozważań w zakresie innych desygnatów „zbrodni”, o której mowa w 
art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. 
Przepisem typizującym przestępstwo nadużycia władzy w okresie 
objętym zarzutami aktu oskarżenia był art. 246 k.k. z 1969r. Przepis ten w § 4 
przewidywał tzw. klauzulę subsydiarności, zgodnie z którą przepisów § 1-3 tego 
artykułu nie stosowało się, gdy czyn wyczerpywał znamiona innego 
przestępstwa albo gdy przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków 
należało do znamion innego przestępstwa. Przepis art. 246 d.k.k., jako przepis 
subsydiarny (posiłkowy), mógł zostać przy tym wyłączony bądź to przez przepis 
surowszy, bądź przez przepis przewidujący taką samą karę, bądź wreszcie przez 
przepis łagodniejszy. We wszystkich tych wypadkach stosowało się inny przepis 
jako podstawowy – lex primaria, a nie posiłkowy art. 246 § 1 k.k. – lex 
subsidiaria (J. Bafia, K. Miodunki, M. Siewierski: Kodeks karny. Komentarz, 
Warszawa 1977, s. 660 i 661). Skoro więc czyn zarzucony oskarżonemu 
wyczerpywał znamiona przestępstwa pozasłużbowego, to wyłączało to 
zakwalifikowanie tego czynu jako przestępstwa służbowego (tak: G. Retman, 
Zbrodnie …, s. 10). W świetle powyższego, uznanie że określony czyn stanowił 
właśnie przestępstwo „nadużycia władzy”, w stanie prawnym obowiązującym 
pod rządami Kodeksu karnego z 1969 r., poprzedzone być musiało, a w sytuacji 
gdy obecnie wchodzi w grę zakwalifikowanie czynu jako zbrodni 
komunistycznej (art. 2 ust. 1 ustawy o IPN), poprzedzone być musi, zawsze 

 
15
analizą ustaleń faktycznych w sprawie pod kątem ewentualnego stwierdzenia, 
czy działania lub zaniechania sprawcy nie wypełniają ustawowych znamion 
innego przestępstwa określonego w części szczególnej k.k. lub w innej 
obowiązującej wówczas ustawie karnej. Dopiero wykluczenie takiej sytuacji 
pozwala na przeniesienie rozważań na grunt art. 246 § 1 d.k.k. i w 
konsekwencji, w oparciu o przepis art. 4 § 1 k.k., na obecnie obowiązujący 
przepis art. 231 § 1 k.k. 
Skoro orzekający w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy tego nie uczynił, 
zaś Sąd Okręgowy, rozpatrując zarzuty apelacyjne, pomimo poczynienia 
wiążących się z tym zagadnieniem zauważeń, kwestii tej nie wyjaśnił, dopuścił 
się zarówno rażącego naruszenia prawa materialnego (art. 2 ust. 1 ustawy o 
IPN), jak i ściśle wiążącego się z tym pierwszym zarzutem rażącego naruszenia 
prawa procesowego (art. 457 § 3 k.p.k.), akceptując przedwczesne wydanie 
orzeczenia uwalniającego oskarżonego Ł., w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 1 
k.p.k., od odpowiedzialności karnej. Tego rodzaju rażąca obraza prawa, która 
mogła mieć istotny wpływ na treść orzeczenia w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k., 
skutkować musiała rozstrzygnięciem zawartym  części dyspozytywnej 
niniejszego wyroku.  
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd pierwszej instancji, będąc 
związany zapatrywaniami prawnymi i wskazaniami Sądu Najwyższego (art. 442 
§ 3 k.p.k.) oraz korzystając w zakresie postępowania dowodowego z 
możliwości, które stwarza art. 442 § 2 k.p.k., dokona ponownie oceny prawnej 
poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, mając w pierwszym rzędzie na 
uwadze treść polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie, gdy miały mieć 
miejsce objęte zarzutami aktu oskarżenia czyny, w tym m.in. przez pryzmat art. 
166 i 167 § 1 d.k.k., nie tracąc z pola widzenia, że drugi ze wskazanych wyżej 
występków należy do rzędu przestępstw kierunkowych, a jednocześnie ma 
charakter przestępstwa czynnościowego (formalnego) i to ściganego na wiosek 
(art. 167 § 2 d.k.k.). Dopiero po przeprowadzeniu analizy pod tym kątem, w 
zależności od jej wyników, poczyni rozważania przez pryzmat zasady 

 
16
wynikającej z art. 4 § 1 k.k. oraz innych przesłanek określonych w art. 2 ust. 1 
ustawy o IPN. Rozważania te winny dotyczyć z osobna każdego czynu 
zarzuconego oskarżonemu w akcie oskarżenia. Nie powinien sąd ten tracić 
również z pola widzenia treści art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998r. o 
Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi 
Polskiemu, a to chociażby wobec treści wniosku oskarżyciela publicznego 
zawartego w jego wystąpieniu końcowym przed sądem a quo (zob. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 23 lutego 2005r., II KK 329/04, OSNKW 2005, z. 6, poz. 
54). 
Mając na uwadze całokształt omówionych wyżej okoliczności Sąd 
Najwyższy orzekł, jak na wstępie.