IV KK 333/22

SN
IV KK 333/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 stycznia 2025 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jerzy Grubba (przewodniczący)
‎
SSN Kazimierz Klugiewicz
‎
SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)
Protokolant Agnieszka Niewiadomska
w sprawie
A. R.
‎
osoby lustrowanej w przedmiocie stwierdzenia zgodności
z prawdą oświadczenia lustracyjnego
przy udziale prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie
Jacka Czarneckiego
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
‎
w dniu 8 stycznia 2025 r.,
‎
kasacji wniesionej przez obrońcę osoby lustrowanej
‎
od orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Katowicach
‎
z dnia 2 lutego 2022 r., sygn. akt II AKa 596/21,
‎
utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Katowicach
‎
z dnia 16 listopada 2021 r., sygn. akt XVI K 140/21/L
,
1. uchyla zaskarżone orzeczenie i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym;
2. nakazuje zwrot opłaty kasacyjnej.
[J.J.]
Kazimierz Klugiewicz                     Jerzy Grubba                         Włodzimierz Wróbel
UZASADNIENIE
Orzeczeniem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 16 listopada 2021 r. (sygn. akt XVI K 140/21/L)
1) stwierdzono, że A. R. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne z dnia 7 maja 2013 r., o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944- 1990 oraz treści tych dokumentów;
2)    orzeczono   wobec   A. R. utratę   prawa wybieralności     w     wyborach     do     Sejmu,   Senatu     i     Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach powszechnych organu i członka organu jednostki  samorządu  terytorialnego  oraz  organu  jednostki  pomocniczej jednostki   samorządu    terytorialnego,    której    obowiązek    utworzenia wynika z ustawy, na okres 4 lat,
3)   orzeczono  wobec  A. R. zakaz  pełnienia funkcji publicznej, o której mowa w art. 4 pkt od 2 do 57 i 61 ustawy z    dnia    18  października    2006    r.    o    ujawnianiu    informacji o  dokumentach  organów  bezpieczeństwa  państwa  z  lat  1944-1990  oraz treści tych dokumentów, na okres 4 lat;
Orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 2 lutego 2022 r. (sygn. akt  AKa 596/21) utrzymano orzeczenie Sądu I instancji w mocy.
Od powyższego orzeczenia kasację wniósł obrońca lustrowanego, zarzucając rozstrzygnięciu:
„1/  wystąpienie  uchybienia  określonego  w  art.  439  §  1  pkt  2)  k.p.k. z uwagi na to, że Sąd Okręgowy w Katowicach II Wydział Karny w dniu 15 listopada 2021r.  oraz  w  dniu  16  listopada  2021r.  orzekał  w  składzie  wyznaczonym  z naruszeniem  zasady  niezmienności  składu  wynikającej  z  art.  47b  §  1  i  2  ustawy  o ustroju sądów powszechnych w zw. z art. 17 ustawy lustracyjnej, w  którym  zasiadała  osoba,  niemogąca  w  sposób  czynny,  samodzielny  i niezawisły  orzekać  w  przedmiotowej  sprawie;
2/  wystąpienie  uchybienia  określonego  w  art.  439  §  1  pkt  2)  k.p.k., z uwagi na to, że Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w dniu 21 stycznia 2022r.,   orzekał   w   składzie   wyznaczonym   z   naruszeniem   zasady   niezmienności składu wynikającej z art. 47b § 1 i 2 ustawy o ustroju sądów powszechnych w zw. z art.   17   ustawy   lustracyjnej,   w   którym   zasiadały   osoby,   niemogące   w   sposób czynny,  samodzielny  i  niezawisły  orzekać  w  przedmiotowej  sprawie;
3/  wystąpienie  uchybienia  określonego  w  art.  439  §  1  pkt  9)  k.p.k. na  skutek  naruszenia  przepisu  prawa  procesowego,  mianowicie  art.  17  §  1  pkt  8  i 11  k.p.k.  poprzez  wszczęcie  i  przeprowadzenie  postępowania  lustracyjnego zakończonego  wydaniem  zaskarżonego  orzeczenia,  pomimo  iż  osoba  lustrowana  nie podlegała orzecznictwu polskich sądów karnych, albowiem  od  dnia  1  października  2018r.  -  wobec  zmiany  ustawy  art.  4 pkt   18   ustawy   z  18   października   2006r.   o   ujawnianiu  informacji   o  dokumentach organów   bezpieczeństwa   państwa   z   lat   1944   -1990   oraz   treści   tych   dokumentów dokonanej  art.  104  ustawy  Przepisy  Wprowadzające  Ustawę  -  Prawo  o  Szkolnictwie Wyższym i Nauce z dnia 3 lipca 2018r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 1669) - lustracją nie są objęci członkowie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów, albowiem  członków  tej  instytucji  wyłączono  z  grona  osób  pełniących funkcje  publiczne,  które  mają  obowiązek  złożenia  oświadczenia  lustracyjnego,  a  tym samym wyłączono je spod zakresu obowiązywania ustawy lustracyjnej, zaś   organ   ten   zlikwidowano   na   podstawie   art.   189   ust.   4   rzeczonej ustawy, zgodnie z którym: z dniem 31 grudnia 2020 r. znosi się Centralną Komisję do Spraw Stopni i Tytułów, co  sprawia,  ze  prowadzenie  postępowania  lustracyjnego  wobec  osoby  nie wymienionej  w  ustawie  lustracyjnej  godzi  wprost  w  prawa  i  wolności  obywatelskie A. R. gwarantowane w art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 32 Konstytucji RP w zw. z art. 2 Konstytucji RP   oraz   stoją   w   sprzeczności   z   brzmieniem   ustawy   lustracyjnej   ukształtowanej wyrokiem z dnia 11 maja 2007r. Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 2/07;
4/  naruszenie  przepisów  prawa  procesowego  art.  433  §  2  k.p.k.  w  zw.  z  art.  457  §  3  k.p.k.  w  zw.  z  art.  440  k.p.k.  poprzez  niewykonanie  obowiązków wynikających   z   powyższych   przepisów   poprzez   zaniechanie   rzetelnego   rozważenia zarzutów  sformułowanych  w  apelacji  obrońcy  lustrowanego  z  dnia  08  grudnia  2021 r. i    w    skutek    ich    powierzchownej    oceny    nieopartej    na    rzetelnym    rozważeniu zgromadzonego   w   sprawie   materiału   dowodowego,   a   w   rezultacie   zaakceptowanie błędów  w  ustaleniach  faktycznych,  wydanie  orzeczenia  w  sytuacji  wadliwej  obsady Sądu,  jak  również  zaakceptowanie  błędnej  oceny  materiału  dowodowego,  w  tym  w szczególności:
-      zaakceptowanie    dowolnego    ustalenia    Sądu    a    quo,    iż    A. R.   „co  najmniej  godził  się  na  występowanie  w  roli  tajnego informatora."  w  sytuacji  gdy  nie  wskazuje  na  to  żaden  dowód  przeprowadzony  na rozprawie  głównej,  w  szczególności  Prokurator  OBL  IPN  nie  przedłożył  żadnego dokumentu  mogącego  wskazywać,  że  lustrowany  zadeklarował  zamiar  współpracy  z organem bezpieczeństwa PRL;
-  zaakceptowanie  dowolnego  ustalenia  Sądu  a  quo,  że  współpraca lustrowanego  miała  charakter  tajny,  choć  z  żadnego  dowodu  przeprowadzonego  w niniejszej  sprawie  nie  wynika,  aby  A. R. zobowiązał  się  do utrzymywania  kontaktów  z  funkcjonariuszami  SB  w  tajemnicy,  zwłaszcza,  ze kontakty  te  miały  charakter  służbowy,  albowiem  odbywały  się  wyłącznie  w  miejscu pracy lustrowanego, za wiedzą jego współpracowników oraz zgodą jego przełożonego;
- zaakceptowanie  powierzchownej  i  dowolnej  oceny  dokumentów archiwalnych  wytworzonych  przez  Służbę  Bezpieczeństwa,  sprowadzającej  się wyłącznie  do  stwierdzenia,  że  Sąd  meriti  uznaje  je  za  wiarygodne,  albowiem: „sporządzone zostały przez uprawnione do tego podmioty, w granicach ich kompetencji oraz  w  prawem  przewidzianej  formie”,  choć  dokumenty  te  zawierają ewidentne  poświadczenia  nieprawdy;
- zaakceptowanie powierzchownej i dowolnej oceny zeznań świadka W. T.,  który  w  toku  swoich  zeznań  wskazał  na  fikcyjność  zapisów  w  ewidencji operacyjnej  SB  oraz  nieprawdziwość  wytwarzanych  notatek  służbowych  (choć  miał być  oficerem  prowadzącym  TW  o  ps.  „X..”,  nigdy  nie  spotkał  lustrowanego  przed rozprawą  główną  -  k.  1068;  choć  w  świetle  dokumentów  miał  wręczyć  lustrowanemu kwiaty  i  odebrać  od  niego  pokwitowanie,  to  takie  zdarzenie  nie  miało  miejsca,  a poświadczenie  nieprawdy  miało  odbyć  się  na  polecenie  przełożonego  -  k.  1068v),  jak również  dokonania  fikcyjnych  pozyskań  celem  realizacji  przyjętych  założeń („zdarzały  się  sytuację,  że  teczki  i  pseudonimy  były  tworzone  bez  wiedzy  osób zainteresowanych.  Przyczyny  tego  były  dwie,  tj.  chęć  wykazania  się  w  pracy  i  awans oraz system rozliczania wydziału z pracy” - k. 1068v);
- zaakceptowanie pominięcia przez Sąd a quo, zeznań J.B., który -  jako   oficer   „prowadzący”   lustrowanego,   miał   nie   utrzymywać   z   nim   żadnych konfidencjonalnych kontaktów;
-  zaakceptowanie dowolnego ustalenia Sądu a quo, iż współpraca była dobrowolna,  chociaż  żadnych  przeprowadzony  w  sprawie  dowód  nie  wskazuję,  że A. R. przyjął  na  siebie  obowiązek  tajnej  i  świadomej współpracy,  zaś  konieczności  znoszenia  indagowania  ze  strony  Służby Bezpieczeństwa  związanej  z  zajmowanym  przez  lustrowanego  stanowiskiem służbowym  nie  sposób  utożsamiać  ze  zgodą  na  niejawną  współpracę  z  organami bezpieczeństwa PRL;
- zaakceptowania  faktu  rozstrzygania  przez  Sąd  a  quo  wszelkich  wątpliwości   w   sprawie,   których   z   racji   na   stan   materiału   dowodowego   powinny wystąpić, na niekorzyść lustrowanego;
- zaakceptowanie przez Sąd a quo wadliwej oceny materiału dowodowego
opartej  na  powierzchownej  i  niepełnej  jego  analizie,  z  pominięciem  istotnych okoliczności  z  niego  wynikających,  które  Sąd  ten  powinien  wziąć  pod  uwagę  i uwzględnić w toku ustalania stanu faktycznego sprawy i wyrokowania;
5/   naruszenie   art.   3a   ust.   2   ustawy   lustracyjnej   i   zaniechanie przeanalizowania  materiałów  niniejszej  sprawy,  w  tym  przede  wszystkim  szczerych wyjaśnień  A. R. przez  pryzmat  przepisów  prawa obowiązujących w latach 1983 - 1990, a w szczególności:
- art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983r o urzędzie Ministra Spraw  Wewnętrznych  i  zakresie  działania  podległych  mu  organów,  który stanowił,  iż:  funkcjonariusze  Służby  Bezpieczeństwa  i  Milicji  Obywatelskiej  w  celu rozpoznawania,  zapobiegania  i  wykrywania  przestępstw  i  wykroczeń  oraz  innych działań  godzących  w  bezpieczeństwo  państwa  lub  porządek  publiczny  wykonują czynności:  operacyjno-rozpoznawcze,  dochodzeniowo-śledcze  i  administracyjno-prawne;
- art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r o urzędzie Ministra Spraw  Wewnętrznych  i  zakresie  działania  podległych  mu  organów,  iż: uprawnienia  procesowe  funkcjonariuszy  Milicji  Obywatelskiej  wynikające  z  przepisów Kodeksu  postępowania  karnego  (...)  przysługują  również  funkcjonariuszom  Służby Bezpieczeństwa;
- art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983r. o urzędzie Ministra Spraw  Wewnętrznych  i  zakresie  działania  podległych  mu  organów,  iż: funkcjonariusze  Służby  Bezpieczeństwa  i  Milicji  Obywatelskiej  wykonując  czynności  o których  mowa  w  art.  6  mają  w  szczególności  prawo  (...)  zwracania  się  w  nagłych wypadkach do każdego obywatela o udzielanie doraźnej pomocy;
-  art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983r. o urzędzie Ministra Spraw  Wewnętrznych  i  zakresie  działania  podległych  mu  organów,  iż:  państwowe jednostki    organizacyjne    udzielają    w    zakresie    swego    działania    pomocy    Służbie Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w wykonywaniu ich zadań;
- art.  189  k.p.k.  z  1969 r.  zgodnie  z  którym:  przedmioty  mogące stanowić  dowód  w  sprawie  należy  wydać  na  żądanie  sądu  lub  prokuratora,  a  w wypadkach niecierpiących zwłoki także na żądanie Milicji Obywatelskiej, które   to   przepisy  wskazują,   że   w   przedmiotowym   okresie   Służba Bezpieczeństwa    była    jawnym  organem    ochrony    porządku    prawnego,    zaś kierownicy  państwowych  jednostek  organizacyjnych  (jakimi  podówczas  były  również Uniwersytety i wchodzące w ich skład Wydziały i Instytuty) mieli ustawowy obowiązek znoszenia  kontaktów    ze    strony    funkcjonariuszy    Służby    Bezpieczeństwa    oraz udzielania  na  ich  żądanie  jawnej  pomocy,  czego  nijak  nie  sposób  uznać  za  tajną  i świadomą współpracy przy operacyjnym zdobywaniu informacji;
ewentualnie w wypadku uznania powyższych zarzutów za bezzasadne
6/  naruszenie  art.  30  k.k.  poprzez jego  niezastosowanie  i  uznanie,  że  A. R. w  sposób  w  pełni świadomy  zataił  fakt  współpracy  z  organami  bezpieczeństwa,  o  której  mowa  w  art.  3a ustawy lustracyjnej, podczas  gdy  w  realiach  niniejszej  sprawy  w  pełni  usprawiedliwione  było przekonanie  A. R. ,  że  jego  kontakty  z  funkcjonariuszami  SB nie   miały   charakteru   kontaktów   niejawnych   o   charakterze   operacyjnym.”
Skarżący wniósł  o  uchylenie  zaskarżonego  orzeczenia  Sądu Apelacyjnego w Katowicach i utrzymanego nim  w  mocy  orzeczenia  Sądu  Okręgowego  w  Katowicach  oraz przekazanie sprawy Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja okazała się zasadna jedynie w odniesieniu do zarzutu braku rozpoznania sprawy poza granicami apelacji z uwagi na art. 440 k.p.k. (na co wskazują zarzuty nr 4 i 5 kasacji). W pozostałym zakresie uznać ją należało jako oczywiście bezzasadną.
Sąd I instancji oparł swoje orzeczenie na ustaleniach, że współpraca lustrowanego z funkcjonariuszami SB niewątpliwie miała charakter świadomy, gdyż – jak sam przyznał – zdawał sobie sprawę, że spotyka się z przedstawicielami tej służby i nie był w tym zakresie w żaden sposób wprowadzony w błąd. Zatem, co najmniej godził się na to, aby występować w roli tajnego informatora. Zdaniem Sądu, nie miało przy tym znaczenia, czy lustrowany wiedział, w jakim charakterze został formalnie zarejestrowany przez SB, ani jaki nadano mu pseudonim – co potwierdza orzecznictwo sądowe. Współpraca ta była także tajna, ponieważ zarówno nawiązanie kontaktów, jak i jej przebieg były utrzymywane w tajemnicy, zwłaszcza przed osobami, których dotyczyły przekazywane informacje. Choć niektórzy pracownicy sekretariatu […] posiadali wiedzę o kontaktach lustrowanego z SB, nie wpływało to na ocenę tajności współpracy. Istotne było, że treść rozmów i charakter przekazywanych informacji nie były powszechnie znane, a tak wynikało z zeznań świadków i wyjaśnień samego lustrowanego. Fakt, że spotkania odbywały się w gabinecie lustrowanego, również nie podważał tej oceny. Sąd uznał, że współpraca polegała na operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, a lustrowany przekazywał informacje funkcjonariuszom SB w celu rozpracowania środowiska studenckiego i pracowniczego Wydziału [...]. Sąd odwoławczy podzielił tę ocenę.
Ma rację skarżący kasacyjnie, że przy czynieniu ustaleń na temat tajności współpracy w rozumieniu art. 3a ustawy
z dnia 18 października 2006 r., o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów
, Sądy obu instancji nie uwzględniły faktu, że obowiązywała wówczas ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów (Dz. U. Nr 38, poz. 172 z późn. zm.). W art. 18 stanowiła, że
państwowe jednostki organizacyjne udzielają w zakresie swego działania pomocy Służbie Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w wykonywaniu zadań. Skarżący kasacyjnie akcentuje ten nieobecny w rozważaniach Sądów obu instancji wątek.
Podkreśla, że w świetle obowiązujących wówczas przepisów, funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej dysponowali równoważnymi uprawnieniami, w tym procesowymi wynikającymi z Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 189 k.p.k. z 1969 roku, mieli prawo w sytuacjach niecierpiących zwłoki żądać wydania przedmiotów mogących stanowić dowód w postępowaniu karnym. Ponadto, zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 roku o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, państwowe jednostki organizacyjne były zobowiązane do udzielania pomocy Służbie Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w wykonywaniu ich zadań. Dodatkowo, art. 7 ust. 1 tej samej ustawy uprawniał funkcjonariuszy SB i MO do zwracania się do obywateli w nagłych wypadkach o udzielenie doraźnej pomocy. Zdaniem obrony, A. R. , jako kierownik państwowej jednostki organizacyjnej, był zobowiązany do udzielania pomocy SB, zarówno na mocy ustawy o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, jak i przepisów procedury karnej. Jako […] Wydziału [...] Uniwersytetu […]., A. R. był ustawowo zobligowany do udostępniania dokumentów wytworzonych w ramach pracy Wydziału na żądanie SB. Nie miał przy tym możliwości odmowy wykonania takiego żądania. W związku z tym, jego działania nie można uznać za realizację znamion tajnej i świadomej współpracy, lecz za wykonanie obowiązków ustawowych kierownika państwowej jednostki organizacyjnej. Nie miały one również na celu ingerowania w wolności i prawa człowieka i obywatela. Wobec tego, jak twierdzi obrona, A. R.  mógł słusznie uznać swoje kontakty z funkcjonariuszami SB za zwykłe kontakty służbowe. Kontakty te odbywały się w miejscu pracy, były jawne i związane z zajmowanym stanowiskiem. Inicjatywa kontaktów wychodziła ze strony funkcjonariuszy organu państwowego, który od 1983 roku działał jawnie i posiadał szereg władczych uprawnień wobec obywateli. Z uznanych za wiarygodne i stanowiące podstawę orzeczenia ustaleń w sprawie wynika nadto, że spotkania zawsze odbywały się w jego gabinecie [...], towarzyszył im także w zakresie pomocy technicznej personel biurowy [...], a także fakt tego rodzaju spotkań był znany Rektorowi Uniwersytetu […]. Nadto nie zostało w sprawie ustalone dowodowo – jakie konkretnie informacje przekazywał lustrowany. Stwierdzono, że z uwagi na ich znikomą przydatność jego teczka została zniszczona.
Pamiętać należy, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego „
Ustawa z 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów przewiduje tylko jedną sytuację dotyczącą współpracy z organami bezpieczeństwa państwa w zamiarze naruszenia wolności i praw człowieka i obywatela - art. 3a ust. 2. Tylko tak określona forma współpracy w ramach realizacji obowiązku ustawowego, uzależniona została od działania świadomego oraz podejmowanego w zamiarze (dolus coloratus) naruszenia wolności i praw człowieka i obywatela. Porównanie treści art. 3a ust. 1 i art. 3a ust. 2 ustawy prowadzi do jednego wniosku, iż jedynie postać współpracy z art. 3a ust. 2 musi być znamienna określonym celem działania.” (tak m.in. w
wyroku z 7.10.2015 r., IV KK 145/15, LEX nr 2052534). Oznacza to, że w przypadku, gdy kontakty danej osoby z SB wynikały z racji pełnionej przez nią funkcji w państwowych podmiotach – należy wykazać, że jej współpraca oparta była na zamiarze „dobrej i owocnej” współpracy z zamiarem naruszania praw i wolności innych. Zasadnie wskazuje skarżący kasacyjnie, że te wątki nie zostały należycie (zwłaszcza w perspektywie cytowanej wcześniej ustawy z lipca 1983 r. ) rozważone przez Sąd odwoławczy, który powinien je wziąć pod uwagę z urzędu z uwagi na art. 440 k.p.k.
W ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd odwoławczy będzie zobowiązany do pogłębionej analizy możliwości przyjęcia tajnego charakteru współpracy lustrowanego w optyce ustawy z lipca 1983 r. oraz tego, że o spotkaniach z funkcjonariuszami SB poinformowane było relatywnie szerokie grono osób pracujących na uniwersytecie, w tym jego przełożony, rektor uczelni.
[J.J.]
[a.ł]
Kazimierz Klugiewicz       Jerzy Grubba      Włodzimierz Wróbel