IV CZ 50/13

Sygn. akt IV CZ 50/13 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
 
Dnia 23 maja 2013 r. 
 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Iwona Koper (przewodniczący) 
SSN Grzegorz Misiurek 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) 
 
 
w sprawie z powództwa K. K. 
przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 23 maja 2013 r., 
zażalenia powódki  
na wyrok Sądu Apelacyjnego w […] 
z dnia 14 marca 2013 r.,  
 
 
1. oddala zażalenie; 
2. nie obciąża powódki kosztami postępowania zażaleniowego. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
K. K. wniosła o zasądzenie na jej rzecz zadośćuczynienia i odszkodowania 
za szkodę spowodowaną wydaniem z naruszeniem prawa przez Prezydium 
Powiatowej Rady Narodowej w H. orzeczenia z dnia 14  kwietnia 1958 r. o 
przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego jej ojca B. K., co zostało 
stwierdzone decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia 21 
sierpnia 2007 r., oraz zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną jej wskutek 
przesiedlenia 
rodziny 
w  ramach 
akcji 
„Wisła". 
Jako 
podstawę 
prawną 
dochodzonego roszczenia wskazała art. 4171 § 2 k.c. 
Sąd Okręgowy w L. wyrokiem wstępnym z dnia 31 grudnia 2010 r. uznał 
powództwo za usprawiedliwione co do zasady. Ustalił, że B. K. urodził się 30 
stycznia 1894 r. w D., a ochrzczony został 12  lutego 1894 r. w obrządku 
wschodnim. Stąd brały się różnice w brzmieniu jego imienia i powoływanej w 
dokumentach dacie urodzenia. Na mocy uchwały Prezydium Rady Ministrów z dnia 
24 kwietnia 1947 r. na terenach południowej i  środkowowschodniej Polski 
przeprowadzona została wojskowa akcja „Wisła", której celem było m.in. 
przymusowe przesiedlenie w szczególności ludności ukraińskiej. B. K. 19 czerwca 
1947 r. uzyskał kartę przesiedleńczą i  wraz z członkami rodziny został 
przesiedlony do Ż. Zamieszkał w lokalu składającym się z dwóch pokoi i kuchni u 
A. K. Na terenie Ż. dzierżawił 60 arów ziemi ornej. Decyzją z dnia 20 sierpnia 1963 
r. Powiatowa Komisja Ziemska w M. odmówiła nadania mu gruntów na terenie Ż., 
gdyż nie posiadał w użytkowaniu działki „pod tytułem właściciela, tylko dzierżawił z 
gruntów gospodarki komunalnej". Orzeczeniem z dnia 14 kwietnia 1958 r. 
Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H., na podstawie art. 1 i 3 dekretu z dnia 
27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa gruntów niepozostających w 
faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych 
powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego 
(Dz. U. Nr 46, poz. 339 ze zm.), przejęło na własność Państwa gospodarstwo rolne 
z zabudowaniami położone w  D., którym uprzednio władał B. K. Został on 
zawiadomiony o wydaniu tego orzeczenia i o rozdysponowaniu gospodarstwa na 
inne osoby. B. K. zmarł 28 października 1973 r. Spadek po nim nabyli żona O. K. 
oraz córki K. K. i M. W. Spadek po O. K. zmarłej dnia 27 grudnia 1981 r. nabyły 

 
3 
córki – K. K. i M. W. Spadek po M. W. zmarłej dnia 10  grudnia 2005 r. nabyły 
dzieci – G. W. i B. W.   K.K. wystąpiła do Samorządowego Kolegium 
Odwoławczego w  Z. z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 14 
kwietnia 1958 r. Wyrokiem z dnia 22 marca 2007 r. Wojewódzki Sąd 
Administracyjny w uwzględnieniu jej skargi na bezczynność Samorządowego 
Kolegium Odwoławczego w Z. zobowiązał ten organ do podjęcia czynności w 
sprawie w terminie miesiąca od uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia 21 
sierpnia 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. na podstawie art. 158 § 
2 k.p.a. stwierdziło, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w  H. z 
14 kwietnia 1958 r. zostało wydane z naruszeniem prawa. 
W 
ocenie 
Sądu 
Okręgowego, 
roszczenie 
powódki 
o 
zasądzenie 
zadośćuczynienia i odszkodowania znajduje podstawę w art. 4171 § 2 k.c., gdyż 
wydanie przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. orzeczenia z 14 
kwietnia 1958 r. o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego 
z  zabudowaniami w D. wyrządziło szkodę jej ojcu. 
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2011 r. wydanym po 
rozpoznaniu apelacji pozwanego Skarbu Państwa zmienił zaskarżony wyrok 
wstępny Sądu Okręgowego w ten sposób, że powództwo w zakresie żądania 
zasądzenia zadośćuczynienia oddalił, a w pozostałej części oddalił apelację 
pozwanego Skarbu Państwa. W konsekwencji tego wyroku rozstrzygnięcie 
o  oddaleniu roszczeń powódki o zasądzenie zadośćuczynienia uprawomocniło się. 
Skarb Państwa wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego 
oddalającego jego apelację od wyroku wstępnego w części uznającej za 
uzasadnione roszczenie powódki o zasądzenie odszkodowania. 
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 46/12 po 
rozpoznaniu skargi kasacyjnej Skarbu Państwa uchylił zaskarżony wyrok w części 
oddalającej apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w L. i  przekazał 
sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, 
pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 
Sąd Najwyższy podzielił stanowisko Sądu Apelacyjnego, że status 
posiadacza gospodarstwa rolnego nie legitymizowałby B. K. i jego następców 

 
4 
prawnych do dochodzenia roszczeń o odszkodowanie za szkodę polegającą na 
utracie własności gospodarstwa rolnego. Natomiast posiadanie gospodarstwa 
rolnego mogło prowadzić do nabycia jego własności przez zasiedzenie, co 
stanowiłoby spełnienie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu 
Państwa. 
Sąd Najwyższy wskazał, że ustalenie, czy B. K. nabył własność 
gospodarstwa rolnego na skutek jego zasiedzenia, powinno być dokonywane 
według art. 550 kodeksu cywilnego Napoleona. Do nabycia własności 
nieruchomości przez zasiedzenie dochodziło na podstawie art. 2265-2267 k.c. 
Nap. Natomiast w przypadkach nabycia własności nieruchomości przez 
trzydziestoletnie zasiedzenie nie wymagało się ani istnienia tytułu, ani nawet dobrej 
wiary (art. 2262 k.c. Nap.). Do przyjęcia, że B. K. nabył przez zasiedzenie w myśl 
przepisów kodeksu cywilnego Napoleona własność nieruchomości wchodzących w 
skład gospodarstwa rolnego w D., konieczne byłoby ustalenie, że nie stał się 
właścicielem tych nieruchomości w  drodze innego zdarzenia. W sprawie brak 
ustaleń na okoliczność, kiedy i w jaki sposób B. K. wszedł w posiadanie 
nieruchomości wchodzących w  skład gospodarstwa rolnego, które prowadził. W 
toku postępowania w sprawie nie zostały zebrane dowody świadczące o tym, że 
prawo 
do 
nieruchomości 
wchodzących 
w 
skład 
gospodarstwa 
rolnego 
prowadzonego przez B. K. przysługiwało innej niż on osobie albo że miał w 
stosunku do nich zastosowanie przepis art. 713 k.c. Nap., który stanowił, że „dobra 
nie mające właściciela należą do państwa". 
Sąd Najwyższy podkreślił dalej, że konieczną przesłanką uwzględnienia 
roszczenia powódki jest wykazanie szkody, która ze zdarzenia będącego jej 
źródłem miała wyniknąć (art. 361 § 2 k.c.) oraz wykazanie, iż zdarzenie to 
pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z tym, co powódka określa jako 
szkodę (art. 361 § 1 k.c.). Powódka wskazała, że szkoda wyrządzona jej ojcu przez 
wydanie orzeczenia z dnia 14 kwietnia 1958 r. polegała na pozbawieniu go 
własności nieruchomości wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego. Na tę 
postać szkody i na jej związek z wydaną decyzją mogłoby wskazywać brzmienie 
adresowanej do B. K. decyzji z 14 kwietnia 1958 r., która orzekała o przejęciu na 
własność Państwa jego nieruchomości. Jak wynika jednak z decyzji nadzorczej, 

 
5 
wadliwość tego orzeczenia nie była konsekwencją jego wydania wbrew 
przesłankom przejęcia własności nieruchomości na rzecz Państwa ustalonym 
w  art. 1 dekretu z 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa gruntów 
niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli ziemskich, położonych 
w  niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego 
i  krakowskiego, lecz konsekwencją nieprecyzyjnego określenia przedmiotu 
przejęcia oraz niespełnienia wymagań formalnych stawianych decyzji, w tym - 
braku podpisu pod decyzją. Zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., 
nieruchomości 
ziemskie, 
położone 
w 
niektórych 
powiatach 
województwa 
białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego, mogły być przejęte na 
własność Państwa, jeżeli w dacie wydania decyzji o przejęciu nie pozostawały 
w  faktycznym władaniu właściciela. Przepis ten miał zastosowanie także do 
nieruchomości położonych na wskazanym wyżej obszarze, a pozostających 
w  użytkowaniu, dzierżawie lub zarządzie osób trzecich, jeżeli właściciel nie 
zamieszkiwał na miejscu. B. K. dnia 14 kwietnia 1958 r. faktycznie nie władał 
nieruchomościami wchodzącymi w skład jego gospodarstwa rolnego i nie był to 
bynajmniej skutek wydania decyzji z 14 kwietnia 1958 r., lecz jej przesłanka. Nie 
władał tymi nieruchomościami w związku z przeprowadzeniem akcji „Wisła", ale to 
zdarzenie nie jest tożsame ze zdarzeniem, w związku z którym powódka dochodzi 
odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. Wydanie decyzji z dnia 14  kwietnia 
1958 r. obarczonej wadami uzasadniającymi stwierdzenie jej nieważności 
oznaczało, że jakieś bliżej nieoznaczone nieruchomości miały przejść na własność 
Skarbu Państwa, ale z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że B. K. utracił 
posiadanie nieruchomości, które wchodziły w skład jego gospodarstwa rolnego 
zanim decyzja z 14 kwietnia 1958 r. została wydana i że następnie nieruchomości 
te stały się własnością osób trzecich wskutek działania ustawy uwłaszczeniowej. 
Ustawa uwłaszczeniowa nie miała jednak zastosowania do nieruchomości Skarbu 
Państwa (art. 3), a zatem tych nieruchomości, które wchodziły w skład 
gospodarstwa rolnego B. K. i których dotyczyło orzeczenie z 14 kwietnia 1958 r., 
nie identyfikowano w dacie wydania decyzji uwłaszczeniowych jako będących 
własnością Skarbu Państwa, co może mieć związek z na tyle nieprecyzyjnym 
rozstrzygnięciem zawartym w tej decyzji, że  trudno było o skonkretyzowanie 

 
6 
przedmiotu, do którego się odnosiła. W takim jednak przypadku utrata własności 
nieruchomości przez B. K. pozostawałaby w związku przyczynowym nie z 
wydaniem orzeczenia z 14 kwietnia 1958 r., lecz z utratą posiadania tych 
nieruchomości wskutek akcji „Wisła" jeszcze w 1947 r. 
Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z  dnia 14 
marca 2013 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w części uznającej roszczenie 
odszkodowawcze powódki za usprawiedliwione co do zasady i w tym zakresie 
przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania, 
pozostawiając 
temu 
Sądowi 
rozstrzygnięcie 
o 
kosztach 
postępowania 
apelacyjnego i kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym. Podkreślił 
w  szczególności, że w przypadku zaskarżenia wyroku wstępnego apelacją 
przedmiotem rozpoznania przez Sąd II instancji może być wyłącznie przesądzenie 
o uznaniu roszczenia za usprawiedliwione w zasadzie. Odmienna ocena Sądu 
II  instancji od oceny Sądu I instancji może zatem powodować jedynie uchylenie 
wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania 
Sądowi I instancji, który, zgodnie z art. 386 § 6 k.p.c., uwzględniając stanowisko 
Sądu II instancji, orzeknie o całości roszczenia oraz o kosztach procesu całego 
postępowania, chyba że po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania 
dojdzie do takiej modyfikacji roszczenia określonego w pozwie, która uzasadniać 
będzie dalsze procedowanie w sprawie. Skoro wyrok wstępny wydany przez Sąd 
I  instancji nie rozstrzygał o całości roszczenia powoda zgłoszonego w pozwie, 
a  jedynie o kwestii prejudycjalnej, tym bardziej więc wyrok Sądu II instancji nie 
może o tym rozstrzygać. Nawet zgłoszony w pozwie wniosek o wydanie wyroku 
wstępnego nie jest elementem konstrukcyjnym pozwu, a wyrok wstępny może 
wydać Sąd pierwszej instancji także z urzędu, niezależnie od stanowiska stron 
w  tym przedmiocie. Zatem rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wstępnym nie jest 
rozstrzygnięciem o roszczeniu zgłoszonym w pozwie. Brak rozstrzygnięcia 
o  roszczeniu zgłoszonym w pozwie oznacza, że istota sprawy nie została 
rozpoznana. 
Powódka wniosła na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na 
zamieszczone w wyroku Sądu Apelacyjnego rozstrzygnięcie o uchyleniu wyroku 
Sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, 

 
7 
zarzucając naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 386 § 4 w związku 
z art. 386 § 6 w związku z art. 39821 k.p.c. i art. 386 § 4 w związku z art. 386 § 6 
w  związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 160 § 1 k.p.a. oraz naruszenie prawa 
materialnego, mianowicie art. 386 § 4 w związku z art. 386 § 6 k.p.c. w związku 
z  art. 361 § 1 k.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 160 § 1 k.p.a. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że postępowanie 
apelacyjne ma charakter merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie 
może ograniczać się jedynie do oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi - 
niezależnie od ich treści - dokonać ponownych własnych ustaleń, a następnie 
poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego (zob. uchwała składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, 
nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie apelacji powinno zatem prowadzić przede 
wszystkim do wydania orzeczenia reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia 
kasatoryjnego. Z art. 386 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić 
zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech 
wypadkach: w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), 
w  razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy 
wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości 
(art. 386 § 4 k.p.c.). Rozważając charakter zażalenia wprowadzonego w art. 3941 
§  11 k.p.c., Sąd Najwyższy podkreślił, że kontrola dokonywana w ramach tego 
środka powinna mieć charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia 
orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje merytoryczne 
sądu. Oznacza to, że jeżeli przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki 
określone w art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy bada, czy sąd drugiej instancji 
prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające 
uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko 
uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, sąd 
drugiej instancji bada, czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty 
sprawy albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia 
postępowania dowodowego w całości. Dokonywana kontrola ma przy tym 
charakter czysto procesowy, co oznacza, że Sąd Najwyższy nie może wkraczać 

 
8 
w  merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację. 
Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym 
służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia, zarezerwowanej 
wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny 
odmienne ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym 
się na skutek zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. trzeba uznać za 
niedopuszczalne (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 
2012 r., I CZ 136/12, niepubl., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12, 
niepubl., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, niepubl., z dnia 7 listopada 
2012 r., IV CZ 147/12, niepubl., z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, niepubl., 
z  dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, niepubl. i z dnia 7 grudnia 2012 r., II CZ 
152/12, niepubl.). W niniejszej sprawie żaląca się, błędnie pojmując charakter 
wniesionego środka odwoławczego, większą część podniesionych w nim zarzutów 
odniosła do merytorycznego stanowiska Sądu Apelacyjnego. Z przyczyn, o których 
była już mowa, zarzuty te muszą pozostać poza zakresem kontroli Sądu 
Najwyższego, ocenie podlegać może jedynie zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. 
W niniejszej sprawie u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legła ocena Sądu 
Apelacyjnego, według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przez nierozpoznanie 
istoty sprawy należy przede wszystkim rozumieć niezbadanie podstawy 
merytorycznej dochodzonego roszczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
20 lipca 2006 r„ V CSK 140/06, niepubl., z dnia 17 kwietnia 2008 r„ II PK 291/07, 
niepubl., z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, niepubl., z dnia 26 stycznia 
2011 r., IV CSK 299/10, niepubl., z dnia 6 września 2011 r., I UK 70/11, niepubl. 
i  z  dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11, niepubl. oraz postanowienia z dnia 
23  września 1998 r„ II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22, z dnia 
25  października 2012 r„ I CZ 139/12, niepubl. i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 
156/12, niepubl.). Sytuacja taka wystąpiła w niniejszej sprawie. Sąd pierwszej 
instancji a priori uznał bowiem, że roszczenie powódki o zasądzenie 
zadośćuczynienia i odszkodowania znajduje podstawę w art. 4171 § 2 k.c., gdyż 
wydanie orzeczenia administracyjnego z dnia 14 kwietnia 1958 r. o przejęciu na 
własność Państwa gospodarstwa rolnego z zabudowaniami w D. wyrządziło 

 
9 
szkodę jej ojcu. Sąd pierwszej instancji nie zbadał przy tym ani tego, czy B. K. był 
właścicielem gospodarstwa rolnego, ani tego, czy zostały spełnione przesłanki 
odpowiedzialności odszkodowawczej, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w 
wyroku z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 46/12. 
Z przedstawionych powodów orzeczono, jak w sentencji (art. 3941 § 11 
w  związku z art. 386 § 4 k.p.c.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es