IV CZ 62/08

Sygn. akt IV CZ 62/08 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 21 sierpnia 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Jan Górowski 
SSN Antoni Górski 
 
w sprawie z wniosku M. W. 
przy uczestnictwie A. W. i A. J. 
o podział majątku wspólnego i częściowe zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na 
posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 sierpnia 2008 r., zażalenia 
wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w L. z dnia 26 lutego 2008 r., 
sygn. akt II Ca (…), 
 
uchyla zaskarżone postanowienie. 
 
Uzasadnienie 
 
W dniu 10 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy, w sprawie z wniosku M. W. przy 
uczestnictwie A. W. i A. J. o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności, 
wydał postanowienie wstępne, którym ustalił, że w skład majątku wspólnego 
wnioskodawczyni i uczestnika A. W. wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta 
księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział wynoszący 6/66 części w nieruchomości 
o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)0. 
W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni domagała się 
objęcia postępowaniem o podział majątku wspólnego nieruchomości bliżej opisanych w 
sentencji postanowienia, a ponadto nieruchomości o obszarze 0.06 ha, objętej księgą 
wieczystą nr (...)7 oraz udziału wynoszącego ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, 
objętej księgą wieczystą nr 9(...), natomiast uczestnik zarzucił, że wszystkie te 

 
2 
nieruchomości należą do jego majątku osobistego. Ze względu na istniejący spór Sąd 
Rejonowy wydał postanowienie wstępne po uprzednim przeprowadzeniu postępowania 
dowodowego, w wyniku którego ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników 
wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział 
wynoszący 6/66 części w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr 
(...)0, natomiast nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz 
udział wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr 
9(...) należą do majątku osobistego uczestnika. 
Wnioskodawczyni wniosła od postanowienia wstępnego apelację, którą 
zaskarżyła je w części obejmującej ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzą 
tylko nieruchomości wymienione w sentencji, a tym samym, że nie wchodzi 
nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz udział 
wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...). 
Postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w L. odrzucił tę apelację, 
uznając ją za niedopuszczalną z braku przedmiotu zaskarżenia (art. 373 w związku z 
art. 13 § 2 k.p.c.). Podkreślił, że w zakresie wymienionych w niej składników 
majątkowych sentencja postanowienia wstępnego nie zawiera ani pozytywnego, ani 
negatywnego ustalenia, a do uruchomienia merytorycznej kontroli instancyjnej nie 
wystarczy zajęcie stanowiska w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. Ponadto, 
powołując się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 
1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114), podniósł, że wnioskodawczyni 
reprezentowana przez adwokata nie złożyła wniosku o uzupełnienie postanowienia 
wstępnego (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). 
W zażaleniu na postanowienie odrzucające apelację wnioskodawczyni zarzuciła 
Sądowi Okręgowemu nietrafne uznanie, że wniesiona apelacja należy do zakresu 
hipotezy normy prawnej zawartej w art. 373 k.p.c., a w konsekwencji nieuzasadnione 
zastosowanie dyspozycji tego przepisu. W konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego 
postanowienia. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Nie ulega wątpliwości, że w razie sporu między uczestnikami postępowania o to, 
czy dany przedmiot należy do majątku wspólnego, sąd może wydać postanowienie 
wstępne (art. 567 § 3 w związku z art. 685 k.p.c.). Kontrowersje wywołuje natomiast 
zagadnienie, jaki środek przysługuje uczestnikowi od postanowienia wstępnego, jeżeli 

 
3 
sąd nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku 
wspólnego. 
W powołanej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 
listopada 1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114) przyjęto, że jeżeli sąd, 
wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w art. 685 
k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do spadku, 
uczestnik postępowania może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na 
zasadach ogólnych (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli uzupełnienie 
postanowienia wstępnego nie nastąpiło, sąd – w warunkach określonych w art. 685 
k.p.c. – może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienie wstępne w 
zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym poprzednio wydanym. W uzasadnieniu 
podkreślono, że sąd wydając postanowienie wstępne z art. 685 k.p.c. powinien 
rozstrzygnąć w sentencji postanowienia, czy pewien przedmiot, co do którego istnieje 
spór między uczestnikami, należy do spadku. W grę wchodzi orzeczenie o charakterze 
ustalającym, dlatego treścią postanowienia wstępnego powinno być albo ustalenie, że 
określony przedmiot należy do spadku, albo ustalenie, że pewien przedmiot nie należy 
do spadku. Nieprawidłowość w sferze orzekania może polegać na tym, że sąd nie 
obejmie sentencją swojego orzeczenia wszystkich kwestii, które były objęte jego 
kognicją. W takiej sytuacji – na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – 
stosuje się przepisy o uzupełnieniu wyroku. 
Dopuszczalność 
wydania 
w 
toku 
postępowania 
działowego 
dalszego 
postanowienia wstępnego została zaaprobowana przez doktrynę, zastrzeżenia wywołała 
natomiast możliwość uzupełnienia postanowienia wstępnego na podstawie art. 351 § 1 
w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zwrócono uwagę na swoisty charakter postanowień 
wstępnych, którymi sąd rozstrzyga pewne spory wynikłe między uczestnikami 
postępowania nieprocesowego (art. 618 § 1, art. 685 k.p.c.). Postanowieniami tymi 
bowiem sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości te spory, a nie tak jak wyrokiem 
wstępnym o samej zasadzie roszczenia. Różnią się one od orzeczeń z art. 318 § 1 
k.p.c. także swą treścią, gdyż mogą obejmować rozstrzygnięcie pozytywne albo 
negatywne, podczas gdy orzeczenia z art. 318 § 1 k.p.c. mogą być tylko pozytywne. 
Podniesiono, że w art. 351 k.p.c. ustawodawca miał na względzie prawo wyboru 
powoda, który może albo żądać uzupełnienia, albo wytoczyć osobne powództwo o to, o 
czym sąd nie orzekł w wyroku, natomiast stanowisko pozwalające na stosowanie tego 
przepisu do sytuacji przedstawionej w uchwale pozbawiałoby uczestników prawa 

 
4 
wyboru między żądaniem uzupełnienia a wnioskiem o wszczęcie osobnego 
postępowania. Poza tym nie można tu mówić o tym, że „sąd nie orzekł o całości 
żądania”. Art. 351 k.p.c. odnosi się do takich sytuacji, w których sąd spełnia obowiązek 
orzeczenia o całości żądań stron, natomiast art. 685 k.p.c. nie zobowiązuje w ogóle do 
wydania orzeczenia, lecz pozostawia to uznaniu sądu. 
We wcześniejszej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 
70/69 (OSNCP 1070, nr 6, poz. 96) wyrażone zostało zapatrywanie, że jeżeli w 
orzeczeniu o podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej między 
małżonkami sąd nie objął sentencją tego orzeczenia wszystkich składników majątku 
wskazanych we wniosku, wnioskodawcy przysługuje rewizja (obecnie: apelacja), a nie 
wniosek o uzupełnienie orzeczenia. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że brak 
zaliczenia przez sąd jakiegoś składnika majątkowego do majątku wspólnego 
podlegającego podziałowi nie oznacza pominięcia tego składnika w orzeczeniu, lecz jest 
rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu tego 
składnika do majątku podlegającego podziałowi. Również w uchwale z dnia 21 lipca 
1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr 10, poz. 160) Sąd Najwyższy przyjął, że w razie 
nierozstrzygnięcia 
w 
sentencji postanowienia 
dokonującego 
działu 
spadku o 
roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej 
pożytków zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje rewizja, a nie 
wniosek o uzupełnienie postanowienia działowego. Wskazał przy tym, że art. 351 k.p.c. 
może być stosowany w postępowaniu nieprocesowym tylko odpowiednio, a takie 
stosowanie wchodziłoby w grę, gdyby mógł on spełnić tę samą funkcję co w procesie. 
Celem art. 351 k.p.c. jest umożliwienie uzupełnienia wyroku przez sąd, który go wydał, 
bez wdrażania postępowania rewizyjnego. Jego stosowanie w procesie upraszcza 
postępowanie, nie narusza zasady dwuinstancyjności i nie pozbawia osoby uprawnionej 
możliwości dochodzenia swoich praw, ma ona bowiem prawo wyboru między 
składaniem wniosku o uzupełnienie wyroku a wytaczaniem nowego powództwa. 
Korzystając z drugiej możliwości nie spotka się z zarzutem powagi rzeczy osądzonej ani 
z zarzutem, że o to samo roszczenie toczy się już spór. Inaczej przedstawia się jednak 
sytuacja w przypadku orzeczeń merytorycznych wydawanych w sprawach działowych, a 
konkretnie rozstrzygających o roszczeniach wymienionych w art. 686 k.p.c. Artykuł 618 
§ 3 k.p.c. wyłącza bowiem możliwość dochodzenia tego rodzaju roszczeń po 
zapadnięciu prawomocnego postanowienia o dziale spadku i to niezależnie od tego czy 
były one zgłoszone w postępowaniu działowym, a sąd nie orzekł o nich w 

 
5 
postanowieniu, czy też nie zostały zgłoszone. W razie niezłożenia wniosku 
o uzupełnienie w trybie art. 351 k.p.c. spadkobierca zostałby pozbawiony wszelkich 
możliwości rozstrzygnięcia sporu w omawianym zakresie. 
Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 
października 2003 r., III CKN 1529/00 (niepubl.), stwierdzając, że w razie 
nierozstrzygnięcia przez sąd w sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach 
z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej pożytków 
zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje apelacja, a nie wniosek o 
uzupełnienie postanowienia. 
Skład 
orzekający 
Sądu 
Najwyższego 
podziela 
przyjęty 
w powołanych 
orzeczeniach kierunek wykładni dopuszczający apelację, a nie wniosek o uzupełnienie 
postanowienia. Orzeczenia te dotyczyły wprawdzie postanowień działowych mających 
charakter orzeczeń merytorycznych, jednak wyrażone w nich stanowisko nie pozostaje 
bez znaczenia przy rozważaniu kwestii dopuszczalności stosowania art. 351 k.p.c. do 
postanowień wstępnych, którymi sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości określone spory 
wynikłe w toku postępowania nieprocesowego między jego uczestnikami. 
Artykuł 351 k.p.c. – jak wynika z jego brzmienia i umiejscowienia w kodeksie – 
odnosi 
się 
bezpośrednio 
do 
orzeczeń 
wydawanych 
w 
procesie, 
natomiast 
w postępowaniu nieprocesowym może być, zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c., stosowany 
odpowiednio. Stosowanie przepisów odpowiednio oznacza uwzględnienie specyfiki 
konkretnej sytuacji, dlatego może to być stosowanie wprost, z dostosowującym do 
okoliczności zmodyfikowaniem, a także wyłączenie dopuszczalności stosowania 
określonych przepisów ze względu na odmienne cechy danego przypadku. Stosowanie 
art. 351 k.p.c. na tle art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. powinno być wyłączone, art. 
685 k.p.c. nie przyznaje bowiem uczestnikom prawa żądania wydania orzeczenia 
ustalającego. Warunkiem wydania postanowienia wstępnego jest istnienie sporu między 
uczestnikami, lecz w ramach tego sporu zarówno samo wydanie postanowienia, jak i 
jego zakres przedmiotowy zależą od uznania sądu. Nie można tu zatem mówić o tym, 
że sąd „nie orzekł o całości żądania” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c. Jeżeli zatem sąd, 
wydając w postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne 
przewidziane w art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy 
niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany uczestnik 
postępowania może zaskarżyć to postanowienie apelacją. 

 
6 
Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 
zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.