IV KK 14/05

POSTANOWIENIE Z DNIA 8 MARCA 2005 R. IV KK 14/05 Wytwarzaniem środka odurzającego, o którym mowa w art.40 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 2003 r. Nr 24, poz. 198) o przeciwdziała- niu narkomanii, w sytuacji, gdy inne przepisy tej ustawy odrębnie penalizują zakazaną uprawę określonej rośliny (np. konopi) oraz zbiór z niej takich jej części, które same są już uznawane za środek odurzający (np. ziela i żywi- cy konopi), są dopiero takie dalsze czynności podejmowane po zbiorze (np. suszenie), za pomocą których otrzymuje się gotowy środek odurzający zdatny do użycia, a więc określony preparat danej rośliny, np. susz konopi. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Cesarz, W. Maciak (współsprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Krzysztofa K., Wiesława K., Mirosławy K., Wiesława M., Kazimierza S. i Alicji P., skazanych z art. 40 ust. 2 i innych ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii oraz z art. 258 k.k. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 marca 2005 r., kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 19 grudnia 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 23 grudnia 2002 r., o d d a l i ł wszystkie kasacje jako oczywiście bezzasadne (...). 2 Z u z a s a d n i e n i a : Wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 23 grudnia 2002 r. objęto 19 osób odpowiadających za ponad 30 przestępstw. Skazano nim m.in. Krzysztofa K., Wiesława K., Mirosławę K., Kazimierza S., Alicję P. i Wie- sława M. Krzysztofa K. uznano za winnego tego, że w okresie od bliżej nieu- stalonej daty 1997 r. do dnia 14 czerwca 2001 r. w K. (...) kierował zorgani- zowaną grupą mającą na celu popełniane przestępstw polegających na uprawie, wytwarzaniu a następnie wprowadzaniu do obrotu znacznych ilo- ści środków odurzających w postaci suszu konopi, tj. przestępstwa z art. 258 § 3 k.k., orzekając za to karę 5 lat pozbawienia wolności, a nadto – popełnionego w tym samym okresie, w większości ze wskazanych miej- scowości, w ramach czynu ciągłego i w zorganizowanej grupie mającej na celu popełnianie przestępstw – zakwalifikowanego z art. 40 ust. 2, art. 41 ust.1, art. 43 ust 3 i 49 ust.1 i 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o prze- ciwdziałaniu narkomanii przestępstwa, polegającego na posiadaniu oraz przechowywaniu przyrządów przeznaczonych do niedozwolonego wytwa- rzania środków odurzających, uprawianiu konopi w ilości nie mniejszej niż 26 000 sztuk, a po ich zebraniu – wytwarzaniu środka odurzającego i uczestniczeniu w obrocie takim środkiem w postaci kokainy, za co orze- czono karę 10 lat pozbawienia wolności i 160 stawek dziennych grzywny po 1 000 zł każda (...). Wiesława K. uznano za winnego przestępstwa udziału – od wiosny 1997 r. do dnia 7 lutego 2001 r., w B. (...) – w zorganizowanej grupie mają- cej na celu popełnianie przestępstw polegających na uprawie, wytwarza- niu, a następnie wprowadzaniu do obrotu znacznych ilości środków odu- rzających, tj. czynu z art. 258 § 1 k.k., skazując go zań na karę 3 lat po- zbawienia wolności oraz popełnionego – w okresie od lata 1997 r. do dnia 3 7 lutego 2001 r., czynem ciągłym, we wskazanych wyżej miejscowościach – przestępstwa zakwalifikowanego z art. 40 ust. 2, art. 41 ust. 1, art. 43 ust. 3 i art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, a polegającego na posiadaniu i przechowywaniu przyrządów przeznaczonych do niedo- zwolonego wytwarzania środków odurzających, uprawianiu konopi w ilości nie mniejszej niż 5 000 sztuk, zbieraniu ich ziela, wytwarzaniu znacznych ilości środka odurzającego w postaci suszu konopi i wprowadzania go do obrotu, za co orzeczono karę 8 lat pozbawienia wolności i 100 stawek dziennych grzywny po 1 000 zł każda (...). Mirosława K. została uznana winną przestępstwa udziału we wska- zanej już zorganizowanej grupie przestępczej w okresie od czerwca 1997 r. do dnia 7 lutego 2001 r., tj. czynu z art. 258 § 1 k.k., i skazana za to na ka- rę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz – popełnionego wspólnie i w porozumieniu z mężem Wiesławem K. – przestępstwa polegającego na uprawianiu konopi w ilości nie mniejszej niż kilkaset sztuk, zbieraniu ich ziela, a następnie wytwarzaniu znacznych ilości środka odurzającego w postaci suszu konopi, tj. czynu z art. 40 ust. 2 i art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, za co wymierzono jej karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 70 stawek grzywny po 100 zł, orzekając tytułem kary łącznej – karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Krzysztofa S. uznano za winnego czynu z art. 258 § 1 k.k., popełnio- nego od czerwca 1997 r. do dnia 7 lutego 2001 r., za co wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności oraz – popełnionego w tym samym okre- sie, w S. (...) – przestępstwa polegającego na posiadaniu i przechowywa- niu przyrządów przeznaczonych do niedozwolonego wytwarzania środków odurzających, uprawianiu konopi w ilości nie mniejszej niż kilkaset sztuk oraz – po zebraniu ich ziela i wysuszeniu – wytwarzaniu środka odurzają- cego w postaci suszu konopi, tj. czynu z art. 40 ust. 2, art. 41 ust.1 i art. 49 4 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, za który orzeczono karę 4 lat pozbawienia wolności i 100 stawek grzywny po 100 zł (...). Alicję P. uznano za winną przestępstwa z art. 258 § 1 k.k., popełnio- nego w okresie od 1997 r. do dnia 7 lutego 2001 r., orzekając za to karę 2 lat pozbawienia wolności oraz czynu zakwalifikowanego z art. 40 ust. 2, art. 41 ust. 1 i art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomani, a popeł- nionego w tym samym okresie w K., gdy zaś chodzi o zbieranie ziela kono- pi - nadto latem 2000 r. w S., za który to czyn wymierzono jej kary 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 70 stawek grzywny po 100 zł każda (...). Wiesław M. został uznany za winnego przestępstwa udziału w zorga- nizowanej grupie przestępczej w okresie od 1999 r. do dnia 10 czerwca 2001 r., tj. czynu z art. 258 § 1 k.k., i skazany za to na karę 2 lat pozbawie- nia wolności oraz przestępstwa uprawiania w tym okresie – czynem cią- głym, we wskazanej grupie – w S., konopi indyjskich w ilości nie mniejszej niż 10 000 sztuk, zbierania ich, suszenia i wytwarzania środka odurzające- go w postaci suszu konopi, czyli czynu z art. 40 ust. 2 o art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, za co orzeczono karę 5 lat pozba- wienia wolności i 100 stawek grzywny po 300 zł (...). Wyrokiem tym orzeczono także od oskarżonych nawiązki i rozstrzy- gnięto w kwestii dowodów rzeczowych. Od orzeczenia Sądu Okręgowego apelował prokurator na niekorzyść oskarżonych oraz obrońcy 14 oskarżonych, w tym 5 wskazanych wcze- śniej. Po rozpoznaniu tych apelacji Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z dnia 19 grudnia 2003 r. zmienił zaskarżone orzeczenie, z tym że wobec owych 5 oskarżonych jedynie w ten sposób, że zmodyfikował rozstrzygnięcie odno- śnie dowodów rzeczowych (...). Prawomocny wyrok sądu odwoławczego zaskarżyli kasacjami obroń- cy oskarżonych. Obrońca Krzysztofa i Wiesława K., podniósł zarzut obrazy 5 prawa materialnego, a to art. 40 i 49 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przez błędne przyjęcie, że uprawa konopi i ich zbiór, ujęte w art. 49 tej ustawy, nie są same w sobie uprawą środka odurzającego i zakwalifikowa- nie działania oskarżonych także z art. 40 ustawy jako wytwarzania takiego środka, a nadto obrazę art.4 § 1 k.k., przez zakwalifikowanie czynów oskarżonych i skazanie ich według przepisów obowiązujących po dniu 12 grudnia 2000 r., tj. po wejściu w życie ustawy z dnia 26 października 2000 r. (Dz. U. Nr 103, poz. 1097) zaostrzającej przepisy ustawy o przeciwdzia- łaniu narkomanii, i z sugestią autora skargi, że należało w takim wypadku zakwalifikować czyn wedle nowego brzmienia przepisów „z jednoczesnym zakazem zastosowania kary surowszej od tej, która była przewidziana w ustawie poprzedniej (względniejszej)”. Podobny zarzut obrazy art. 40 usta- wy o przeciwdziałaniu narkomanii pojawił się też w pozostałych kasacjach (...). Rozpoznając wniesione kasacje Sąd Najwyższy zważył, co następu- je: (...) Najczęściej wysuwnym zarzutem w rozpatrywanych kasacjach jest - jak wskazano na wstępie - zarzut obrazy art. 40 i 49 ustawy o prze- ciwdziałaniu narkomani. Autorzy skarg kasacyjnych podnoszą, że skoro konopie i ich ziele są środkami odurzającymi, to ich uprawa i zbiór, spenali- zowana w art. 49 ustawy, wyczerpuje działania przestępne polegające na wytworzeniu w ten sposób środka odurzającego, nie może być zatem pod- ciągana także pod wytwarzanie środka odurzającego, o czym mowa w art. 40 ustawy, a w sprawie niniejszej tak jednak postąpiono. Nie od rzeczy bę- dzie tu przypomnieć, że art. 40 w ust.2 – a tak kwalifikowano czyn oskar- żonych – uznaje czyn za zbrodnię, zaś art. 49 przewiduje jedynie karę po- zbawienia wolności do lat 2. I ten zarzut jest jednak oczywiście bezzasad- ny. Prawdą jest, że „ziele konopi i żywica oraz wyciągi, nalewki (…), a tak- że (…) inne wyciągi z konopi” są wskazane w wykazie środków odurzają- 6 cych (w jego części 4 w grupie IV-N), stanowiącym załącznik nr 2 do usta- wy o przeciwdziałaniu narkomani. Nie oznacza to jednak, jak wywodzą ka- sacje, że samą uprawę konopi należy traktować jako uprawę środka odu- rzającego wykluczającą odpowiedzialność za wytworzenie takiego środka, jako że pochodzi on z samej uprawy. Ustawa z 1997 r. penalizuje w art. 49 ust.1 samą uprawę konopi innych niż włókniste, czyli roślin z grupy Canna- bis L (art. 6 pkt 18 ustawy), które środkiem odurzającym jeszcze nie są, a zakaz uprawy wiąże się z uzyskiwaniem z tej rośliny owych środków. Za środek odurzający ustawa uznaje dopiero ziele konopi, tzn. kwiatowe lub owocujące ich wierzchołki (art. 6 pkt 20), żywicę konopi (art. 6 pkt 21) oraz wspomniane już nalewki i wyciągi z tej rośliny. W art. 49 ust. 2 penalizuje się w związku z tym m.in. zbieranie żywicy lub ziela konopi. Ustawa nie określa pojęcia „zbioru”, ale pomocna może tu być Jednolita konwencja o środkach odurzających, sporządzona w Nowym Jorku dnia 30 marca 1961 r., ratyfikowana przez Polskę w grudniu 1965 r. (Dz. U. z 1966 r. Nr 45, poz. 277 oraz z 1996 r. Nr 35, poz. 149), według której jest to samo oddzie- lanie konopi (w rozumieniu ziela) i żywicy konopi od roślin (art.1 lit. t kon- wencji). Jeżeli zatem sprawca poprzestaje na uprawie lub zbiorze konopi, odpowiada za przestępstwo z art. 49 ust.1 lub 2 ustawy albo z obu tych przepisów. Każde dalsze działanie sprawcy wykracza już poza uprawę i zbiór. Zauważyć należy, że penalizowane w art.40 ustawy „wytwarzanie” środka odurzającego oznacza czynności, za pomocą których mogą być otrzymane takie środki, substancje psychotropowe lub prekursory, a także ich (wszystkich) oczyszczanie, ekstrakcję, itd. (art. 6 pkt 23 ustawy). Czyn- nościami takimi są np. pozyskiwanie samych szyszek (tzw. strzyżenie), su- szenie ziela i przygotowywanie go do suszenia, jako że wysuszone kwiato- stany (ziele) konopi (susz) to marihuana, zaś żywicy – haszysz, a więc preparaty Cannabis (T. Chruściel, M. Preiss-Mysłowska: Ustawa o prze- ciwdziałaniu narkomanii. Komentarz, Warszawa 2000, s. 134-135). Brak 7 jest zaś podstaw do ograniczania pojęcia wytwarzania jedynie do obróbki typu chemicznego, czyli do wytwarzania środków syntetycznych, skoro art. 6 pkt 23 i art. 40 ustawy takiego ograniczenia nie wprowadzają, używając określenia „środek odurzający”, doprecyzowanego w załącznikach do ustawy, które zaliczają do nich wspomniane ziele i żywicę konopi oraz inne jej wyciągi. Wskazuje też na to rozporządzenie wykonawcze do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, wydane przez Ministra Zdrowia w dniu 3 sierpnia 2000 r. (Dz. U. Nr 77, poz. 885), które w § 2 odnosi pojęcie wytwa- rzania środka odurzającego także do środków z grupy IV-N, a więc czyni to tak, jak sama ustawa. Odwołanie się sądów do tego przepisu nie może być zatem potraktowane jako pozaustawowe dookreślanie pojęcia „wytwarza- nie”, jak to sugerują niektóre kasacje, lecz jedynie jako dodatkowa argu- mentacja na poprawność wniosków wyprowadzonych z interpretacji samej ustawy. Takie właśnie stanowisko zaprezentowały sądy orzekające. Sąd pierwszej instancji wyraźnie przy tym wskazał, że pod pojęciem wytwarza- nia kryją się „te wszystkie czynności, które następują po zebraniu ziela aż do momentu uzyskania gotowego do użycia produktu” podkreślając, iż ma- rihuanę używa się poprzez palenie i aby otrzymać gotowy produkt potrzeb- ne jest co najmniej suszenie ziela. Sąd odwoławczy był tu mniej precyzyj- ny, gdyż podnosząc, że czynności wytwarzania „następują dopiero po do- konaniu czynów w postaci uprawy konopi a następnie zbioru ziela”, wska- zał jednocześnie, iż wytworzenie środka odurzającego możliwe jest „po- przez zbiór, strzyżenie, suszenie, rozdrobnienie i porcjowanie”, a przez to „odpowiedzialność za wytworzenie środka odrywa się od odpowiedzialno- ści za uprawę”, co oznaczałoby, że zbiór ziela (żywicy) konopi jest zalicza- ny do wytwarzania. W takim jednak wypadku zachowania obejmującego zbiór nie należałoby w ogóle kwalifikować z art.49 ust.2 ustawy, a jednak w sprawie tej słusznie postąpiono inaczej. Tenże sąd odwoławczy w dalszym fragmencie uzasadnienia swego wyroku stwierdza zresztą, iż „odrębnie 8 (…) musi być oceniona odpowiedzialność karna tego, kto zajmuje się jedy- nie uprawą konopi (jako rośliny) oraz tego, kto tylko zbiera ziele i żywicę”. Ów brak precyzji dał asumpt dla autorów kasacji, ale zarzut ten jest jednak w oczywisty sposób nietrafny. Rzecz w tym, że osoba, która zachowaniem swym ogranicza się do uprawy konopi odpowiada z art. 49 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, jeżeli zaś także zbiera jej ziele lub żywicę, nadto z art. 49 ust. 2 tej ustawy, a gdy podejmuje także dalsze czynności (uczestniczy w nich) zmierzające do uzyskania gotowego do użycia środka odurzającego, w opisie jej czynu ujęte muszą być wszystkie te znamiona czasownikowe, a czyn winien być zakwalifikowany kumulatywnie, z uwzględnieniem również art. 40 wskazanej ustawy, jako że sprawca po- przez ostatnie ze wskazanych zachowań wytwarza także środek odurzają- cy, w postaci preparatów konopi. I tak właśnie sądy zakwalifikowały oma- wiane zachowania oskarżonych. Innymi słowy wytwarzaniem środka odu- rzającego, o którym mowa w art. 40 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 1997 r., w tych wypadkach, gdy inne przepisy tej ustawy odrębnie penali- zują zakazaną uprawę określonej rośliny (np. konopi) oraz zbiór z niej ta- kich jej części, które same są już uznawane za środek odurzający (np. ziela i żywicy konopi), są dopiero takie dalsze czynności podejmowane po zbio- rze (np. suszenie), za pomocą których otrzymuje się gotowy środek odu- rzający zdatny do użycia, a więc określony preparat danej rośliny, np. susz konopi. Skoro sądy w opisie czynów przypisanych oskarżonym przyjęły – w oparciu o przeprowadzone dowody i dokonane ustalenia – zarówno upra- wę, jak i zbiór oraz wytwarzanie środka odurzającego w postaci suszu ko- nopi, to zasadnie w kwalifikacji prawnej powołały jednocześnie art. 40 i 49 ustawy. Działanie czynem ciągłym oznacza w tym wypadku, że skoro po- wtarzalne zachowania obejmowały uprawę konopi, zbiór jej ziela i żywicy oraz wytwarzanie z nich gotowego środka odurzającego (plus jeszcze wprowadzanie do obrotu środka odurzającego), to przerwanie takiej dzia- 9 łalności przestępczej w wyniku likwidacji przez organy ścigania plantacji konopi w fazie, gdy znajdowały się tam kolejne sadzonki konopi lub rozwi- nięte już jej rośliny, nie może być rozumiane jako przerwanie jedynie upra- wy konopi, lecz jako przerwanie w tym momencie całej owej działalności, obejmującej też wytwarzanie środka odurzającego. Analiza całokształtu materiału dowodowego i uzasadnień wyroków, tak sądu odwoławczego, jak i sądu pierwszej instancji, wskazują, że żadnych istotnych uchybień w tej materii sądy te się nie dopuściły. Kasacje zaś bazują na własnej interpreta- cji przepisów dokonanej przez ich autorów i wyrwanych z kontekstu frag- mentach wypowiedzi sądów, bez wskazania nawet na inne zawarte tam wypowiedzi i sugerowania w związku w tym określonych wątpliwości. Generalnie należy stwierdzić, że kasacje w tej sprawie albo odwołują się do uchybień, które w ogóle nie miały miejsca lub nie mają cechy wyma- ganej dla zarzutu kasacyjnego, tj. rażącego uchybienia prawa, które mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, albo opierają się na wyrwanych fragmentach wypowiedzi i ocen sądów, bez zwracania uwagi na ich kon- tekst i dalszy ciąg wywodu, jak to powinna czynić rzetelna skarga kasacyj- na. Dlatego też, mimo uznania tych kasacji jako oczywiście bezzasadnych, Sąd Najwyższy zdecydował się na sporządzenie uzasadnienia tego roz- strzygnięcia.