IV KK 365/11

Sygn. akt IV KK 365/11 
 
P O S T A N O W I E N I E 
Dnia 11 maja 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
 
 
SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) 
 
 
 
 
SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca) 
                      
 
SSA del. do SN Jarosław Góral 
 
 
 
 
                     
 
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Beata Mik, 
w sprawie J. Z. 
 skazanej z art. 284 § 2 k.k. 
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie 
w dniu 11 maja 2012 r., 
kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanej 
od wyroku Sądu Apelacyjnego  
z dnia 30 czerwca 2011 r.,  
zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego  
z dnia 6 kwietnia 2011 r.,  
 
1. oddala kasację, jako oczywiście bezzasadną; 
2. kosztami procesu w postępowaniu kasacyjnym obciąża skazaną. 
 
U Z A S A D N I E N I E 
Wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 6 kwietnia 2011 r., oskarżona J. Z. 
została uznana za winną tego, że w okresie od dnia 5 lutego 2004 r. do dnia 15 
lipca 2009 r. w B., a następnie w N., jako pracownik księgowości Nadleśnictwa B., 

2 
 
a od dnia 1 czerwca 2004 r. jako główna księgowa Nadleśnictwa B., 
przekształconego z dniem 1 marca 2007 r. w Nadleśnictwo N., działając w celu 
osiągnięcia korzyści majątkowej, w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry 
powziętego zamiaru, poprzez dokonywanie przelewów z rachunku bankowego 
Nadleśnictwa (…) na swoje rachunki bankowe (…), a nadto poprzez wypłacanie 
pieniędzy z kasy Nadleśnictwa przywłaszczyła powierzone jej mienie znacznej 
wartości w łącznej kwocie 783 970,00 zł na szkodę Nadleśnictwa N. (…), przy 
czym z popełnienia przestępstwa uczyniła sobie stałe źródło dochodu, tj. 
popełnienia występku z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 65 § 1 
k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to - na podstawie art. 294 § 1 k.k. oraz art. 33 § 2 k.k.  - 
wymierzono jej karę 5 (pięciu) lat pozbawienia wolności i grzywnę w wymiarze 
200 stawek dziennych po 100 zł każda. 
Jednocześnie na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzeczono wobec oskarżonej 
środek 
karny 
w 
postaci 
obowiązku 
naprawienia 
szkody 
wyrządzonej 
przestępstwem w całości w kwocie 773 970,00 zł na rzecz pokrzywdzonego 
Nadleśnictwa N., a nadto - w oparciu o przepis art. 41 § 1 k.k. -  środek karny w 
postaci zakazu zajmowania stanowisk związanych z uprawnieniem do 
dysponowania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunkach bankowych w 
podmiotach gospodarczych na okres 10 lat. 
Sąd Okręgowy orzekł również zgodnie z przepisem art. 63 § 1 k.k. o 
zaliczeniu na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności stosownego 
rzeczywistego okresu pozbawienia wolności w sprawie oraz o kosztach sądowych, 
od których ponoszenia zwolnił oskarżoną w całości. 
Apelację od powyższego wyroku wywiódł obrońca oskarżonej, który 
powołując się na zarzuty rażącej niewspółmierności wymierzonej oskarżonej kary 
zasadniczej oraz obrazy art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 362 k.c., wniósł o zmianę tegoż 
wyroku poprzez wymierzenie oskarżonej kary 2 lat pozbawienia wolności oraz  
ograniczenie 
wysokości 
obowiązku 
naprawienia 
szkody 
wyrządzonej 

3 
 
przestępstwem z uwagi na przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody 
w wysokości 50 %, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do 
ponownego rozpoznania. 
Sąd Apelacyjny - po rozpoznaniu apelacji obrońcy - wyrokiem z dnia 30 
czerwca 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył wymierzoną 
oskarżonej karę pozbawienia wolności do lat 3 (pkt I wyroku), a w pozostałej 
części wyrok ten utrzymał w mocy (pkt II wyroku). 
We wniesionej kasacji obrońca skazanej  J. Z.  podniósł zarzut rażącego 
naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 46 § 1 k.k.  w zw. z art. 362 k.c. 
poprzez to, że Sąd Apelacyjny nie zastosował przepisu art. 362 k.c. "do ustalenia 
wysokości należnego pokrzywdzonemu odszkodowania i wyraził w uzasadnieniu 
swego orzeczenia pogląd, że poszkodowany nie przyczynił się do powstania 
szkody i jej rozmiaru" mimo, iż nadleśniczy i pracownik tego przedsiębiorstwa 
zostali skazani prawomocnym wyrokiem za zachowanie wskazujące na istnienie 
bezpośredniego związku przyczynowego między wysokością szkody, a działaniami 
skazanej, co prowadziło do konieczności zastosowania reguły zawartej w art. 362 
k.c.. 
Powołując się na powyższe, obrońca skazanej wniósł o uchylenie punktu II 
wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego 
rozpoznania w postępowaniu apelacyjnym. 
Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w pisemnej odpowiedzi na kasację 
obrońcy skazanej wniósł o jej oddalenie, jako oczywiście bezzasadnej. 
Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: 
Kasacja obrońcy skazanej J. Z. jest bezzasadna w stopniu oczywistym. 
W pierwszej jednak kolejności wypada -  dla porządku - przypomnieć, że 
zgodnie z przepisem art. 519 k.p.k. kasację wnosi się od prawomocnego wyroku 
sądu odwoławczego, a nie od orzeczenia sądu pierwszej instancji. Ponadto, w myśl 
przepisu art. 523 § 1 k.p.k. kasacja może być wniesiona tylko z powodu uchybień 

4 
 
wymienionych w art. 439 k.p.k. lub innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli 
mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Ponadto  nie ulega  
wątpliwości, że wobec jednoznacznej redakcji tego przepisu, niedopuszczalne jest 
kwestionowanie w trybie kasacji zasadności dokonanych w sprawie ustaleń 
faktycznych. Zatem, Sąd Najwyższy przy jej rozpoznaniu nie jest władny 
dokonywać ponownej oceny dowodów i w oparciu o tak przeprowadzoną własną 
ocenę sprawdzać poprawność dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. 
Zadaniem sądu kasacyjnego jest bowiem jedynie rozważenie tego, czy orzekające 
sądy w obydwu instancjach dokonując ustaleń faktycznych, nie dopuściły się 
rażącego naruszenia reguł procedowania, co mogłoby mieć wpływ na ustalenia 
faktyczne, a w konsekwencji na treść wyroku, zatem "kontroli podlegają nie same 
ustalenia faktyczne, ale sposób ich dokonania" (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 6 września 1996 r., sygn. akt II KKN 63/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 11). 
Podnoszone w kasacji zarzuty muszą więc wskazywać na rażące naruszenie prawa, 
do którego doszło w postępowaniu odwoławczym, co w konsekwencji mogło mieć 
istotny wpływ na treść orzeczenia sądu odwoławczego. Niedopuszczalne jest więc 
bezpośrednie atakowanie w kasacji orzeczenia sądu I instancji, a także 
kwestionowanie ustaleń faktycznych. Zarzuty podniesione w kasacji pod adresem 
orzeczenia sądu I instancji podlegają rozważeniu przez sąd kasacyjny tylko w 
takim zakresie, w jakim jest to nieodzowne dla należytego rozpoznania zarzutów 
stawianych orzeczeniu sądu odwoławczego.  
Powyższe uwagi poczyniono z uwagi na podniesione w kasacji zarzuty oraz 
argumenty przywołane na ich poparcie.  
Skarżący nie stawia bowiem sądowi odwoławczemu zarzutu, iż ten nie 
rozważył wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w apelacji (art. 433 § 2 
k.p.k.) lub też, że w uzasadnieniu swojego orzeczenia nie podał, czym kierował się 
wydając wyrok oraz dlaczego zarzuty i wnioski zawarte w apelacji uznał za 
zasadne albo niezasadne (art. 457 § 3 k.p.k.). Nie zarzuca również Sądowi 

5 
 
Apelacyjnemu, że ten nie rozpoznał apelacji w szerszym zakresie z uwagi na 
ustawowe nakazy (art. 439 k.p.k.; art. 440 k.p.k. lub art. 455 k.p.k.), ani też, że w 
toku postępowania odwoławczego zostały w sposób rażący naruszone inne 
przepisy prawa. Podniesiony w kasacji zarzut jest powtórzeniem zarzutu zawartego 
w apelacji i sprowadza się do kwestionowania wysokości nałożonego na skazaną 
obowiązku naprawienia szkody, a w tym zakresie Sąd Apelacyjny swoją funkcję 
kontrolną wypełnił  w sposób jak najbardziej poprawny. 
Zagadnienie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody i jej 
rozmiarów nie uszło uwadze tak Sądu pierwszej, jak i drugiej instancji. 
Faktem jest, że F. D. (nadleśniczy) oraz M. B. (starsza księgowa) zostali 
skazani prawomocnymi wyrokami - odpowiednio - za przestępstwa z art. 231 § 1 
k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz z art. 239 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 
k.k. Sąd Okręgowy uznał jednak za zasadne nałożenie na oskarżoną obowiązku 
naprawienia szkody w całości (przy uwzględnieniu dotychczas wpłaconej już 
kwoty 10 000,00 zł), a nie w części - jak postulował obrońca - albowiem "fakt, że 
nienależyte sprawowanie nadzoru nad transakcjami dokonywanymi na rachunku 
Nadleśnictwa, czy też niezbyt dokładne kontrole finansowe pozwoliły na działanie 
oskarżonej J. Z.,  nie uzasadnia przyjęcia, że pokrzywdzony przyczynił się do 
powstania szkody wyrządzonej przestępstwem (…). W ocenie Sądu działalność 
Nadleśniczego polegająca na niesprawowaniu należytego nadzoru, ułatwiła 
wprawdzie oskarżonej dokonanie przelewów z konta Nadleśnictwa, jednakże nie 
stanowiła przyczynienia się do powstania szkody (…). Wysokość rzeczywistej 
szkody wyrządzonej Nadleśnictwu N. przestępczym działaniem oskarżonej została 
w niniejszej sprawie bezspornie ustalona i winna zostać w całości przez nią 
naprawiona". Również Sąd Apelacyjny, odnosząc się do powyższego zagadnienia, 
wskazał,  iż "w realiach sprawy oczywistym jest, że Nadleśnictwo N. poniosło 
szkodę w wysokości 783 970 zł i taka kwota na skutek nienależnych przelewów 
przeniknęła do majątku oskarżonej. Jest to szkoda rzeczywista i wyniknęła ona 

6 
 
bezpośrednio z przestępstwa, tj. taka kwota została zagarnięta przez oskarżoną. 
Wysokość szkody jaką spowodowała oskarżona jest w tej sprawie jasna i wręcz 
oczywista. Szkodę wyrządziła wyłącznie oskarżona, albowiem tylko ona dopuściła 
się zagarnięcia kwoty 783 970 zł i logicznym jest, że powinna ona szkodę 
wyrównać. Orzeczenie na podstawie art. 46 § 1 k.k. środka karnego w postaci 
obowiązku naprawienia szkody w całości jest prawidłowe. Z samej istoty środka 
karnego określonego w ar. 46 § 1 k.k.  wynika jego prawnokarny, represyjny 
charakter, ale równocześnie pełni on funkcje kompensacyjne. Miarkowanie 
obowiązku naprawienia szkody nie powinno mieć miejsca w przypadku ustalenia 
tak kwoty zagarniętego mienia jak i osoby, która to mienie zagarnęła. 
Sprawiedliwym bowiem jest, że osoba która zagarnęła mienie powinna zwrócić 
korzyść uzyskaną w wyniku przestępstwa. Bezspornym zaś jest, że to oskarżona 
działając samodzielnie dokonała zagarnięcia kwoty 783 970 zł. Podniesiona w 
apelacji okoliczność, że pracownik księgowości M. B. dopuściła się zacierania 
śladów przestępstwa dokonując pewnych operacji księgowych oznacza, że osoba ta 
winna ponieść odpowiedzialność w ramach popełnionego czynu oraz swojego 
zawinienia i odpowiedzialność taką M. B. poniosła. Stosownie do art. 361 § 1 k.c. 
pomiędzy działaniem sprawcy a szkodą musi zachodzić adekwatny związek 
przyczynowo-skutkowy. Taki związek zachodzi pomiędzy działaniami oskarżonej, 
a szkodą. Brak jest zaś takiego związku (bezpośredniego) pomiędzy działaniami 
innych osób, w tym skazanych prawomocnie F. D. oraz M. B. - a szkodą. Z tych 
względów Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu apelacji, że pokrzywdzona 
jednostka przyczyniła się do powstania szkody, zaś sąd Okręgowy nie miarkując 
wysokości szkody dopuścił się obrazy art. 46 § 1 k.k." (s. 7-8 uzasadnienia). 
Z powyższego wynika zatem w sposób jednoznaczny, że Sąd Okręgowy oraz 
Sąd Apelacyjny jednoznacznie wykluczyły, aby pokrzywdzona jednostka 
przyczyniła się do powstania lub zwiększenia szkody. Zgodnie natomiast z art. 362 
k.c. obowiązek naprawienia szkody ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie 

7 
 
do okoliczności, a zwłaszcza stopnia winy obu stron, jedynie wówczas, gdy 
"pokrzywdzony przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody". Innymi 
słowy, badanie zasadności ewentualnego odstępstwa od zasady pełnego 
odszkodowania może mieć miejsce dopiero wówczas, gdy zostanie wpierw 
ustalony fakt przyczynienia się poszkodowanego, co w niniejszej sprawie - jak już 
to wskazano wyżej - nie miało miejsca. 
Z tych też względów nie sposób podzielić zarzutu podniesionego w kasacji, 
że w przedmiotowej sprawie doszło do "obrazy prawa materialnego, to jest art. 46 
§ 1 k.k. w zw. z art. 362 k.c.".  Rozważania na ten temat można byłoby - 
przynajmniej teoretycznie -  snuć w sytuacji, gdyby Sądy orzekające ustaliły, że 
pokrzywdzony przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody. Skoro zaś tak 
się nie stało, to o obrazie przepisów prawa materialnego mowy być nie może. 
Skarżący w istocie więc kwestionuje dokonane w tej materii  ustalenia faktycznie, z 
którymi się nie zgadza i forsuje pogląd o przyczynieniu się pokrzywdzonego do 
powstania lub zwiększenia szkody, ale tego rodzaju zarzutu - co już wskazano 
wyżej - w kasacji podnosić nie można. Autor kasacji w żadnej mierze nie wykazał 
również i nie podniósł takiego zarzutu, że na skutek obrazy przepisów 
postępowania Sąd odwoławczy dokonał błędnych ustaleń. Jeżeli natomiast zgodnie 
z przepisem art. 536 k.p.k., Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację w granicach 
zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym - tylko w wypadkach 
określonych w art. 435, 439 i 455 k.p.k., których nie stwierdzono, to zrozumiałym 
jest, że wniesioną kasację należało oddalić, jako oczywiście bezzasadną. 
Niezależnie od powyższego, z uwagi na podniesiony w kasacji pogląd, Sąd 
Najwyższy uznał za zasadne wskazać również na kwestie następujące.  
Kodeks karny z 1997 r. wprowadził do polskiego prawa karnego środek 
karny w postaci obowiązku naprawienia szkody, co niewątpliwie oznacza, że 
ustawodawca również poprzez przepisy prawa karnego materialnego dąży do 
zapewnienia szerokiej ochrony interesu ofiary przestępstwa. Racjonalnie pojęta 

8 
 
kara powinna bowiem również - oprócz pozostałych jej celów - z jednej strony 
pozbawiać sprawców przestępstwa korzyści, jakie odnieśli z jego popełnienia i 
uświadamiać swoistego rodzaju jego "nieopłacalność", a z drugiej strony także 
umożliwiać sprawcy naprawienie szkody. Obowiązek naprawienia szkody, 
traktowany wcześniej jako domena prawa cywilnego, stał się również istotnym 
elementem prawa karnego, które - oprócz kompensacji z funduszy publicznych - 
przyjmuje, że pokrzywdzony przestępstwem w pierwszej kolejności powinien 
uzyskać odszkodowanie od sprawcy tego przestępstwa (zob. A. Marek, T. 
Oczkowski, Obowiązek naprawienia szkody jako środek karny, w: A. Marek (red. 
naczelny), System Prawa Karnego, T. 6, Kary i środki karne. Poddanie sprawcy 
próbie, Wyd. C. H. Beck, Warszawa 2010, s. 687-688).  W obecnym stanie 
prawnym obowiązek naprawienia szkody jest zaliczany do katalogu środków 
karnych (art. 39 pkt 5 k.k.), który może być orzekany obok kary, ale może również 
mieć charakter samoistny, gdy sąd odstępuje od wymierzenia kary w sytuacjach 
przewidzianych przez ustawę (art. 59; art. 60 § 7 oraz art. 61 k.k.). Obowiązek ten 
może być również nałożony w ramach środków probacyjnych (art. 67 § 3 k.k. - 
obligatoryjnie; art. 72 § 2 k.k. - fakultatywnie) oraz w przypadku orzeczenia kary 
ograniczenia wolności (art. 36 § 2 k.k.). Przepis art. 46 § 1 k.k. - w aktualnym jego 
brzmieniu - wprowadza możliwość orzekania tego środka karnego nie tylko na 
wniosek pokrzywdzonego, ale również - co istotne - z urzędu. Wskazywano 
bowiem, że wnioskowy charakter obowiązku naprawienia szkody jest sprzeczny z 
istotą środka karnego, który powinien być orzekany z urzędu (zob. Z. Gostyński, 
Obowiązek naprawienia szkody w nowym ustawodawstwie karnym, Zakamycze 
1999, s. 87). Niewątpliwie obowiązek naprawienia szkody ma charakter złożony, 
albowiem z uwagi na jego kompensacyjną rolę, powoduje daleko idące zbliżenie 
prawa karnego do prawa cywilnego. Oznacza to bowiem z jednej strony 
konieczność uwzględnienia norm prawa określających zasady kompensacji (np. art. 
415 k.c.), a z drugiej strony, z uwagi na karnoprawny obowiązek naprawienia 

9 
 
szkody należy pamiętać, że poza funkcją kompensacyjną, pełni on przede 
wszystkim funkcję penalną. Jest on bowiem jednym ze środków karnych, 
orzekanym jako konsekwencja popełnionego przestępstwa, do którego odnoszą się 
odpowiednio dyrektywy wymiaru kary (art. 56 w zw. z art. 53 k.k.). Należy 
również wskazać, że w przeciwieństwie do rozpatrywania roszczeń zgłoszonych w 
pozwie przez pokrzywdzonego, w przypadku obowiązku naprawienia szkody jako 
środka karnego, nie stosuje się m.in. przepisów o przedawnieniu. Potwierdza to 
niewątpliwie penalny charakter tego środka, skoro jest on oderwany od jednej z 
podstawowych zasad prawa cywilnego, jakim jest przedawnienie roszczeń 
majątkowych podmiotów uprawnionych. Pośrednio penalny charakter  obowiązku 
naprawienia szkody potwierdza także art. 65 § 1 pkt 6 k.p.k., w myśl którego w 
przypadku złożenia wniosku o orzeczenie tego środka karnego, sąd karny odmawia 
przyjęcia powództwa cywilnego. To rozwiązanie wskazuje, że w postępowaniu 
karnym z obu środków prawnych prowadzących do kompensacji szkód 
wyrządzonych przestępstwem, prymat ma środek karny orzekany na podstawie 
przepisów prawa karnego materialnego (zob. A. Marek, T. Oczkowski, op. cit., s. 
692-695). Jakkolwiek wprowadzenie zasady, że orzeczenie obowiązku naprawienia 
szkody jest uważane za orzeczenie co do roszczeń majątkowych (art. 107 § 2 
k.p.k.), co niewątpliwie  wzmacniałoby funkcję kompensacyjną tego środka, to 
jednak pamiętać  należy, że kompensacja jest również jednym z celów kary i 
dlatego nie należy przeciwstawiać sobie funkcji penalnych i kompensacyjnych 
karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody (zob. Z. Gostyński, op. cit.,  s.45-
55). 
W obowiązującym kodeksie karnym wszystkie przepisy  przewidujące 
obowiązek naprawienia szkody, orzekany bądź to w charakterze środka karnego 
(art. 46 k.k.), bądź też jako warunku probacyjnego (art. 67 § 3 k.k.; art. 72 § 2 k.k.), 
mówią o naprawieniu szkody "w całości albo  w części". Dopuszczalność nałożenia 
karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody w części jest jedną z istotnych cech 

10 
 
odróżniających 
ten 
obowiązek 
od 
cywilnoprawnego 
obowiązku 
odszkodowawczego, co do którego obowiązuje zasada pełnego odszkodowania. 
Odmienne od zasad obowiązujących w prawie cywilnym unormowanie kwestii 
zakresu prawnokarnego obowiązku naprawienia szkody wynika z tego, że pełni on 
odmienne funkcje w porównaniu z funkcjami odszkodowania przysługującego na 
podstawie prawa cywilnego. Przy nakładaniu obowiązku naprawienia szkody, sąd 
winien się kierować przede wszystkim dyrektywami celowej polityki karnej. To 
oczywiście, samo w sobie, nie pozbawia znaczenia przepisów prawa cywilnego, 
które należy posiłkowo stosować m.in. przy ustalaniu zakresu obowiązku 
naprawienia szkody, ale przy jego nakładaniu sąd karny musi przede wszystkim 
uwzględniać te okoliczności, które wiążą się z kryminalno-politycznymi funkcjami 
tego środka (Z. Gostyński, op. cit., s. 179-180). 
Jeżeli natomiast chodzi o to, które z zasad prawa cywilnego, odnoszących się 
do odszkodowania, mogą być przydatne w określaniu zakresu obowiązku 
naprawienia szkody, orzekanego na podstawie przepisów prawa karnego, to  w 
pierwszej kolejności należy stwierdzić, że niewątpliwie przepisy kodeksu 
cywilnego mają w tym zakresie zastosowanie, o ile przepisy prawa karnego nie 
zawierają odrębnego unormowania oraz gdy ich stosowanie nie pozostaje w 
sprzeczności z naturą karanoprawnego obowiązku naprawienia szkody. Ponieważ 
przepisy prawa karnego nie zawierają postanowień dotyczących ustalania zakresu 
obowiązku naprawienia szkody, to z pewnością należy posiłkowo odwołać się do 
przepisu art. 361 § 2 k.c., z którego wynika zasada pełnego odszkodowania. Tak 
więc ustalenie szkody (jej rozmiarów) według reguły określonej w art. 361 § 2 k.c. 
powinno stanowić punkt wyjścia nakładania przez sąd karny obowiązku 
naprawienia szkody zarówno w charakterze środka karnego, jak i warunku 
probacyjnego. W konsekwencji należy przyjąć, że regułą jest zobowiązanie do 
naprawienia szkody w całości, zaś odstępstwa od tej reguły muszą być 
podyktowane jedynie bardzo ważnymi względami (Z. Gostyński, op. cit., s. 180-

11 
 
181). Z tego też względu, w omawianym zakresie, na aprobatę zasługuje pogląd, że 
jeżeli pokrzywdzony nie wytoczył powództwa cywilnego, to we wszystkich 
wypadkach, gdy przestępstwo spowodowało szkodę materialną, a nałożenie 
obowiązku jej naprawienia w całości lub części jest nawet fakultatywne, sąd 
powinien z urzędu, rozważając to zagadnienie, mieć na względzie podstawową 
zasadę odpowiedzialności majątkowej za czyny niedozwolone: "kto z winy swojej 
wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia" (art. 415 k.c.). 
Zarówno ze względu na tę zasadę, jak i ze względu na znaczenie wychowawcze 
tego środka, należy traktować nałożenie na sprawcę obowiązku naprawienia 
szkody jako regułę. Rozstrzygając zaś o tym, czy zobowiązać sprawcę do 
naprawienia wyrządzonej, a dotychczas nie naprawionej szkody w całości czy też 
w części, przyjąć należy, że odstępowanie od zobowiązania do naprawienia szkody 
w całości może występować wtedy, gdy ujawniony w sprawie materiał dowodowy 
nie pozwala na ustalenie tej szkody w całej wysokości, gdy szkoda została 
uprzednio w części już naprawiona albo gdy naprawienie szkody w całości byłoby 
nierealne lub też gdy zachowanie się pokrzywdzonego przed popełnieniem 
przestępstwa czy w czasie popełnienia przestępstwa nie uzasadnia naprawienia mu 
szkody w całości, albo wreszcie gdy sam pokrzywdzony przyczynił się do 
powstania szkody" (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1976 r., 
VI KZP 11/75, OSNKW 1977/1/1). To ostatnie zastrzeżenie nie odwołuje się 
wprost do treści art. 362 k.c., którego unormowanie jest w sposób najściślejszy 
powiązane z obowiązującą w prawie cywilnym zasadą pełnego odszkodowania i 
trudno się temu dziwić, albowiem nie wydaje się zasadne, aby sąd karny miał być 
w swoim orzekaniu w zakresie obowiązku naprawienia szkody, krępowany 
postanowieniami tegoż przepisu. Odrzucenie związania sądu karnego normą art. 
362 k.c. daje podstawę  do ograniczenia odszkodowania także w innych wypadkach 
(poza przypadkiem przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody lub jej 
rozmiarów), w których byłoby to uzasadnione z przyczyn leżących po stronie 

12 
 
pokrzywdzonego, a ponadto zwalnia sąd karny od oceny stopnia winy (rozumianej 
jako 
podstawa 
odpowiedzialności 
cywilnej) 
obu 
stron, 
tj. 
sprawcy 
i 
pokrzywdzonego (Z. Gostyński, op. cit., s. 183-184). 
Jeżeli natomiast chodzi o przepis art. 440 k.c. oraz zagadnienie badania 
sytuacji materialnej sprawcy i pokrzywdzonego, to dyrektywa dotycząca 
miarkowania odszkodowania zawarta w tym przepisie nie nadaje się do 
przeniesienia na grunt prawa karnego, albowiem odwoływanie się przez sąd karny 
do zasad współżycia społecznego  nie jest konieczne, a stan majątkowy sprawcy i 
pokrzywdzonego powinien być uwzględniony w związku z oceną in concreto 
zadań profilaktyczno-wychowawczych nakładanego obowiązku naprawienia 
szkody. Skoro bowiem  zadaniem nałożenia obowiązku jest również osiągnięcie 
określonych celów wychowawczych, to bez wątpienia mogą one zostać osiągnięte 
jedynie wówczas, gdy wykonanie tego obowiązku jest realne (zob. Z. Gostyński, 
op. cit., s. 185-187). Nie można również pominąć tego, że przecież nałożenie 
karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody, różni się w sposób istotny od 
zasądzenia powództwa cywilnego. 
Równocześnie nie sposób jednak zaprzeczyć - i trzeba mieć to na uwadze -  
że środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody ma jednak pewne 
związki z prawem cywilnym, natomiast sam przepis art. 46 k.k. nie zawiera 
wskazania w jakim zakresie konieczne jest odniesienie się do zasad prawa 
cywilnego związanych z odpowiedzialnością odszkodowawczą (pojęcie szkody i 
sposobu jej naprawienia - art. 363 k.c.; miarkowanie odszkodowania - art. 362 k.c. i 
art. 440 k.c. oraz solidarna odpowiedzialność osób współdziałających za szkody 
wyrządzone przestępstwem - art. 441§ 1 k.c.). Stąd też w doktrynie pojawiła się 
rozbieżność 
poglądów 
w 
zakresie 
możliwości 
miarkowania 
wartości 
odszkodowania w ramach tego środka karnego i określenia podstaw prawnych tego 
rodzaju działania. Według jednego z poglądów, zasady prawa cywilnego w tym 
zakresie (tj. art. 440 k.c. odwołujący się do tzw. zasad współżycia społecznego, 

13 
 
czyli korzystnej sytuacji majątkowej pokrzywdzonego i niekorzystnej sytuacji 
majątkowej sprawcy oraz art. 362 k.c. odwołujący się do przyczynienia się 
poszkodowanego do powstania szkody) mogą być wprost lub z pewnymi 
modyfikacjami stosowane przy orzekaniu tego środka karnego. Nie bez racji 
wskazuje się jednak również, że przepisy kodeksu cywilnego, pozwalające na 
redukcję wartości odszkodowania, nie mają jednak zastosowania w postępowaniu 
karnym przy orzekaniu środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody. 
Jest to bowiem środek karny, gdzie funkcje wychowawcze i zapobiegawcze wobec 
sprawcy mają znaczenie podstawowe, a sąd karny przy jego orzekaniu, winien brać 
pod uwagę tylko dyrektywy i inne okoliczności dotyczące czynu i sprawcy ujęte w 
art. 53 § 1 i 2 k.k. Jest to bowiem typowe tylko dla odpowiedzialności karnej, a 
odwoływanie się do regulacji prawa cywilnego winno mieć miejsce tylko wtedy, 
gdy kodeks karny nie zawiera żadnych regulacji w danej problematyce. Ewentualne 
ograniczenie wartości odszkodowania w ramach tego środka karnego, może być 
więc tylko konsekwencją oceny sądu, dokonanej na podstawie art. 53 § 1 i 2 w z. z 
art. 56 k.k.(zob. A. Marek, T. Oczkowski, op. cit., s. 717-718). O ile jednak według 
jednego z poglądów nie można również miarkować odszkodowania z uwagi na 
trudną sytuację materialną sprawcy (zob. tamże, s. 718), to jednak jeśli już chodzi o 
stosowanie art. 441 § 1 k.c., Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13.12.2000 r. (I KZP 
40/00, OSNKW 2001/1-2/2) przyjął, że w przypadku stosowania środka karnego z 
art. 39 pkt 5 k.k., przepis art. 441 § 1 k.c. ma wprost zastosowanie, co obliguje sąd 
do nałożenia obowiązku naprawienia szkody solidarnie na osoby współdziałające w 
popełnieniu przestępstwa. Powyższe nie wyłącza oczywiście indywidualnej 
odpowiedzialności każdego ze współdziałających za wyrządzone szkody. Przepis 
art. 441 § 2 k.c. stanowi bowiem, że  solidarna odpowiedzialność 
współdziałających nie oznacza ich odpowiedzialności w częściach równych, gdyż 
każdy z nich odpowiada tylko w takim zakresie, w jakim przyczynił się do 
powstania szkody. Innymi słowy, konieczność ustalenia znaczenia udziału każdego 

14 
 
ze współdziałających w wyrządzonej pokrzywdzonemu szkodzie, zostaje 
"przesunięta" na etap ewentualnych spraw regresowych między nimi, ale nie ma 
ona już znaczenia dla samego pokrzywdzonego, dla którego jest to sytuacja 
korzystna, albowiem  może on dochodzić obowiązku naprawienia szkody w całości 
od każdego ze współdziałających z osobna, wszystkich jednocześnie czy też tylko 
części z nich (zob. A. Marek, T. Oczkowski, op. cit., s. 719). W tym też nurcie 
plasują się orzeczenia, które wskazują, że obowiązek naprawienia szkody tkwi 
wprawdzie korzeniami w prawie cywilnym, jednakże stosowany jako środek karny, 
jest w swojej istocie sankcją penalną.  Prawnokarna istota tego obowiązku 
decyduje o tym, że jego stosowanie ma pozostawać przede wszystkim w zgodzie z 
zasadami prawa karnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 
2008 r., III KK 345/07, OSNKW 2008/6/49). Powyższe jednak nie oznacza, że 
przy orzekaniu środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody 
przewidzianego w art. 46 § 1 k.k. w ogóle nie należy  kierować się zasadami prawa 
cywilnego, dotyczącymi ustalenia wielkości szkody majątkowej lub doznanej 
krzywdy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 października 2000 
r., II AKa 133/00, KZS 2002/2/47). Nie sposób przecież pominąć i tego, że przepis 
art. 46 § 1 k.k. wskazuje, których przepisów prawa cywilnego sąd karny nie 
stosuje, orzekając środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody (tj. 
przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczeń oraz możliwości zasądzenia 
renty). Wydaje się więc zasadnym, że - a contrario - pozostałe przepisy prawa 
cywilnego sąd powinien zastosować (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie 
z dnia 18 marca 2010 r., II AKa 41/10, KZS 2011/5/63). Poza sporem jest przy 
tym, że szkodą, do naprawienia której sąd zobowiązuje sprawcę, jest równowartość 
rzeczywistej szkody wynikłej bezpośrednio z przestępstwa i nie jest dopuszczalne 
uwzględnianie przy ustalaniu jej wysokości tych składników i elementów szkody, 
które wynikły z następstw czynu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 
2002 r., II KKN 385/01, LEX nr 53028). 

15 
 
Wobec powyższego, na użytek powyższych rozważań, należy wskazać 
również i na pewne przepisy prawa cywilnego. Zgodnie z przepisem art. 361 § 1 
k.c. "zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne 
następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła". W tym zakresie 
wystarczy choćby odwołać się do jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego (wyrok z 
dnia 20 października 2011 r., III CSK 351/10, LEX nr 1103011), w którym Sąd ten 
stwierdził: 
"ustawodawca, 
wprowadzając 
w 
tym 
przepisie 
ograniczenie 
odpowiedzialności zobowiązanego do naprawienia szkody tylko do normalnych 
(typowych, występujących zazwyczaj) następstw działań lub zaniechań, z których 
szkoda wynikła, nie zdefiniował pojęcia związku przyczynowego w rozumieniu 
prawnym. W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcia tego 
nie należy rozumieć odmiennie od istniejącego w rzeczywistości. Z tego względu 
istnienie związku przyczynowego jako zjawiska obiektywnego determinowane jest 
okolicznościami konkretnej sprawy. Przyjmuje się, że określone następstwo ma 
charakter normalny wtedy, gdy w danym układzie stosunków, w zwyczajnym 
biegu spraw, konkretny skutek można uznać za zwykłe następstwo danego 
zdarzenia; typowym jest skutek występujący w zwykłym porządku rzeczy, taki, 
który na podstawie zasad doświadczenia życiowego można uznać za 
charakterystyczny dla danej przyczyny, jako jej normalny rezultat (zob. m.in. 
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 maja 2000 r., III CKN 810/98, niepubl. i z 
dnia 19 marca 2008 r., V CSK 491/07, niepubl.). Normalnymi następstwami 
zdarzenia, z którego wynikła szkoda, są następstwa, jakie tego rodzaju zdarzenie 
jest w ogóle w stanie wywołać i w zwyczajnym biegu rzeczy, a nie tylko na skutek 
szczególnego zbiegu okoliczności, z reguły je wywołuje (…). Sformułowanie 
"normalne następstwo" nie musi oznaczać skutku koniecznego (por. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK 135/05, niepubl.). Stwierdzenie 
wystąpienia związku przyczynowego wymaga w pierwszej kolejności zbadania - 
przy pomocy testu conditio sine qua non - czy pomiędzy określonymi elementami 

16 
 
sytuacji faktycznej w ogóle zachodzi jakakolwiek obiektywna zależność, tj. czy 
oceniany skutek stanowi obiektywne następstwo zdarzenia, które wskazano jako 
jego przyczynę. Negatywny wynik takiego testu eliminuje potrzebę poszukiwania 
występowania związku przyczynowego "adekwatnego" w rozumieniu art. 361 § 1 
k.c. Konieczność badania "normalności" związku przyczynowego, statuującej 
odpowiedzialność z art. 361 § 1 k.c., wchodzi bowiem w rachubę jedynie wtedy, 
gdy między określonymi zjawiskami w ogóle istnieje obiektywny związek 
przyczynowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 
826/00, niepubl.). Te same zasady mają zastosowanie przy badaniu tzw. 
pośredniego związku przyczynowego, gdyż w sytuacji, gdy pewne zdarzenie 
stworzyło warunki powstania innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie stało się 
bezpośrednią przyczyną szkody, odpowiedzialność cywilną może determinować 
tylko taki związek wieloczłonowy, w którym pomiędzy poszczególnymi ogniwami 
zachodzi wskazana wyżej zależność przyczynowa i każde ogniwo tego związku z 
osobna podlega ocenie z punktu widzenia kauzalności (zob. orzeczenia Sądu 
Najwyższego: z dnia 10 grudnia 1952 r., C 584/52, PiP 1953 nr 8-9, s. 366 oraz z 
dnia 21 czerwca 1960 r., 1 CR 592/59, OSN 1962, nr III, poz. 84)". Ogólnie zatem 
rzecz ujmując, można powiedzieć, że  następstwo ma charakter normalny wtedy, 
gdy w danym układzie stosunków, w zwyczajnym biegu spraw określony skutek 
można uznać za zwykłe następstwo danego zdarzenia: typowym jest skutek 
występujący w zwykłym porządku rzeczy, jako jej normalny rezultat (zob. wyrok 
Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2010 r. III CSK 229/09,  LEX nr 602264, M. Pr. 
Bank. 2012/2/12-16). Z kolei zachowanie poszkodowanego musi stanowić 
adekwatną współprzyczynę powstania szkody lub jej zwiększenia - bez ustalenia 
takiego przyczynienia nie może być mowy o zmniejszeniu obowiązku naprawienia 
szkody (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia  23 lutego 1968 r., II CR 28/68, 
LEX nr 6291;  z dnia 20 czerwca 1972 r., II PR 164/72, LEX nr 7098; uchwała 
składu 7 sędziów SN z dnia 20 września 1975 r., III CZP 8/75, OSNCP 1976, nr 7-

17 
 
8, poz. 151;  z dnia 3 lipca 2008 r., IV CSK 127/08, M. Praw. 2009, nr 19, s. 1065;  
z dnia 29 października 2008 r., IV CSK 228/08, Biul. SN 2009, nr 1, s. 12, M. 
Praw. 2009, nr 19, s. 1060;  z dnia 8 lipca 2009 r., I PK 37/09, LEX nr 523542). 
Z kolei w myśl przepisu art. 362 k.c., jeżeli poszkodowany przyczynił się do 
powstania 
lub 
zwiększenia 
szkody, 
obowiązek 
jej 
naprawienia 
ulega 
odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia 
winy obu stron. Przyczynienie się zaś  do szkody występuje, gdy w wyniku badania 
stanu faktycznego sprawy dojść trzeba do wniosku, że bez udziału 
poszkodowanego szkoda hipotetycznie nie powstałaby lub nie przybrałaby 
rozmiarów, które ostatecznie w rzeczywistości osiągnęła (zob. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 7 maja 2010 r. III CSK 229/09,  LEX nr 602264, M. Pr. Bank. 
2012/2/12-16).  Poszkodowany  przyczynia się do powstania szkody gdy jego 
zachowanie współistnieje od początku z przyczyną, za którą odpowiada dłużnik 
(szkoda w ogóle by nie powstała, gdyby nie zachowanie poszkodowanego); do 
zwiększenia szkody przyczynia się natomiast poszkodowany wówczas, gdy 
ponosząc już uszczerbek, za który odpowiada dłużnik, podejmuje działania lub 
zaniechania, wpływające na wielkość szkody w ten sposób, że ich brak byłby 
równoznaczny z mniejszym rozmiarem uszczerbku niż ten, jakiego doznał. W tym 
ostatnim przypadku chodzi o sytuacje, gdy: rozmiar szkody byłby mniejszy, gdyby 
nie zachowanie poszkodowanego; po powstaniu szkody zwiększa się jej rozmiar 
wskutek zachowania poszkodowanego; rozmiar szkody może być zmniejszony, a 
nawet usunięty, lecz poszkodowany uniemożliwia to swoim zachowaniem, np.  
odmawiając poddania się zabiegowi lekarskiemu, zaniedbuje zalecone leczenie, 
etc. (zob. A. Olejniczak, w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, T. III, 
Zobowiązania. Część ogólna, LEX- Warszawa 2010, s. 93-95, A. Rzetecka-Gil, 
Kodeks cywilny. Komentarz. zobowiązania - część ogólna, LEX/el., 2011, 
komentarz do art. 362, tezy 25-26). 

18 
 
Tak więc przyczynienie się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia 
szkody ma miejsce wówczas, gdy szkoda jest skutkiem nie tylko zdarzenia, z 
którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy innego podmiotu, ale także 
zachowania się samego poszkodowanego. Zachowanie się poszkodowanego jest 
więc w konstrukcji przyczynienia traktowane jako przyczyna konkurencyjna do 
przyczyny przypisanej osobie odpowiedzialnej. Art. 362 k.c. ma zastosowanie 
zarówno do odpowiedzialności kontraktowej, jak i deliktowej (a więc może być to 
odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania - ex 
contractu, odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych - ex delictu oraz 
odpowiedzialność ex lege), a więc  przyczynienie się poszkodowanego do 
powstania lub powiększenia szkody jest okolicznością wpływającą na wysokość 
odszkodowania bez względu na zasadę, na której opiera się odpowiedzialność 
sprawcy (zob. P. Sobolewski, w: K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 
wyd. IV, Legalis -2012, komentarz do art. 362; A. Rzetecka-Gil, op. cit., teza 16; 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1999 r., I CKN 1012/97, OSP 
2001/1/2). Jest bowiem niewątpliwie rzeczą ze wszech miar sprawiedliwą, aby 
dłużnik nie ponosił  ciężaru kompensowania szkody w zakresie, w jakim 
spowodowanie uszczerbku przypisać można wierzycielowi (zob. A. Olejniczak, op. 
cit., s. 93). 
W piśmiennictwie i orzecznictwie prezentowane są cztery warianty  
wykładni 
art. 
362 
k.c. 
(koncepcja 
kauzalna; 
koncepcja 
obiektywnej 
nieprawidłowości 
zachowania 
poszkodowanego; 
koncepcja 
zawinionego 
przyczynienia poszkodowanego oraz koncepcja zgodnie z którą zasada 
odpowiedzialności sprawcy rozstrzyga, jakie zachowanie poszkodowanego można 
uznać za przyczynienie się do powstania lub powiększenia szkody (w przypadku 
odpowiedzialności sprawcy na zasadzie winy, tylko zachowanie poszkodowanego 
noszące znamiona winy uzasadnia zmniejszenie odszkodowania - podobnie sprawa 
przedstawia się w przypadku odpowiedzialności sprawcy na zasadzie ryzyka lub 

19 
 
słuszności albo na zasadzie bezprawności). Zwolennicy wszystkich wskazanych 
koncepcji zgadzają się jednak, że warunkiem koniecznym uznania zachowania 
poszkodowanego za podstawę obniżenia odszkodowania jest istnienie normalnego, 
adekwatnego związku przyczynowego między tym zachowaniem, a powstaniem 
lub powiększeniem szkody. Nie jest wystarczające stwierdzenie, że pomiędzy 
zachowaniem poszkodowanego, a szkodą istnieje relacja w postaci conditio sine 
qua non (zob. P. Sobolewski, op. cit., teza II.2). Innymi słowy,  szkoda nie jest 
normalnym następstwem zachowań poszkodowanego, które stanowią jedynie i 
wyłącznie warunek zaistnienia (powstania)  szkody.  Aby więc zachowanie 
poszkodowanego mogło być podniesione do rangi zdarzenia uzasadniającego 
zmniejszenie należnego odszkodowania, musi stanowić samodzielny (zewnętrzny) 
względem przyczyny głównej czynnik przyczynowy, a nie tylko jej rezultat (zob. 
Z. Banaszczyk, w: K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, T. I, Komentarz do 
art. 1-449, wyd. IV, Wyd. C. H. Beck - Warszawa 2005, s. 909; A. Olejniczak, op. 
cit., teza 2).  
Słusznie zatem w orzecznictwie i doktrynie akcentuje się, że  nie można 
uznać, aby przekroczenie jezdni w sposób i w miejscu dozwolonym mogło być 
uznane za przyczynienie się do powstania szkody i zachowanie uzasadniające 
obniżenie należnego odszkodowania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 
maja 2000 r., I CKN 1326/99, LEX nr 532100), albo też, aby przebywanie 
poszkodowanego w miejscu, gdzie nastąpił czyn niedozwolony, stanowić mogło 
przyczynienie się do powstania szkody. Również sama świadomość możliwości 
wystąpienia czynnika szkodzącego nie jest wystarczająca dla uznania, że 
zachowanie poszkodowanego stanowiło przyczynienie się do powstania szkody 
(zob. P. Sobolewski, op. cit., tezy 4 i 7). Podobnie, nie uzasadnia przyjęcia, że 
poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, sama hipotetyczna 
niemożliwość wykluczenia, że gdyby poszkodowany był trzeźwy, to jego reakcja 
byłaby odpowiednio szybsza i mogłoby nie dojść do wypadku (zob. wyrok Sądu 

20 
 
Najwyższego z dnia 27 listopada 1974 r., II CR 647/74, OSP 1976/1/6 - 
"okoliczność, że pieszy był w stanie nietrzeźwym w chwili najechania go przez 
samochód, nie stanowi samo przez się podstawy do przyjęcia, że pieszy ten 
przyczynił się do zaistnienia wypadku i szkody, a tym samym do zmniejszenia 
należnego mu odszkodowania. Zastosowanie art. 362 k.c. może wchodzić w grę 
tylko w razie ustalenia, iż nietrzeźwość miała wpływ na powstanie lub rozmiar 
szkody. Dla przyjęcia przyczynienia się pieszego do szkody nie wystarcza sama 
hipotetyczna niemożność wykluczenia, że gdyby pieszy był trzeźwy, to jego 
reakcja byłaby odpowiednio szybsza i mogłoby nie dojść do wypadku" (zob. Z. 
Banaszczyk, op. cit., s. 909). 
W piśmiennictwie dyskusyjne jest, czy zmniejszenie odszkodowania w 
przypadku stwierdzenia przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody 
jest obligatoryjne, czy też fakultatywne (zob. P. Sobolewski, op. cit., teza 8.), a 
więc,  czy ustalenie przyczynienia się poszkodowanego zobowiązuje sąd do 
stosownego obniżenia odszkodowania, czy też czyni tę operację jedynie możliwą. 
Gramatyczna bowiem  wykładnia przepisu art. 362 k.c. prowadzić mogłaby do 
wniosku, iż zawiera on bezwarunkowy nakaz zmniejszenia odszkodowania w 
każdym przypadku ustalenia przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub 
zwiększenia szkody. W tym zakresie, zarówno w  piśmiennictwie jak i 
orzecznictwie dominuje stanowisko, że w art. 362 k.c. ustawodawca wysłowił 
normę kompetencyjną, która umożliwia zmniejszenie odszkodowania, nie 
ustanawiając nakazu skorzystania z tej kompetencji w każdym przypadku 
przyczynienia się poszkodowanego do wyrządzenia szkody (zob. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2006 r., I UK 50/06, M.P.Pr. 2007/2/100; A. 
Olejniczak, op. cit., s.96 -  i powołana tam literatura). Należy zatem przyjąć, że 
samo przyczynienie się poszkodowanego jest - jako kategoria kauzalna - jedynie 
warunkiem miarkowania odszkodowania i nie prowadzi do niego niejako 
automatycznie, a jego konsekwencją jest jedynie powinność badania przez sąd 

21 
 
okoliczności decydujących o tym, czy zmniejszenie odszkodowania winno w ogóle 
nastąpić (zob. Z. Banaszczyk, op. cit., s. 911). Tak więc rozważenie wszystkich 
okoliczności sprawy jest powinnością sądu, a decyzja o obniżeniu odszkodowania 
jest jego uprawnieniem (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 
2008 r., IV CSK 228/08, Biul. SN 2009, nr 1, s. 12; A. Rzetecka-Gil, op. cit., tezy 
46-50). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 sierpnia 2006 r. (IV CSK 118/06, LEX  
nr 369169) stwierdził, że "przyczynienie się poszkodowanego jest jedynie 
warunkiem miarkowania odszkodowania, a jego konsekwencją jest jedynie 
powinność badania przez sąd okoliczności decydujących o tym, czy zmniejszenie 
odszkodowania powinno w ogóle nastąpić (…).  W nauce prawa wyraża się 
zapatrywanie, że art. 362 k.c. zawiera dyspozycję uprawniającą sąd do 
miarkowania odszkodowania oraz że samo przyczynienie się nie jest wyłączną 
przesłanką zmniejszenia odszkodowania. Miarkowanie jest, więc uprawnieniem 
sądu, a nie jego obowiązkiem, a kategoryczne brzmienie przepisu "ulega" odnieść 
należy do końcowego fragmentu art. 362, w którym jest mowa o przesłankach 
miarkowania odszkodowania. Podkreśla się też, że art. 362 k.c. jest wyrazem 
zasady sędziowskiego wymiaru odszkodowania, która w granicach w nim 
wyznaczonych daje sądowi możliwość uwzględnienia wszystkich okoliczności 
sprawy, także w płaszczyźnie niezastosowania odstępstwa od zasady pełnego 
odszkodowania. W takim ujęciu samo przyczynienie się poszkodowanego jest 
jedynie warunkiem miarkowania odszkodowania i nie prowadzi do niego 
automatycznie. Artykuł 362 k.c. traktuje wprawdzie przyczynienie się 
poszkodowanego, jako okoliczność ograniczającą odpowiedzialność sprawcy 
szkody, nie można jednak nie dostrzegać, że wyjątkowo - ze względu na 
okoliczności danego wypadku - zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody 
pomimo przyczynienia się poszkodowanego może pozostawać w sprzeczności z 
zasadami współżycia społecznego. W takich wypadkach trzeba uznać za 

22 
 
dopuszczalne postulowane w nauce prawa skorzystanie przez sąd z możliwości 
odstąpienia od zmniejszenia odszkodowania". 
Z powyższego wynika zatem w sposób jednoznaczny, że podstawą  
orzekania środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody są przepisy 
kodeksu karnego, a nie kodeksu cywilnego. Jednakże przepisy kodeksu cywilnego 
w tych kwestiach, których przepisy prawa karnego wprost nie uregulowały, należy 
stosować posiłkowo, co oznacza m.in., że wysokość odszkodowania nie może 
przekraczać wysokości szkody; nie można zasądzić odszkodowania w całości, gdy 
szkoda została w części już naprawiona, etc. (zob. W. Zalewski, w: M. 
Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Środki karne, T.II, 
wyd. C. H. Beck 2010, s. 196). Przepis art. 46 § 1 k.k. samodzielnie upoważnia sąd 
do nałożenia na skazanego obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem 
szkody w całości albo w części i takiego miarkowania nie uzależnia do zaistnienia 
przesłanek, o których mowa w przepisach prawa cywilnego. Art. 362 k.c., 
stanowiący  podstawę ograniczenia odpowiedzialności odszkodowawczej w 
przypadku przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia 
szkody, nie zawiera kategorycznego nakazu zobowiązującego sąd do orzeczenia 
odszkodowania w części w przypadku zaistnienia sytuacji w nim opisanej. 
Niemniej jednak sąd karny orzekając o obowiązku naprawienia szkody, w 
przypadku ustalenia przyczynienia się poszkodowanego (pokrzywdzonego 
przestępstwem) do powstania lub zwiększenia rozmiarów szkody, winien tę 
okoliczność wszechstronnie rozważyć i mając na uwadze ten fakt oraz 
okoliczności, jakie zawsze należy ważyć przy orzekaniu tego środka karnego, wraz 
z celami, jakim on służy, zadecydować in concreto, czy nałożyć na skazanego 
obowiązek naprawienia szkody w całości, czy też tylko w części. Z przepisu art. 53 
§ 2 k.k., który stosowany jest odpowiednio do środków karnych (art. 56 k.k.), 
wynika wprost, że orzekając w tym przedmiocie sąd uwzględnia także "zachowanie 
się 
pokrzywdzonego". 
 
Skoro 
zaś 
warunkiem 
uznania 
zachowania 

23 
 
poszkodowanego (pokrzywdzonego przestępstwem) za postawę obniżenia 
odszkodowania jest istnienie normalnego, adekwatnego związku przyczynowego 
pomiędzy tym zachowaniem, a powstaniem lub powiększeniem szkody, to takim 
normalnym następstwem nie jest takie zachowanie, które stanowi jedynie i 
wyłącznie warunek zaistnienia szkody (conditio sine qua non). Nie sposób więc 
uznać, w przypadku odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu czynów 
niedozwolonych (ex delictu), że poszkodowany przyczynia się do powstania lub 
zwiększenia rozmiarów szkody już tylko z tego powodu, że np. posiadał przy sobie 
pieniądze, przebywał na dyskotece, przechodził wieczorową porą przez park, etc. 
Chociaż bowiem powszechnie wiadomo - a co niestety potwierdza doświadczenie 
dnia codziennego -   że w tego rodzaju sytuacjach można być m.in. okradzionym, 
napadniętym, zgwałconym, pobitym, to przecież wcale to jeszcze nie oznacza, że 
poszkodowany przyczynił się do popełnienia na jego osobie przestępstwa i 
powstania szkody. W przeciwnym razie musielibyśmy przyjąć, że idąc na 
dyskotekę przyczyniamy się do naszego pobicia, idąc przez park przyczyniamy się 
do naszego okradzenia, zgwałcenia, itp. i życie każdego z obywateli stałoby się 
wręcz udręką. Absurdalnie można byłoby nawet wywodzić, że np. ten, kto idąc 
samotnie przez park w stanie nietrzeźwym i do tego jeszcze wieczorową porą, na 
własne życzenia staje się pokrzywdzonym przestępstwem rozboju. Nie jest to 
bowiem normalne następstwo naszego zachowania, normalny jego skutek. To 
sprawca przestępstwa jest wyłącznie winny jego popełnienia i to wyłącznie jego 
działanie spowodowało powstanie określonej szkody. Nie można bowiem 
akceptować, wielokrotnie podnoszonych w obronie oskarżonych rzekomych 
argumentów o prowokacji i przyczynieniu się pokrzywdzonej w sprawie o gwałt, 
która bądź to miała za "krótka spódnicę, bądź to za duży dekolt". Nie jest też 
przyczynieniem to, że witryna sklepu jubilera nie była dodatkowa zabezpieczona 
metalową kratą, alarmem i ochroną wyspecjalizowanej agencji. Za przyczynienie 
nie sposób również uznać, że ktoś nadużył okazanego jemu zaufania, czyjejś 

24 
 
łatwowierności czy wręcz nawet naiwności. Podane wyżej przykłady niewątpliwie 
czyniły sprawcy dokonanie przestępstwa łatwiejszym, ale nie oznacza to 
jednocześnie, że pokrzywdzony przestępstwem przyczynił się do jego popełnienia i 
tym samym do powstania lub zwiększenia rozmiarów szkody. Za rzecz nie tylko 
pożądaną, ale wręcz za normalną i oczywistą należy uznać takie relacje, w których 
ludzie wzajemnie siebie nie okradają, oszukują, napadają, biją, gwałcą, itd., a 
jednocześnie wzajemnie sobie ufają, pomagają i okazują życzliwość. Kto nie 
spełnia tych podstawowych wymogów życia we współczesnym  społeczeństwie, 
ten powinien ponieść wszelkie konsekwencje swojego przestępczego zachowania, 
w tym obowiązku naprawienia szkody, a nie liczyć na  pośrednie obciążenie 
skutkami takiego przestępczego zachowania samych pokrzywdzonych. 
Są niewątpliwie sytuacje, gdy taki związek przyczynowy istnieje i może 
uzasadniać miarkowanie odszkodowania  - przykładowo, gdy pokrzywdzony 
utrudnia lub uniemożliwia gaszenie podpalonego jego mienia, gdy pokrzywdzony 
w wypadku komunikacyjnym przyczynił się do jego zaistnienia, gdy 
pokrzywdzony kontynuuje jazdę uszkodzonym w wyniku przestępstwa swoim 
samochodem powiększając rozmiar jego zniszczenia, itp. Są to jednak przykłady na 
tyle oczywiste, że nie wymagają dalszych wywodów.  
Sąd Najwyższy obciążył ponadto skazaną stosownymi kosztami procesu w 
postępowaniu kasacyjnym, nie znajdując dostatecznych podstaw do jej zwolnienia 
od ich ponoszenia.