IV KK 411/11

POSTANOWIENIE  Z  DNIA  15  MAJA  2012  R. 
IV  KK  411/11 
 
Użytego w art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. zwrotu „o roszczeniu tym 
prawomocnie orzeczono” nie należy wiązać z decyzjami organów 
administracji publicznej, a więc i z decyzjami podatkowymi. 
 
Przewodniczący: sędzia SN D. Świecki. 
Sędziowie: SN R. Malarski (sprawozdawca), SA (del. do SN) D. 
Kala. 
Prokurator Prokuratury Generalnej: K. Parchimowicz. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Marii G. skazanej z art. 286 § 1 k.k. i in., po 
rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 15 maja 2012 r., kasacji, 
wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanej od wyroku 
Sądu Okręgowego w K. z dnia 10 grudnia 2008 r., utrzymującego w mocy 
wyrok Sądu Rejonowego w C. z dnia 6 maja 2008 r., 
 
o d d a l i ł  kasację (...). 
 
U Z A S A D N I E N I E  
 
Sąd Rejonowy w C., wyrokiem z 6 maja 2008 r. skazał Marię G. na 
karę 2 lat pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na 
okres 5 lat próby, i grzywnę za przestępstwo ciągłe oszustwa, w wyniku 
którego Skarb Państwa reprezentowany przez Urząd Skarbowy w C. 
poniósł łącznie szkodę w wysokości 409 000 zł, oraz na dwie kary grzywny 
za dwa przestępstwa skarbowe; wymierzył oskarżonej karę łączną grzywny 

 
2
w ilości 450 stawek dziennych, każda w wysokości 50 zł; orzekł wobec 
oskarżonej środek karny z art. 41 § 2 k.k.; na podstawie art. 72 § 2 k.k. 
zobowiązał oskarżoną do naprawienia w całości szkody wyrządzonej 
przestępstwem ciągłym oszustwa przez zapłatę na rzecz Skarbu Państwa, 
reprezentowanego przez Urząd Skarbowy w C., kwoty 409 000 zł w 
terminie 2 lat od uprawomocnienia się wyroku. 
Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2008 r. 
apelacji obrońcy, utrzymał pierwszoinstancyjny wyrok w mocy, uznając 
wniesiony środek odwoławczy za oczywiście bezzasadny. 
Kasację od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego w części 
dotyczącej orzeczenia na mocy art. 72 § 2 k.k. obowiązku naprawienia 
szkody złożył, w trybie art. 521 § 1 k.p.k. na korzyść skazanej, Prokurator 
Generalny. Zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku 
naruszenie art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k., polegające na 
utrzymaniu w mocy, wbrew art. 415 § 5 k.p.k., rażąco niesprawiedliwego 
orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody, mimo że o roszczeniu w tym 
zakresie 
prawomocnie 
orzeczono 
decyzjami 
Naczelnika 
Urzędu 
Skarbowego K. z dnia 23 października 2007 r. W konsekwencji skarżący 
zażądał uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w K. w zaskarżonej części 
oraz utrzymanego w mocy w tym zakresie wyroku sądu pierwszej instancji. 
Obecny na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej 
wniósł o uwzględnienie kasacji, podnosząc jednak, że „kwestia art. 415 § 5 
k.p.k. wiąże się z zagadnieniem kwalifikacji prawnej jako przestępstwa 
skarbowego i wówczas z zastosowaniem art. 41 § 2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s.” 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Kasacja okazała się bezzasadna. 
Na wstępie warto przypomnieć, że art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. zakazuje 
wyraźnie wydawania w procesie karnym rozstrzygnięć o charakterze 
kompensacyjnym, „jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa 

 
3
jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie 
orzeczono”. Jakkolwiek skarżący zrezygnował ze wskazania, co należy 
rozumieć pod niektórymi pojęciami użytymi w cytowanym fragmencie 
proceduralnego przepisu („roszczenie”, „prawomocnie orzeczono”), to 
jednak – zdaniem Sądu Najwyższego – zinterpretowanie tych terminów 
miało dla oceny zasadności (lub niezasadności) kasacji znaczenie 
kluczowe. Zagadnienie to można było ująć w bardziej ogólnym pytaniu: czy 
tzw. 
klauzula 
antykumulacyjna 
warunkowana 
jest 
toczeniem 
się 
jakiegokolwiek innego postępowania (a więc i pozasądowego) albo też 
prawomocnym rozstrzygnięciem wydanym przez każdy uprawniony przez 
ustawę organ (a więc i decyzją podatkową), oczywiście przy zachowaniu 
tożsamości przedmiotowej (ta sama szkoda) i podmiotowej (ta sama 
osoba)? 
W przekonaniu Sądu Najwyższego, rozważania należało rozpocząć 
od wykładni pojęcia „roszczenie”, jako że ustalenie jego prawidłowego 
znaczenia będzie determinowało pragmatyczne rozumienie dalszych 
zwrotów, to jest „inne postępowanie” i „prawomocnie orzeczono”. 
Co prawda ustawodawca nie zdefiniował słowa „roszczenie”, niemniej 
jednak należy przyjąć, że chodzi tu o postać prawa podmiotowego 
funkcjonującego w obrębie szeroko rozumianego prawa cywilnego. Według 
nauki prawa, „roszczenie” polega na tym, że „uprawniony może od 
konkretnej osoby żądać konkretnego zachowania się” (zob. A. Wolter: 
Prawo cywilne, Warszawa 1972, s. 115). Treścią „roszczenia”, a zarazem 
powinnego zachowania się, może być czynienie, zaniechanie lub znoszenie 
(zob. M. Safjan [red.:] System prawa cywilnego, Warszawa 2007, tom I, s. 
707). Fakt nieposługiwania się omawianym sformułowaniem w ustawie z 
dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2005 r. Nr 8, poz. 
60 ze zm.) jest tu wysoce wymowny i zdecydowanie przemawia za 
traktowaniem pojęcia „roszczenie” w płaszczyźnie prawa cywilnego. 

 
4
Wskazanego podejścia nie jest w stanie zmienić używanie w piśmiennictwie 
prawniczym zwrotu „roszczenie podatkowe”, a nawet zamieszczenie jego 
definicji w art. 3 ust. 1 lit. c Konwencji o wzajemnej pomocy administracyjnej 
w sprawach podatkowych, sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia 
1988 r. (Dz. U. 1998 r. Nr 141, poz. 913). Trudno w tym miejscu nie 
wspomnieć o uzasadnieniu do ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie 
ustawy 
– 
Kodeks 
postępowania 
karnego, 
ustawy 
– 
Przepisy 
wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku 
koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17, poz. 
155), w którym odnotowano, że nowa redakcja art. 415 k.p.k. „powinna 
doprowadzić do uporządkowania zagadnienia kompensacji w procesie 
karnym, a w szczególności zminimalizować ryzyko powstania dwóch lub 
więcej tytułów egzekucyjnych bazujących na tej samej szkodzie (i 
krzywdzie), 
a 
przez 
to 
chronić 
oskarżonego 
(skazanego) 
przed 
koniecznością obrony za pomocą powództw przeciwegzekucyjnych” (zob. 
Sejm IV kadencji, druk nr 182). 
Zaprezentowany punkt widzenia, nadający pojęciu „roszczenie” 
znaczenie cywilistyczne, znajduje silne wsparcie w regułach wykładni 
systemowej. Zgodnie z art. 41 § 2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s. sąd, warunkowo 
zawieszając wykonanie kary za przestępstwo skarbowe, w związku z 
którym 
nastąpiło 
uszczuplenie 
należności 
publicznoprawnej 
i 
tej 
wymagalnej należności nie uiszczono, musi określić obowiązek uiszczenia 
jej w całości w wyznaczonym terminie. Art. 190 k.k.s. zakazuje 
dokonywania w okresie próby modyfikacji tego obowiązku. Intencja 
ustawodawcy jest czytelna: uprzednie zobowiązanie w drodze decyzji 
podatkowej sprawcy czynu, polegającego na uszczupleniu należności 
podatkowej, do jej zapłaty nie stanowi bariery powstrzymującej sąd przed 
orzeczeniem obowiązku naprawienia szkody. Przeciwnie, jeśli należność 
publicznoprawna nie została uregulowana, mimo istnienia stosownej decyzji 

 
5
podatkowej, sąd jest zobligowany wydać orzeczenie o charakterze 
kompensacyjnym. 
Również racje funkcjonalne przemawiają za postrzeganiem zwrotu 
„roszczenie” 
w 
kontekście 
cywilistycznym 
i 
w 
konsekwencji 
za 
niemożnością uznania rozstrzygnięć innych niż sądowe za przeszkodę do 
orzeczenia obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 k.k. 
Określając sens art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., trzeba wziąć pod uwagę cel, 
któremu przepis ten ma służyć. Ma on niewątpliwie zapobiegać 
kumulowaniu rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym, tyle że – 
odwołując się jeszcze raz do ratio legis komentowanego wcześniej art. 41 § 
2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s. – cel tzw. klauzuli antykumulacyjnej nie wchodzi w 
rachubę w razie uszczuplenia należności podatkowej. Odwrotnie, 
ustawodawca daje tu jasny sygnał, że przy dochodzeniu takiej należności 
dozwolone, a wręcz nakazane jest sięganie po różne środki prawne, a więc 
i po środki probacyjne, które nie tylko wzmacniają i urealniają dolegliwość 
kary, 
ale 
i 
służą 
zaspokajaniu 
prawnie 
chronionego 
interesu 
pokrzywdzonego Skarbu Państwa. 
W podsumowaniu trzeba zatem stwierdzić: użytego w art. 415 § 5 zd. 
2 k.p.k. zwrotu „o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono” nie należy 
wiązać z decyzjami organów administracji publicznej, a więc i z decyzjami 
podatkowymi. 
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 537 § 1 
k.p.k.).