IV KK 235/02

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 WRZEŚNIA 2002 R. IV KK 235/02 Jeżeli sąd pierwszej instancji uzna za nieważne orzeczenie, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), to sąd odwoławczy – także w wypadku wniesie- nia zażalenia na niekorzyść wnioskodawcy – nie może zmienić za- skarżonego postanowienia i wniosku o stwierdzenie nieważności orze- czenia oddalić, ponieważ naruszałoby to regułę ne peius sformułowa- ną w art. 454 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska. Sędziowie SN: P. Hofmański (sprawozdawca), Z. Stefaniak. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra. Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Włodzimierza B., po rozpo- znaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 września 2002 r. kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, wniesionej na korzyść wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 3 grudnia 1997 r., zmieniającego postanowienie Sądu Wojewódz- kiego w K. z dnia 6 października 1997 r. u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu od- woławczym. 2 U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia 6 października 1997 r. Sąd Wojewódzki w K. stwierdził nieważność – w stosunku do Włodzimierza B. – wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 11 stycznia 1951 r., wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1952 r. oraz wyroku Sądu Najwyż- szego z dnia 10 marca 1958 r., na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań- stwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Pierwszym z tych wy- roków Włodzimierz B. skazany został za dwa czyny, uznane posta- nowieniem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 6 października 1997 r. za czyny będące przejawem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1952 r. utrzymano w mocy wyrok Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 11 stycznia 1951 r., wyrokiem z dnia 10 marca 1958 r. zaś Sąd Najwyż- szy złagodził wymierzoną Włodzimierzowi B. karę. Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w K. poddane zostało kon- troli instancyjnej na skutek zażalenia wniesionego przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. na niekorzyść wnioskodawcy. W wyniku tej kon- troli Sąd Apelacyjny w K., postanowieniem z dnia 3 grudnia 1997 r., zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego w K. i wniosek Włodzi- mierza B. oddalił. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. zostało zaskarżone ka- sacją przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego na korzyść wnioskodawcy. W kasacji podniesiony został zarzut rażącego naruszenia art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r. w związku z art. 3 ust. 4 i art. 2 ust. 1 zd. drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., polegającego na od- 3 daleniu przez Sąd odwoławczy wniosku Włodzimierza B. o uznanie za nieważne wyroków wydanych w jego sprawie, podczas gdy Sąd pierwszej instancji stwierdził nieważność tych wyroków. Tak formułując zarzut kasacyjny, autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego po- stanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w K. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna i zasługuje na uwzględnienie. Sąd odwo- ławczy, orzekając w niniejszej sprawie, naruszył bowiem regułę ne pe- ius, sformułowaną w obowiązującym tempore procedendi art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r. Należy przypomnieć, że nowelą z dnia 29 czerwca 1995 r. (Dz. U. Nr 89, poz. 443) wprowadzono do art. 383 k.p.k. z 1969 r., z dniem 1 stycznia 1996 r., istotne ograniczenia w zakresie orzekania na niekorzyść przez sąd odwoławczy. Zgodnie z tym przepi- sem (a także wyrażającym analogiczną treść art. 454 § 1 k.p.k.), sąd odwoławczy nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji lub co do którego w pierwszej instancji umorzono postępowanie lub umorzono je warunkowo. Zdaniem Sądu Najwyż- szego, przepis ten podlega analogicznemu zastosowaniu do układu procesowego występującego w niniejszej sprawie. W konsekwencji, jeżeli sąd pierwszej instancji uzna za nieważne orzeczenie, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nie- ważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działal- ność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), to sąd odwoławczy – także w wypadku wniesienia zażalenia na niekorzyść wnioskodawcy – nie może zmienić zaskarżo- nego postanowienia i wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia oddalić, ponieważ naruszałoby to regułę ne peius, sformułowaną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r.). 4 Zgodnie z art. 3 ust. 4 powołanej ustawy lutowej, w postępowa- niu o stwierdzenie nieważności orzeczenia mają odpowiednie zasto- sowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, jeśli przepisy usta- wy nie stanowią inaczej. Nie można mieć wątpliwości, iż do układu procesowego występującego w niniejszej sprawie odnosi się sformu- łowana w tym odeksie reguła ne peius, gdyż przepisy ustawy lutowej jej zastosowania nie wyłączają. Wprawdzie art. 454 § 1 k.p.k. za- mieszczony został (odmiennie niż poprzednio obowiązujący art. 383 § 1 k.p.k. z 1969 r.) w rozdziale zatytułowanym „Apelacja”, to jednak nie może budzić wątpliwości to, iż regułą ne peius związany jest także sąd rozpoznający zażalenie na postanowienie wydane w trybie powołanej ustawy lutowej. Przemawia za tym przede wszystkim to, iż zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 1, zd. drugie ustawy lutowej, stwierdzenie nie- ważności orzeczenia uznaje się za równoznaczne z uniewinnieniem. Jeżeli więc w wyniku kontroli instancyjnej doszło do zmiany zaskarżo- nego postanowienia i odmowy stwierdzenia nieważności, to per analo- giam orzeczenie sądu odwoławczego wywołuje takie same skutki jak skazanie. Orzeczenie takie unicestwia bowiem uprzednie „uniewinnie- nie”. Za poglądem prawnym wyrażonym przez Sąd Najwyższy prze- mawiają wszystkie te argumenty, które stanowią o ratio legis rozwią- zania przyjętego przez ustawodawcę w art. 454 § 1 k.p.k. Przyjęcie, iż sąd odwoławczy może zmienić postanowienie sądu pierwszej instancji uznające orzeczenie za nieważne i wniosek o stwierdzenie nieważno- ści oddalić, naruszałoby prawo wnioskodawcy do dwuinstancyjnego orzekania przy niekorzystnym dlań rozstrzygnięciu. Innymi słowy, wnioskodawca, wobec którego wydano orzeczenie mające cechy wy- roku skazującego, pozbawiony byłby prawa do jego instancyjnej kon- troli, co naruszałoby art. 2 ust. 1 Protokołu dodatkowego nr 7 do Kon- 5 wencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zgodnie z którym każdy, kto został przez sąd uznany za winnego popełnienia przestępstwa (a z taką niewątpliwie sytuacją mamy do czynienia w wypadku, gdy sąd odwoławczy zmieni orzeczenie stwierdzające nie- ważność orzeczenia i oddali wniosek), ma prawo do rozpatrzenia przez sąd wyższej instancji jego sprawy w przedmiocie orzeczenia o winie lub karze. Ponownie rozpatrując sprawę, jeśli Sąd Apelacyjny poweźmie wątpliwość co do słuszności orzeczenia Sądu Wojewódzkiego w K. (zagadnienie to pozostało z oczywistych powodów poza zakresem kontroli instancyjnej), powinien orzeczenie to uchylić i sprawę przeka- zać Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, by w wy- padku odmowy stwierdzenia nieważności wyroków wydanych wobec Włodzimierza B., mógł on domagać się instancyjnej kontroli tego nie- korzystnego dlań rozstrzygnięcia.