IV CZ 62/08

Sąd Najwyższy2008-08-21
SNCywilneprawo rzeczoweWysokanajwyższy
podział majątkumajątek wspólnywspółwłasnośćpostanowienie wstępneapelacjaśrodek zaskarżeniak.p.c.Sąd Najwyższy

Podsumowanie

Sąd Najwyższy uchylił postanowienie o odrzuceniu apelacji, uznając, że w przypadku nierozstrzygnięcia przez sąd wstępnego postanowienia o podziale majątku, przysługuje apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie.

Sąd Okręgowy odrzucił apelację wnioskodawczyni od postanowienia wstępnego w sprawie o podział majątku, uznając ją za niedopuszczalną z powodu braku przedmiotu zaskarżenia. Sąd Najwyższy uchylił to postanowienie, stwierdzając, że w sytuacji, gdy sąd nie rozstrzygnął w sentencji postanowienia wstępnego o wszystkich spornych składnikach majątku, zainteresowanemu uczestnikowi przysługuje apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia.

Sprawa dotyczyła zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w L., który odrzucił jej apelację od postanowienia wstępnego w sprawie o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności. Sąd Okręgowy uznał apelację za niedopuszczalną, ponieważ w sentencji postanowienia wstępnego nie zawarto rozstrzygnięcia co do wszystkich spornych składników majątkowych, a jedynie w uzasadnieniu. Sąd Najwyższy, rozpatrując zażalenie, uchylił postanowienie Sądu Okręgowego. Kluczowym zagadnieniem była dopuszczalność środka zaskarżenia od postanowienia wstępnego, gdy sąd nie rozstrzygnął w sentencji o wszystkich spornych kwestiach. Sąd Najwyższy, odwołując się do wcześniejszego orzecznictwa, w tym uchwały III CZP 69/74, stwierdził, że w takiej sytuacji przysługuje apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia na podstawie art. 351 k.p.c. Podkreślono, że art. 351 k.p.c. odnosi się głównie do procesu, a jego stosowanie w postępowaniu nieprocesowym wymaga uwzględnienia specyfiki sprawy. W przypadku postanowień wstępnych z art. 685 k.p.c., sąd nie jest zobowiązany do rozstrzygnięcia o wszystkich żądaniach, a zakres postanowienia zależy od jego uznania, co wyklucza zastosowanie art. 351 k.p.c. w sytuacji, gdy sąd nie orzekł o całości żądania. Dlatego zainteresowany uczestnik może zaskarżyć takie postanowienie apelacją.

Zagadnienia prawne (1)

Odpowiedź sądu

W przypadku nierozstrzygnięcia przez sąd w sentencji postanowienia wstępnego o wszystkich spornych składnikach majątkowych, zainteresowanemu uczestnikowi postępowania przysługuje apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy uznał, że art. 351 k.p.c. dotyczący uzupełnienia orzeczenia nie ma zastosowania do postanowień wstępnych z art. 685 k.p.c., ponieważ sąd nie jest zobowiązany do rozstrzygnięcia o wszystkich żądaniach, a zakres postanowienia zależy od jego uznania. W takiej sytuacji, gdy sąd nie rozstrzygnął o wszystkich spornych kwestiach, właściwym środkiem jest apelacja.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylenie

Strona wygrywająca

wnioskodawczyni

Strony

NazwaTypRola
M. W.osoba_fizycznawnioskodawczyni
A. W.osoba_fizycznauczestnik
A. J.osoba_fizycznauczestnik

Przepisy (7)

Główne

k.p.c. art. 567 § § 3

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 685

Kodeks postępowania cywilnego

Pomocnicze

k.p.c. art. 13 § § 2

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 373

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 351 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 39815 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 3941 § § 3

Kodeks postępowania cywilnego

Argumenty

Skuteczne argumenty

Wnioskodawczyni zarzuciła Sądowi Okręgowemu nietrafne uznanie apelacji za niedopuszczalną, wskazując na błędne zastosowanie art. 373 k.p.c. Sąd Najwyższy uznał, że w sytuacji nierozstrzygnięcia przez sąd wstępnego postanowienia o podziale majątku, zainteresowanemu uczestnikowi przysługuje apelacja.

Odrzucone argumenty

Sąd Okręgowy uznał apelację za niedopuszczalną z braku przedmiotu zaskarżenia, gdyż w sentencji postanowienia wstępnego nie zawarto rozstrzygnięcia co do wszystkich spornych składników majątkowych. Sąd Okręgowy powołał się na uchwałę SN III CZP 69/74, zgodnie z którą w takiej sytuacji przysługuje wniosek o uzupełnienie postanowienia, a nie apelacja.

Godne uwagi sformułowania

do uruchomienia merytorycznej kontroli instancyjnej nie wystarczy zajęcie stanowiska w uzasadnieniu wydanego orzeczenia w razie sporu między uczestnikami postępowania o to, czy dany przedmiot należy do majątku wspólnego, sąd może wydać postanowienie wstępne kontrowersje wywołuje natomiast zagadnienie, jaki środek przysługuje uczestnikowi od postanowienia wstępnego, jeżeli sąd nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego Stosowanie przepisów odpowiednio oznacza uwzględnienie specyfiki konkretnej sytuacji, dlatego może to być stosowanie wprost, z dostosowującym do okoliczności zmodyfikowaniem, a także wyłączenie dopuszczalności stosowania określonych przepisów ze względu na odmienne cechy danego przypadku. Nie można tu zatem mówić o tym, że sąd „nie orzekł o całości żądania” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c.

Skład orzekający

Barbara Myszka

przewodniczący, sprawozdawca

Jan Górowski

członek

Antoni Górski

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie dopuszczalnego środka zaskarżenia od postanowienia wstępnego w sprawach o podział majątku, gdy sąd nie rozstrzygnął o wszystkich spornych składnikach."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji nierozstrzygnięcia wszystkich kwestii w postanowieniu wstępnym i zastosowania art. 351 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia proceduralnego w sprawach o podział majątku, które może mieć praktyczne znaczenie dla wielu uczestników postępowań.

Apelacja czy wniosek o uzupełnienie? Sąd Najwyższy rozstrzyga o środku zaskarżenia w sprawach o podział majątku.

Sektor

nieruchomości

Lexedit — asystent AI dla prawników

Analizuj umowy, identyfikuj ryzyka i edytuj dokumenty z pomocą AI. Wrażliwe dane są anonimizowane zanim opuszczą Twój komputer.

Analiza umów

Ryzyka, klauzule i rekomendacje w trybie śledzenia zmian

Pełna anonimizacja

Dane osobowe usuwane lokalnie przed wysyłką do AI

Bezpieczeństwo danych

Szyfrowanie, brak trenowania modeli na Twoich dokumentach

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt IV CZ 62/08 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 21 sierpnia 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Jan Górowski 
SSN Antoni Górski 
 
w sprawie z wniosku M. W. 
przy uczestnictwie A. W. i A. J. 
o podział majątku wspólnego i częściowe zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na 
posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 sierpnia 2008 r., zażalenia 
wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w L. z dnia 26 lutego 2008 r., 
sygn. akt II Ca (…), 
 
uchyla zaskarżone postanowienie. 
 
Uzasadnienie 
 
W dniu 10 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy, w sprawie z wniosku M. W. przy 
uczestnictwie A. W. i A. J. o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności, 
wydał postanowienie wstępne, którym ustalił, że w skład majątku wspólnego 
wnioskodawczyni i uczestnika A. W. wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta 
księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział wynoszący 6/66 części w nieruchomości 
o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)0. 
W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni domagała się 
objęcia postępowaniem o podział majątku wspólnego nieruchomości bliżej opisanych w 
sentencji postanowienia, a ponadto nieruchomości o obszarze 0.06 ha, objętej księgą 
wieczystą nr (...)7 oraz udziału wynoszącego ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, 
objętej księgą wieczystą nr 9(...), natomiast uczestnik zarzucił, że wszystkie te 

 
2 
nieruchomości należą do jego majątku osobistego. Ze względu na istniejący spór Sąd 
Rejonowy wydał postanowienie wstępne po uprzednim przeprowadzeniu postępowania 
dowodowego, w wyniku którego ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników 
wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział 
wynoszący 6/66 części w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr 
(...)0, natomiast nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz 
udział wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr 
9(...) należą do majątku osobistego uczestnika. 
Wnioskodawczyni wniosła od postanowienia wstępnego apelację, którą 
zaskarżyła je w części obejmującej ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzą 
tylko nieruchomości wymienione w sentencji, a tym samym, że nie wchodzi 
nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz udział 
wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...). 
Postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w L. odrzucił tę apelację, 
uznając ją za niedopuszczalną z braku przedmiotu zaskarżenia (art. 373 w związku z 
art. 13 § 2 k.p.c.). Podkreślił, że w zakresie wymienionych w niej składników 
majątkowych sentencja postanowienia wstępnego nie zawiera ani pozytywnego, ani 
negatywnego ustalenia, a do uruchomienia merytorycznej kontroli instancyjnej nie 
wystarczy zajęcie stanowiska w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. Ponadto, 
powołując się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 
1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114), podniósł, że wnioskodawczyni 
reprezentowana przez adwokata nie złożyła wniosku o uzupełnienie postanowienia 
wstępnego (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). 
W zażaleniu na postanowienie odrzucające apelację wnioskodawczyni zarzuciła 
Sądowi Okręgowemu nietrafne uznanie, że wniesiona apelacja należy do zakresu 
hipotezy normy prawnej zawartej w art. 373 k.p.c., a w konsekwencji nieuzasadnione 
zastosowanie dyspozycji tego przepisu. W konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego 
postanowienia. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Nie ulega wątpliwości, że w razie sporu między uczestnikami postępowania o to, 
czy dany przedmiot należy do majątku wspólnego, sąd może wydać postanowienie 
wstępne (art. 567 § 3 w związku z art. 685 k.p.c.). Kontrowersje wywołuje natomiast 
zagadnienie, jaki środek przysługuje uczestnikowi od postanowienia wstępnego, jeżeli 

 
3 
sąd nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku 
wspólnego. 
W powołanej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 
listopada 1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114) przyjęto, że jeżeli sąd, 
wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w art. 685 
k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do spadku, 
uczestnik postępowania może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na 
zasadach ogólnych (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli uzupełnienie 
postanowienia wstępnego nie nastąpiło, sąd – w warunkach określonych w art. 685 
k.p.c. – może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienie wstępne w 
zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym poprzednio wydanym. W uzasadnieniu 
podkreślono, że sąd wydając postanowienie wstępne z art. 685 k.p.c. powinien 
rozstrzygnąć w sentencji postanowienia, czy pewien przedmiot, co do którego istnieje 
spór między uczestnikami, należy do spadku. W grę wchodzi orzeczenie o charakterze 
ustalającym, dlatego treścią postanowienia wstępnego powinno być albo ustalenie, że 
określony przedmiot należy do spadku, albo ustalenie, że pewien przedmiot nie należy 
do spadku. Nieprawidłowość w sferze orzekania może polegać na tym, że sąd nie 
obejmie sentencją swojego orzeczenia wszystkich kwestii, które były objęte jego 
kognicją. W takiej sytuacji – na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – 
stosuje się przepisy o uzupełnieniu wyroku. 
Dopuszczalność 
wydania 
w 
toku 
postępowania 
działowego 
dalszego 
postanowienia wstępnego została zaaprobowana przez doktrynę, zastrzeżenia wywołała 
natomiast możliwość uzupełnienia postanowienia wstępnego na podstawie art. 351 § 1 
w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zwrócono uwagę na swoisty charakter postanowień 
wstępnych, którymi sąd rozstrzyga pewne spory wynikłe między uczestnikami 
postępowania nieprocesowego (art. 618 § 1, art. 685 k.p.c.). Postanowieniami tymi 
bowiem sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości te spory, a nie tak jak wyrokiem 
wstępnym o samej zasadzie roszczenia. Różnią się one od orzeczeń z art. 318 § 1 
k.p.c. także swą treścią, gdyż mogą obejmować rozstrzygnięcie pozytywne albo 
negatywne, podczas gdy orzeczenia z art. 318 § 1 k.p.c. mogą być tylko pozytywne. 
Podniesiono, że w art. 351 k.p.c. ustawodawca miał na względzie prawo wyboru 
powoda, który może albo żądać uzupełnienia, albo wytoczyć osobne powództwo o to, o 
czym sąd nie orzekł w wyroku, natomiast stanowisko pozwalające na stosowanie tego 
przepisu do sytuacji przedstawionej w uchwale pozbawiałoby uczestników prawa 

 
4 
wyboru między żądaniem uzupełnienia a wnioskiem o wszczęcie osobnego 
postępowania. Poza tym nie można tu mówić o tym, że „sąd nie orzekł o całości 
żądania”. Art. 351 k.p.c. odnosi się do takich sytuacji, w których sąd spełnia obowiązek 
orzeczenia o całości żądań stron, natomiast art. 685 k.p.c. nie zobowiązuje w ogóle do 
wydania orzeczenia, lecz pozostawia to uznaniu sądu. 
We wcześniejszej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 
70/69 (OSNCP 1070, nr 6, poz. 96) wyrażone zostało zapatrywanie, że jeżeli w 
orzeczeniu o podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej między 
małżonkami sąd nie objął sentencją tego orzeczenia wszystkich składników majątku 
wskazanych we wniosku, wnioskodawcy przysługuje rewizja (obecnie: apelacja), a nie 
wniosek o uzupełnienie orzeczenia. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że brak 
zaliczenia przez sąd jakiegoś składnika majątkowego do majątku wspólnego 
podlegającego podziałowi nie oznacza pominięcia tego składnika w orzeczeniu, lecz jest 
rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu tego 
składnika do majątku podlegającego podziałowi. Również w uchwale z dnia 21 lipca 
1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr 10, poz. 160) Sąd Najwyższy przyjął, że w razie 
nierozstrzygnięcia 
w 
sentencji postanowienia 
dokonującego 
działu 
spadku o 
roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej 
pożytków zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje rewizja, a nie 
wniosek o uzupełnienie postanowienia działowego. Wskazał przy tym, że art. 351 k.p.c. 
może być stosowany w postępowaniu nieprocesowym tylko odpowiednio, a takie 
stosowanie wchodziłoby w grę, gdyby mógł on spełnić tę samą funkcję co w procesie. 
Celem art. 351 k.p.c. jest umożliwienie uzupełnienia wyroku przez sąd, który go wydał, 
bez wdrażania postępowania rewizyjnego. Jego stosowanie w procesie upraszcza 
postępowanie, nie narusza zasady dwuinstancyjności i nie pozbawia osoby uprawnionej 
możliwości dochodzenia swoich praw, ma ona bowiem prawo wyboru między 
składaniem wniosku o uzupełnienie wyroku a wytaczaniem nowego powództwa. 
Korzystając z drugiej możliwości nie spotka się z zarzutem powagi rzeczy osądzonej ani 
z zarzutem, że o to samo roszczenie toczy się już spór. Inaczej przedstawia się jednak 
sytuacja w przypadku orzeczeń merytorycznych wydawanych w sprawach działowych, a 
konkretnie rozstrzygających o roszczeniach wymienionych w art. 686 k.p.c. Artykuł 618 
§ 3 k.p.c. wyłącza bowiem możliwość dochodzenia tego rodzaju roszczeń po 
zapadnięciu prawomocnego postanowienia o dziale spadku i to niezależnie od tego czy 
były one zgłoszone w postępowaniu działowym, a sąd nie orzekł o nich w 

 
5 
postanowieniu, czy też nie zostały zgłoszone. W razie niezłożenia wniosku 
o uzupełnienie w trybie art. 351 k.p.c. spadkobierca zostałby pozbawiony wszelkich 
możliwości rozstrzygnięcia sporu w omawianym zakresie. 
Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 
października 2003 r., III CKN 1529/00 (niepubl.), stwierdzając, że w razie 
nierozstrzygnięcia przez sąd w sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach 
z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej pożytków 
zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje apelacja, a nie wniosek o 
uzupełnienie postanowienia. 
Skład 
orzekający 
Sądu 
Najwyższego 
podziela 
przyjęty 
w powołanych 
orzeczeniach kierunek wykładni dopuszczający apelację, a nie wniosek o uzupełnienie 
postanowienia. Orzeczenia te dotyczyły wprawdzie postanowień działowych mających 
charakter orzeczeń merytorycznych, jednak wyrażone w nich stanowisko nie pozostaje 
bez znaczenia przy rozważaniu kwestii dopuszczalności stosowania art. 351 k.p.c. do 
postanowień wstępnych, którymi sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości określone spory 
wynikłe w toku postępowania nieprocesowego między jego uczestnikami. 
Artykuł 351 k.p.c. – jak wynika z jego brzmienia i umiejscowienia w kodeksie – 
odnosi 
się 
bezpośrednio 
do 
orzeczeń 
wydawanych 
w 
procesie, 
natomiast 
w postępowaniu nieprocesowym może być, zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c., stosowany 
odpowiednio. Stosowanie przepisów odpowiednio oznacza uwzględnienie specyfiki 
konkretnej sytuacji, dlatego może to być stosowanie wprost, z dostosowującym do 
okoliczności zmodyfikowaniem, a także wyłączenie dopuszczalności stosowania 
określonych przepisów ze względu na odmienne cechy danego przypadku. Stosowanie 
art. 351 k.p.c. na tle art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. powinno być wyłączone, art. 
685 k.p.c. nie przyznaje bowiem uczestnikom prawa żądania wydania orzeczenia 
ustalającego. Warunkiem wydania postanowienia wstępnego jest istnienie sporu między 
uczestnikami, lecz w ramach tego sporu zarówno samo wydanie postanowienia, jak i 
jego zakres przedmiotowy zależą od uznania sądu. Nie można tu zatem mówić o tym, 
że sąd „nie orzekł o całości żądania” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c. Jeżeli zatem sąd, 
wydając w postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne 
przewidziane w art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy 
niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany uczestnik 
postępowania może zaskarżyć to postanowienie apelacją. 

 
6 
Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 
zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.