IV KK 38/08

WYROK Z DNIA 25 CZERWCA 2008 R. IV KK 38/08 Reguła ne peius wyrażona w art. 454 § 2 k.p.k. dotyczy wszystkich ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, a więc zarówno odnoszących się do przedmiotowej strony czynu, jego strony podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj zamiaru, motywy czynu), innych okolicznościach wpływających na stopień winy i stopień społecznej szkodliwości czynu oraz ustaleń dotyczących samego oskarżonego, jego właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., a także jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popeł- nieniu. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska. Sędziowie SN: M. Pietruszyński, SA (del. do SN) M. Laskowski (sprawozdawca). Prokuratora Prokuratury Krajowej: J. Piechota Sąd Najwyższy w sprawie Grzegorza M., skazanego z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 25 czerwca 2008 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Są- du Okręgowego w K. z dnia 13 czerwca 2007 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2007 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgo- wemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. 2 U Z A S A D N I E N I E Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 2 marca 2007 r., uznał Grzego- rza M. za winnego tego, że w dniu 18 kwietnia 2006 r. w P., naruszył zasa- dy bezpieczeństwa i porządku w ruchu drogowym, określone w art. 3 ust. 1, art. 16 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym w ten sposób, że jako kierujący samocho- dem osobowym marki Audi 80, jadąc drogą w kierunku S., nie zachowując należytej ostrożności, przez przekroczenie dopuszczalnej prędkości na ob- szarze zabudowanym o około 50 km/h doprowadził do utraty stateczności kierunkowej na łuku drogi w lewo, zjechał na przeciwny pas ruchu, potrącił idące prawidłowo lewą stroną drogi piesze Halinę D. i Marię K., które na skutek doznanych obrażeń ciała zmarły na miejscu wypadku, przy czym kierujący bez udzielenia pomocy zbiegł z miejsca zdarzenia, to jest za win- nego przestępstwa z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k. i za prze- stępstwo to wymierzył mu karę 5 lat pozbawienia wolności. Sąd orzekł nadto wobec Grzegorza M. zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 10 lat oraz podanie wyroku do publicz- nej wiadomości przez ogłoszenia w lokalnych wydaniach „Gazety Krakow- skiej” i „Dziennika Polskiego”. Sąd zasądził także na podstawie art. 46 § 2 k.k. od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonych Leszka K. i Moniki N. kwotę łączną 20 000 zł i na rzecz pokrzywdzonych Doroty D. i Iwony B. kwotę łączną 20 000 zł. Wyrok powyższy zaskarżyli: obrońca oskarżonego, prokurator i peł- nomocnicy oskarżycieli posiłkowych. Obrońca oskarżonego zaskarżył wyrok w zakresie wymiaru kary. Za- rzucił wyrokowi: 3 1. obrazę przepisów prawa materialnego, polegającą na niewłaści- wym zastosowaniu art. 46 § 2 k.k., przejawiającym się w zasądzeniu na rzecz pokrzywdzonych Leszka K., Moniki N., Doroty D. oraz Iwony B. na- wiązek w sytuacji, gdy nie są oni bezpośrednimi pokrzywdzonymi, którym przysługiwałoby zadośćuczynienie z art. 46 § 2 k.k., 2. obrazę przepisów postępowania, to jest art. 49 § 1 k.p.k., przez błędną wykładnię pojęcia pokrzywdzonego, 3. rażącą niewspółmierność orzeczonej wobec oskarżonego Grzego- rza M. kary pozbawienia wolności. Obrońca oskarżonego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, przez obniżenie wymierzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do 4 lat oraz określenie, że kwoty pieniężne zasądzone na rzecz pokrzywdzonych stanowią częściowe odszkodowanie i zostają przyznane w oparciu o prze- pis art. 46 § 1 k.k. Prokurator zaskarżył wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze, zarzucając jej rażącą łagodność i domagając się podwyższenia wymiaru kary pozbawienia wolności do 8 lat. Zarzut rażącej łagodności kary pozbawienia wolności sformułowany został także w apelacji pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych. W apelacji tej wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku, przez orzeczenie kary 10 lat pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2007 r., zmienił za- skarżony wyrok w ten sposób, że karę pozbawienia wolności orzeczoną wobec Grzegorza M. podwyższył do lat 10, a za podstawę zasądzenia na rzecz pokrzywdzonych kwot określonych w punkcie II zaskarżonego wyro- ku, przyjął przepis art. 46 § 1 k.k. Kasację od powyższego wyroku wniósł obrońca skazanego. Zarzucił wyrokowi rażące naruszenie prawa, które miało wpływ na jego treść, a mianowicie naruszenie art. 454 § 2 k.p.k., przez orzeczenie przez Sąd 4 Okręgowy wobec skazanego Grzegorza M. kary pozbawienia wolności w wymiarze 10 lat, a więc kary surowszej od orzeczonej przez Sąd Rejono- wy, które to orzeczenie zostało oparte na zmienionych ustaleniach stanu faktycznego, przez poszerzenie przez Sąd Okręgowy w części motywacyj- nej wyroku katalogu okoliczności obciążających skazanego o następujące fakty: uprzednią karalność oskarżonego za wykroczenia drogowe, nieko- rzystne dla skazanego zapisy wywiadu kuratora oraz fakt ukrywania się przez skazanego i podejmowania działań zmierzających do uniknięcia od- powiedzialności karnej, które to okoliczności nie były podstawą ustaleń fak- tycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy w zakresie wymierzonej ska- zanemu kary pozbawienia wolności. Obrońca skazanego wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w K. i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych złożył odpowiedź na kasację obrońcy skazanego, w której wniósł o oddalenie przedmiotowej kasacji jako oczywiście bezzasadnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa adwokac- kiego na rzecz każdego z oskarżycieli posiłkowych. Prokurator Prokuratury Okręgowej w K. w odpowiedzi na kasację wniósł o uznanie wniesionej kasacji za zasadną, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się zasadna i koniecznym stało się uchylenie wyroku Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Przepis art. 454 § 2 k.p.k. zawiera istotną z punktu widzenia gwaran- cji oskarżonego regułę, w myśl której, sąd odwoławczy może orzec surow- szą karę pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy nie zmienia ustaleń fak- tycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku (reguła ne peius). 5 Reguła ta w powiązaniu z zakazem reformationis in peius, określonym w art. 434 k.p.k. określa warunki, które muszą być spełnione, aby dojść mo- gło do zmiany zaskarżonego wyroku na niekorzyść oskarżonego. W spra- wie Grzegorza M. wniesiono apelacje na jego niekorzyść, Sąd odwoławczy po spełnieniu warunków z art. 434 § 1 k.p.k. mógł zatem w zasadzie doko- nać zmiany zaskarżonego wyroku podwyższając wymiar kary pozbawienia wolności, respektując jednak zakazy z art. 454 k.p.k., w rozpoznawanej sprawie konkretnie zakaz z § 2 tego przepisu. Sąd odwoławczy może przy tym dokonywać odmiennych aniżeli sąd pierwszej instancji ocen ustalonych okoliczności, nadawać tym samym oko- licznościom większe lub mniejsze znaczenie, pod warunkiem tylko, że kata- log tych okoliczności nie ulega zmianie, a więc nie dochodzi do rozszerze- nia katalogu okoliczności obciążających lub zmniejszenia katalogu okolicz- ności łagodzących wymiar kary. Takie bowiem rozszerzenie lub zmniejsze- nie uznane być musi za nowe ustalenie faktyczne. Za nowe ustalenia uznać należy także sytuację, w której sąd odwoławczy zastąpi jedne usta- lenia innymi. Punktem wyjścia rozważań sądu odwoławczego jest przy tym nie tylko treść wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji i zawarty w nim opis czynu przypisanego oskarżonemu, ale także treść uzasadnienia wyroku sporządzonego przez sąd meriti. Reguła ne peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za pod- stawę zaskarżonego wyroku. Będą to ustalenia o przedmiotowej stronie czynu, a także o jego stronie podmiotowej (umyślność, nieumyślność, ro- dzaj zamiaru), motywach, pobudkach, innych okolicznościach wpływają- cych na stopień winy i stopień społecznej szkodliwości czynu oraz, co istotne w rozpoznawanej sprawie, ustalenia dotyczące samego oskarżone- go, jego właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popeł- 6 nieniu (zob. W.Kociubiński: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2006 r., V KK 491/05, PS 2007 r., nr 9, s. 153). Istotnym w rozpoznawanej sprawie było rozstrzygnięcie kwestii, czy Sąd odwoławczy dokonał jedynie odmiennej oceny istotnych w sprawie okoliczności, czy też doszło do zmiany ustaleń faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, przez uzupełnienie katalogu okoliczności obciążających. Za nietrafną uznać należy tę część zarzutu kasacji, w której obrońca skazanego podkreśla, że do poszerzenia katalogu okoliczności obciążających doszło między innymi przez ustalenie przez Sąd Okręgowy wcześniejszej karalności Grzegorza M. za wykroczenia. Sąd pierwszej in- stancji w uzasadnieniu wyroku podkreślił, iż Grzegorz M. był za wykrocze- nia drogowe ukarany 24 punktami karnymi, a dalej skonstatował, że wykro- czenia drogowe, które popełnił, nie wywołały w nim refleksji i potrzeby za- stanowienia. W tym stanie rzeczy uznać należy, że sąd a quo dostrzegł i ustalił karalność Grzegorza M. za wykroczenia drogowe, zaś sąd ad quem jedynie dokonał innej, bardziej rozbudowanej oceny tej samej okoliczności, nadając jej większą wagę w porównaniu do Sądu pierwszej instancji. Za zasadną uznać natomiast należy pozostałą część zarzutu kasacji. Wywiad sporządzony o Grzegorzu M. przez kuratora sądowego w jego miejscu zamieszkania został wprawdzie zaliczony przez Sąd pierwszej in- stancji do dowodów ujawnionych na rozprawie. Treść tego wywiadu, zwłaszcza zawarte w nim opinie o oskarżonym, nie były jednak w ogóle przedmiotem rozważań Sądu meriti. Stwierdzenie, że Grzegorz M. po- strzegany jest w miejscu zamieszkania jako „cwaniak” i osoba agresywnie prowadząca samochód, nie znalazło się w katalogu okoliczności ustalo- nych przez Sąd pierwszej instancji i Sąd nie oceniał tego stwierdzenia roz- ważając wymiar kary. Dopiero Sąd odwoławczy, uzasadniając podwyższe- nie wymiaru kary pozbawienia wolności, podkreślił powyższe w uzasadnie- niu wyroku. 7 Sąd ten stwierdził ponadto, że Grzegorz M. ukrywał się, podejmował działania zmierzające do uniknięcia ujęcia, co osłabiło wymowę pozytywnej opinii o nim z okresu pobytu w areszcie tymczasowym. Ustalenie to wynika, jak można zakładać, z zeznań funkcjonariuszy policji, którzy dokonywali zatrzymania Grzegorza M. w miejscu zamieszkania i podali, że po ich przyjściu do domu, oskarżony przebywający w pomieszczeniu gospodar- czym, ujawnił się dopiero po chwili, po skierowanych do niego słowach oj- ca. Także te okoliczności nie stanowiły przedmiotu rozważań Sądu pierw- szej instancji, który nie opisał tych faktów dokonując ustaleń faktycznych i nie rozważał ich w kontekście oceny okoliczności wpływających na wymiar kary. To Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku zmieniającego zaskar- żony wyrok Sądu Rejonowego w W., ustalił powyższe w uzasadnieniu i wskazał, jako jedną z okoliczności przemawiających za koniecznością wy- mierzenia oskarżonemu surowszej kary pozbawienia wolności. Dwie opisane powyżej okoliczności stały się elementami przyjętego dopiero przez Sąd odwoławczy stanu faktycznego sprawy, stały się przed- miotem ocen tego Sądu, co do postawy i właściwości Grzegorza M., stały się wreszcie podstawą zmiany wymiaru kary pozbawienia wolności i to za- ostrzenia tej kary w znaczącym stopniu. Były to nowe ustalenia faktyczne, dokonane dopiero przez Sąd odwoławczy, doszło więc do zmiany ustaleń faktycznych, o której mowa w art. 454 § 2 k.p.k. (co do rozumienia terminu „ustalenie faktyczne” zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2003 r., III KK 526/02, LEX 83789). Sąd Okręgowy w K. dopuścił się naruszenia art. 454 § 2 k.p.k. i uchybienie to miało charakter rażący. Spowodowało ono uniemożliwienie Grzegorzowi M. próby polemizowania z przyjętą opinią „cwaniaka agre- sywnie prowadzącego samochód” i ustaleniem, że ukrywał się unikając ujęcia. Uniemożliwiło także podjęcie przez obronę prób weryfikowania tych twierdzeń, ustalenia źródeł opinii lub wyrażenia ocen, co do wypełnienia 8 przez oskarżonego jego zachowaniem znaczenia wyrażenia „ukrywa się”. Gwarancyjny charakter przepisu art. 454 § 2 k.p.k. polega właśnie na za- pewnieniu oskarżonemu możliwości zaskarżenia orzeczenia, przez wyka- zywanie błędu w ustaleniach faktycznych, które stały się podstawą danego rozstrzygnięcia. W przypadku Grzegorza M. został on możliwości tej po- zbawiony. Wpływ omawianego uchybienia na treść wyroku był oczywisty i istotny zważywszy zmianę wymiaru kary pozbawienia wolności. Sąd odwoławczy dostrzegając fakty, które nie stały się podstawą za- skarżonego wyroku, a zdaniem tego sądu stać się powinny, był zobowią- zany, uwzględniając regułę z art. 454 § 2 k.p.k., do uchylenia zaskarżone- go wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Uznając wniesioną kasację za zasadną Sąd Najwyższy uchylił za- skarżony wyrok Sądu Okręgowego w K. i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Przy ponow- nym rozpoznaniu sąd ten respektować powinien regułę ne peius z art. 454 § 2 k.p.k.